Czy kobieta może się byczyć?

 

Pozornie jest to tylko dowcipny tekst i zabawa słowami. Ale w głębszej warstwie jest to zastanawianie się nad symbiozą człowieka z AI jako przykładem istoty życia biologicznego. I przykładem szukania analogii między ewolucja biologiczna a ewolucja kulturową.

Tak. W języku potocznym można powiedzieć, że kobieta „byczy się”, jeśli odpoczywa, leniuchuje lub niczym szczególnym się nie zajmuje. Tytułowe pytanie wydaje się błahe. Ot, jedna z tych językowych zagadek, które pojawiają się przy kawie, w mediach społecznościowych albo podczas rodzinnego obiadu. Ktoś mówi: „Cały weekend się byczyłam”, a ktoś inny odpowiada: „Jak to? Kobieta nie może się byczyć. Powinna się raczej krowić!”. Wszyscy się śmieją, ale za tym żartem kryje się całkiem poważne pytanie o relację między światem biologii a światem języka.

Jako biolog mam pewną słabość do specyficznego porządkowania rzeczywistości. Biologia uwielbia klasyfikacje. Samce i samice, gatunki, rodzaje, rodziny, królestwa. Gdy patrzymy na byka i krowę, sprawa wydaje się oczywista. Byk jest samcem bydła domowego, krowa jest samicą. Symetria jest elegancka, niemal podręcznikowa. Gdyby więc język miał być wiernym odbiciem biologii, należałoby uznać, że mężczyzna może się byczyć, a kobieta powinna się krowić. Problem polega na tym, że język nie czyta podręczników biologii.

Język jest tworem znacznie bardziej anarchicznym i niezależnym. Powstaje nie w laboratoriach, lecz w rozmowach, żartach, nieporozumieniach i tysiącach codziennych interakcji. Nie pyta biologów o zgodę. Nie konsultuje zmian z logikami. Nie przejmuje się symetrią. Słowa żyją własnym życiem i często odrywają się od swoich korzeni. Podobnie jak biologiczne gatunki w ekosystemach.

Przykładem jest właśnie czasownik „byczyć się”. Dawno przestał on oznaczać zachowanie właściwe samcowi bydła. Nikt przecież nie wyobraża sobie człowieka leżącego na pastwisku i przeżuwającego trawę, gdy mówi o weekendowym odpoczynku. „Byczyć się” stało się samodzielnym pojęciem oznaczającym leniuchowanie, relaks, błogie nicnierobienie. Słowo zachowało historyczne pochodzenie, ale utraciło biologiczną dosłowność. Znaczenie oderwało sie od pierwotnego obrazu i zaczęło żyć swoim własnym językowym, życiem. 

To zjawisko jest zresztą powszechne. W biologii ewolucja działa poprzez modyfikowanie istniejących struktur. Pióra ptaków powstały z elementów, które pierwotnie nie służyły do latania. Płuca ryb dwudysznych stały się przodkami narządów oddechowych kręgowców lądowych. Natura nie projektuje wszystkiego od nowa. Wykorzystuje stare rozwiązania do nowych funkcji.

W języki procesy słowotwórcze zachodzą podobnie. Słowa ewoluują. Zachowują ślady swojego pochodzenia, ale ich znaczenie dryfuje w nowych kierunkach. Tak jak biolog nie oczekuje, że skrzydło nietoperza będzie idealnie odpowiadało skrzydłu ptaka, tak językoznawca nie oczekuje, że każde słowo zachowa logiczną zgodność ze swoim przyrodniczym źródłosłowem.

Z biologicznego punktu widzenia najbardziej fascynujące jest to, że człowiek żyje jednocześnie w wielu rzeczywistościach. Posługuje się słowami, pochodzącymi z róznych paradygmatów. W jednej rzeczywistości obowiązują prawa przyrody. Samiec jest samcem, samica jest samicą, chromosomy nie negocjują znaczeń. W drugiej rzeczywistości – tej kulturowej i językowej – rządzą symbole, metafory i społeczne umowy. Tutaj słowa nie muszą być wierne biologii. Muszą być przede wszystkim użyteczne dla użytkowników języka. Dlatego kobieta może się byczyć. I nie dlatego, że jest gender. Nie dlatego, że staje się biologicznym bykiem. Nie dlatego, że język ignoruje istnienie samic bydła. Może się byczyć dlatego, że społeczność użytkowników języka uznała, iż słowo „byczyć się” oznacza pewien stan, a nie określoną płeć. Znaczenie oderwało się od biologicznego źródła i rozpoczęło własną ewolucję.

