Ewolucja komunikacji: od rozmowy przy ognisku do kolektywów sztucznej inteligencji

Wystawa sztuki gdzieś w muzeum lub galerii. Obrazy i ludzie ze smartfonami, którzy opowiadają o tej wystawie, robią zdjęcia, wysyłają, coś na komórkach sprawdzają, doczytują... Współczesna hybrydowa komunikacja.

Historia człowieka jest w dużej mierze historią komunikacji. To właśnie niezwykła zdolność przekazywania informacji, wymiany doświadczeń i wspólnego interpretowania świata sprawiła, że niewielkie grupy naczelnych przekształciły się w gatunek zdolny do tworzenia cywilizacji, nauki i technologii. Ewolucja komunikacji nie jest jednak jedynie historią narzędzi, takich jak mowa, pismo czy internet. Jest to przede wszystkim historia rozszerzania możliwości ludzkiego mózgu poprzez kulturę (fenotyp rozszerzony). Każdy kolejny sposób porozumiewania się pozwalał człowiekowi przekraczać ograniczenia własnej pamięci, własnego doświadczenia i własnej perspektywy.

Początki komunikacji sięgają czasów, gdy nasi przodkowie żyli w niewielkich grupach społecznych. Mózg człowieka kształtował się pod wpływem życia we wspólnocie (stymulujące znaczenie inteligencji emocjonalnej). Umiejętność odczytywania intencji innych osób, przewidywania ich zachowań oraz współpracy była równie ważna w przeżyciu jak zdolności fizyczne. Rozwijający się język umożliwił przekazywanie informacji o zagrożeniach, miejscach występowania pożywienia, a później także o normach społecznych i wspólnych wartościach. A może pierwotne i najważniejsze było plotkowanie, kto z kim i dlaczego? Niby są bezwartościowe takie rozmowy, ale to one budowały sieci społeczne, relacje i więzi w grupie. Dzięki temu wiedza nie musiała być odkrywana na nowo przez każde pokolenie. Komunikacja stała się narzędziem kumulacji doświadczeń, a kultura zaczęła pełnić rolę pamięci zbiorowej.

Przez tysiące lat rozmowa twarzą w twarz była podstawową formą wymiany myśli. Człowiek mógł dyskutować jedynie z osobami znajdującymi się obok niego. Powstawały lokalne wspólnoty wiedzy, tradycji i wierzeń. W tym sensie każdy dialog tworzył swoisty kolektyw myślowy, czyli grupę ludzi współdzielących podobne sposoby postrzegania rzeczywistości, podobne informacje czy opowieści. Wspólna dyskusja prowadziła do powstawania nowych idei, ponieważ całość stawała się czymś więcej niż prostą sumą indywidualnych opinii. Wiedza rozwijała się nie tylko dzięki jednostkom, ale przede wszystkim dzięki relacjom między nimi. Od samego swego zarania wiedza miała charakter konektywny.

Prawdziwą rewolucję przyniosło pismo. Po raz pierwszy w historii możliwe stało się oddzielenie komunikatu od obecności nadawcy w bezpośredniej bliskości. Myśli mogły podróżować w przestrzeni i czasie. Człowiek zyskał możliwość prowadzenia dialogu z osobami oddalonymi o setki kilometrów, a nawet z autorami żyjącymi wiele pokoleń wcześniej lub później. Czytając dzieła Arystotelesa, Kopernika, Darwina czy Flecka, współczesny czytelnik uczestniczy w szczególnym rodzaju rozmowy. Autor nie może odpowiedzieć bezpośrednio, ale jego argumenty nadal wpływają na nasze myślenie. Książka stała się technologią komunikacyjną rozszerzającą możliwości ludzkiego mózgu. Dzięki niej kultura zaczęła funkcjonować jako zewnętrzny magazyn wiedzy, znacznie przekraczający pojemność indywidualnej pamięci w pojedynczym mózgu.

Jednocześnie rozwijała się jeszcze jedna forma komunikacji: dialog wewnętrzny. Człowiek potrafi rozmawiać nie tylko z innymi ludźmi, ale również z samym sobą. Wyobrażamy sobie różne stanowiska, analizujemy argumenty, odgrywamy odmienne role i zastanawiamy się nad konsekwencjami decyzji. W pewnym sensie każdy umysł jest małym kolektywem myślowym. Myślenie polega często na symulowaniu rozmowy, która odbywa się wyłącznie wewnątrz naszej świadomości. Kultura, edukacja i lektury wzbogacają ten dialog, dostarczając nowych głosów i nowych perspektyw.

Kolejny etap przyniosły technologie cyfrowe. Internet pozwolił łączyć ludzi w skali całej planety (bardziej aktywnie niż radio czy telewizja). Nigdy wcześniej tak wiele osób nie uczestniczyło jednocześnie w wymianie informacji. Jednak dopiero rozwój sztucznej inteligencji otworzył nowy rozdział w historii komunikacji. Po raz pierwszy człowiek może prowadzić dialog z systemem, który nie jest człowiekiem, ale potrafi analizować informacje, odpowiadać na pytania i wspierać proces myślenia. Powstaje nowa forma współpracy, którą można określić jako hybrydowy kolektyw myślowy. W takim układzie człowiek wnosi doświadczenie, intuicję i wartości, natomiast sztuczna inteligencja oferuje szybkie przeszukiwanie wiedzy, analizę danych oraz generowanie alternatywnych perspektyw.

Obecnie obserwujemy narodziny kolejnego etapu. Coraz częściej pojedynczy model językowy nie działa samodzielnie, lecz współpracuje z innymi agentami AI. Jeden system wyszukuje informacje, drugi je analizuje, trzeci tworzy podsumowania, a czwarty sprawdza poprawność wniosków. Takie wieloagentowe środowiska przypominają zespoły ekspertów prowadzących nieustanną dyskusję. Można je postrzegać jako nowy rodzaj kolektywu myślowego, który nie jest już wyłącznie ludzki. Powstają sieci współpracujących inteligencji, wspierających proces tworzenia wiedzy i podejmowania decyzji.

Nie oznacza to końca roli człowieka. Przeciwnie, rozwój komunikacji pokazuje, że każda nowa technologia rozszerzała możliwości ludzkiego umysłu, ale go nie zastępowała (fenotym rozszerzony). Mowa nie zastąpiła myślenia, książki nie zastąpiły rozmowy, a internet nie zastąpił kultury. Podobnie sztuczna inteligencja staje się kolejnym narzędziem poszerzającym przestrzeń dialogu. W tym sensie ewolucja komunikacji jest jednocześnie ewolucją kultury i ewolucją poznania. Coraz więcej podmiotów uczestniczy w wymianie myśli, a krąg naszych rozmówców staje się coraz szerszy. Rośnie biomasa współpracujących mózgów i obwodów krzemowych.

Można więc powiedzieć, że historia komunikacji to historia nieustannego przekraczania granic własnego umysłu. Najpierw rozmawialiśmy z ludźmi siedzącymi obok nas. Później nauczyliśmy się rozmawiać z autorami zapisanymi na kartach książek. Następnie odkryliśmy potencjał dialogu wewnętrznego, sieci globalnej komunikacji i sztucznej inteligencji. Dziś wchodzimy w epokę współpracujących agentów AI. Historia komunikacji to historia rozszerzania kręgu rozmówców: od ludzi obecnych obok nas, przez autorów zapisanych w książkach, po sztuczną inteligencję i kolektywy agentów AI.

I ta sama historia w ujęciu komiksowym. Grafiki wygenerowane z pomocą AI.