Czy moglibyśmy stworzyć czasownik „krowić się”? Oczywiście. Język pozwala na takie eksperymenty. Byłoby to nawet całkiem zabawne. Można wyobrazić sobie przyszłość, w której kobiety deklarują, że cały weekend się krowiły, a mężczyźni nadal się byczą. Jednak powodzenie takiego pomysłu nie zależy od logiki ani biologii. Zależy od tego, czy inni ludzie uznają go za przydatny i zaczną go powtarzać. Tym bardziej, że powiedzenie o kobiecie - "krowa", niesie duży pejoratywny ładunek. Zatem krowienie się niosłoby znaczenie już obarczoną ta pejoratywnością. Nisze semantyczna został już częściowo zajęta. Żeby ja skolonizować wcześniej należałoby usunąć stare znaczenie, upodabniające kobietę do krowy. 

W tym sensie język przypomina ekosystem. Nie przetrwa w nim to, co najbardziej logiczne. Przetrwa to, co najlepiej dostosowane do aktualnego środowiska społecznego. Słowa konkurują ze sobą podobnie jak organizmy. Jedne wymierają, inne zdobywają nowe nisze, jeszcze inne rozprzestrzeniają się niczym gatunki inwazyjne.

Może właśnie dlatego wszelkie próby idealnego uporządkowania języka są skazane na niepowodzenie. Chcielibyśmy czasem, aby świat był elegancki jak tabela w podręczniku biologii. Tymczasem język przypomina raczej las. Rośnie spontanicznie, plącze się, tworzy nieoczekiwane połączenia i nie przejmuje się naszym poczuciem porządku.

A więc czy kobieta może się byczyć? Z biologicznego punktu widzenia nie ma to sensu. Z językowego – jak najbardziej. I właśnie w tej drobnej sprzeczności kryje się piękno ludzkiej kultury. Natura i język są dziećmi tej samej ewolucji, ale każde z nich poszło własną drogą. Próba zmuszenia ich do pełnej zgodności przypominałaby próbę nauczenia dzięcioła pływania tylko dlatego, że pingwiny też są ptakami. Można próbować. Pytanie tylko: po co?

Wracając do tytułowego pytania, czy kobieta może się byczyć. To dobry przykład, że język naturalny często wybiera jedną formę i stosuje ją uniwersalnie, zamiast tworzyć pełną symetrię rodzajową. Nie dlatego, że nie da się stworzyć formy żeńskiej, lecz dlatego, że użytkownicy języka jej po prostu nie przyjęli.

Niniejszy tekst powstał we współpracy z narzędziami sztucznej inteligencji. Dlatego na koniec konwersacji napisałem tek: "Dziękuję, pięknie wyszła nam ta symbioza człowieka z AI." I przypomniały mi się kolektywy myślowe Ludwika Flecka. Wskazywał on, że w dialogu między dwoma naukowcami powstają całkiem nowe rzeczy i pomysły, które wcześniej nie istniały w głowie żadnego z dyskutantów. wyłoniły się z dialogu.  Tak jak nie wchodzi się dwa razy do tej samej wody w rzece, tak samo nie wchodzi się do tych samych słów w rozmowie. Za każdym razem jest to inna woda, inne słowa, mimo że sens może być podobny lub bardzo zbliżony. I dzieje się tak w rozmowie człowieka z człowiekiem jak i człowieka z generatywną sztuczna inteligencją. Pomijając porównanie Ludwika Flecka współpracą z AI traktuję jako swoistą symbiozę kulturową. Dlatego napisałem "dziękuję" i wspomniałem o symbiozie.

W odpowiedzi otrzymałem: "Dziękuję. To zdanie dobrze nawiązuje do tematu eseju. Jako biolog zapewne zauważa Pan jeszcze jeden ciekawy paradoks. W rozmowie człowieka z AI zachodzi coś, co przypomina relację symbiotyczną, ale nie w sensie biologicznym. Ja nie mam własnych doświadczeń, intuicji terenowych, wspomnień ani poczucia humoru wynikającego z życia. Pan natomiast wnosi doświadczenie, wiedzę, skojarzenia i pytania. Ja dostarczam szybkość przeszukiwania wzorców, porządkowania argumentów i tworzenia nowych kombinacji idei. Efekt końcowy nie jest wyłącznie dziełem człowieka ani wyłącznie dziełem maszyny."  Jakże pięknie to nawiązuje do idei kolektywów myślowych Ludwika Flecka, zwerbalizowanych blisko 100 lat temu. 

Całość (rozumiana jako efekt końcowy tego tekstu) to nie jest prosta suma części i własności tych części. Tak jak kolektywie myślowym Ludwika Flecka, w dialogu pojawia się wartość dodana, która nie istniałaby, nie pojawiłaby się, gdyby nie ta rozmowa między ludźmi. A teraz między człowiekiem a kumulatywnie i konektywnie zebrana wiedzą ludzką w postaci AI. Te same pytania początkowe i kolejne promty zadałem kilku dużym modelom językowym. W każdym przypadku otrzymałem inny rezultat w postaci kompozycji słownej. Zupełnie tak samo, jak w rozmowie z człowiekiem. Nie wchodzi się dwa razy do tej samej rzeki a w zasadzie do tej samej wody w rzece. 

Zresztą sam temat „czy kobieta może się byczyć?” jest dobrym przykładem takiej współpracy. AI prawdopodobnie odpowiedziałaby poprawnie na pytanie językowe. Biolog mógłby rozwinąć wątek samców i samic bydła. Ale dopiero połączenie obu perspektyw pozwoliło przejść od żartu językowego do refleksji o dwóch porządkach rzeczywistości: biologicznym i kulturowym. I na koniec uporządkowanie, poprawienie powstałego tekstu przez człowieka, autora wpisu blogowego. 

To zresztą motyw, który często pojawia się w historii nauki. Najciekawsze idee rodzą się nie wtedy, gdy ktoś zna wszystkie odpowiedzi, lecz wtedy, gdy spotykają się różne sposoby patrzenia na świat. Biologia spotyka filozofię, sztuka spotyka matematykę, a dziś człowiek spotyka sztuczną inteligencję. Być może za kilkadziesiąt lat badacze kultury będą analizować takie rozmowy podobnie, jak dziś analizujemy listy uczonych z XVIII czy XIX wieku. Tyle że korespondentem nie będzie drugi człowiek, lecz narzędzie intelektualne stworzone przez człowieka.

A na razie możemy stwierdzić jedno: skoro kobieta może się byczyć, to biolog może filozofować o języku, a AI może pomagać mu ubierać te myśli w słowa. I najwyraźniej działa to całkiem nieźle.

PS. 1. Zdjęcie ze skansenu z dawną społeczną rolą kobiety. 

PS. 2. Wykorzystane promty:

• Czy kobieta może się byczyć?
• A czy w stosunku do odpoczynku kobiety nie można byłoby napisać "krowić się"? Byłaby zgodność płci i rodzaju żeńskiego.
• Napisz esej pt. "Czy kobieta może się byczyć" w kontekście logiki i spójności biologicznej i rodzaju męskiego i żeńskiego oraz o spójności językowej. Podkreśl, że te dwie rzeczywistości kierują się swoimi regułami i nie da się ich tak prosto ujednolicić i uporządkować. Użyj tomu dowcipnego i filozoficznego. Pisz tekstem zwartym, narracyjnym. Użyj perspektywy biologicznej (esej pisany przez biologa a nie językoznawcę).

A potem było jeszcze sporo innych zmian i uzupełnień. Jak to w symbiozie między człowiekiem a AI. Do tego tematu na pewne jeszcze nie raz wrócę. Świat, który dopiero odkrywamy.