O tym, jak SB intrygami i manipulacjami napuszczała nas studentów na Ukraińców

Flaga Ukrainy na budynku uniwersyteckim jako symbol solidarności z napadniętym narodem. 

 

Urodziłem się w Lidzbarku Warmińsku, wczesne dzieciństwo przeżyłem na Warmii i na Mazurach, młodzieńcze wakacje spędzałem w małej, mazurskie wsi, gdzie mieszkali ci „z Galicji”, jak mawiał mój dziadek, nieliczni Mazurzy, przesiedleńcy z Kresów czyli Wileńszczyzny i migranci z Centralnej Polski. Ten różnorodny tygiel był dla mnie zastaną normalnością, czymś oczywistym. Ukraińcy, jako przesiedleńcy w ramach Akcji Wisła z 1947 roku, byli czymś oczywistym. Jako dziecko czy chłopiec nie interesowałem się historią i nie dziwiła mnie ta mieszanka etniczna i kulturowa widoczna z perspektywy jednej wsi czy regionu. Nie wyczuwało się żadnych konfliktów innych niże te sąsiedzkie przez płot. Bo wiadomo, że gdzie są ludzie tam i różne spory sąsiedzkie o kurę się pojawiają. Potem wyjechałem na Mazowsze, w rodzinne strony ojca.

Z „kwestią ukraińską” zetknąłem się na studiach na początku lat 80. XX wieku. Studiowałem w Olsztynie. Na roku miałem koleżanki i kolegów z pochodzenia Ukraińców. Po prostu byli jednym z wielu różnorodnych elementów. Ani nie dziwiło, ani nie zawadzało. Jedni bardziej inni mniej przywiązani byli do swoich korzeni etnicznych i kulturowych. W tamtym okresie nie rozróżniałem Łemków od Ukraińców. Byli też Białorusini. Kresy znałem przez pryzmat wspomnień rodzinnych z szeroko rozumianej Wileńszczyzny.

Na studiach dość szybko spotkałem się z nastrojami antyukraińskimi. I to w cale nie w kontekście historycznym. Byli widoczną grupą i trzymali się razem. Przynajmniej niektórzy. Wtedy nie wiedziałem dlaczego. W czasie różnych działań, a zwłaszcza wyborów do władz ZSP czy samorządu studenckiego, szybko w formie plotek i szeptanej agitacji wypływały głosy antyukraińskie. Bo to jak to w czasie wyborów, różne argumenty kontrkandydaci wysuwali. Niektórzy wyraźnie agitowali przeciw Ukraińcom. To było moje pierwsze zetknięcie się z nacjonalizmem. Nie pamiętam żadnego racjonalnego powodu podsycania antyukraińskości. Ot, dlatego że są Ukraińcami. Tak jakby to była jakaś partia polityczna. W każdym razie konkretne osoby były konkurentami do władzy dla konkretnych ludzi. 

Po latach wyszło szydło z worka. Te nastroje antyukraińskie inspirowali i podsycali ludzie z SB i współpracujący z nimi studenci (jako TW lub użyteczni głupcy). Pod koniec lat 80-tych, gdy wezwano mnie na SB, wypytywano mnie o różne sprawy. Oficer pytał także czy znam organizację Grunwald. Nie słyszałem. A była, jak się potem dowiedziałem, nacjonalistyczną, prokomunistyczną organizacją. Najwyraźniej była także wykorzystywana do siania nastrojów antyukraińskich.

Organizacja Grunwald była jednym z najbardziej osobliwych tworów politycznych schyłkowego PRL. Była hybrydą nacjonalistycznej retoryki i państwowej propagandy, która miała udowodnić, że władza komunistyczna potrafi mówić językiem „patriotyzmu”, choć w istocie wykorzystywała go instrumentalnie. Jej narodziny w 1981 roku nie były spontanicznym wybuchem społecznego entuzjazmu, lecz raczej próbą stworzenia kontrolowanego zaplecza ideologicznego w czasach, gdy „Solidarność” zdobywała masowe poparcie, a system tracił zdolność narzucania własnej narracji.

Grunwald od początku funkcjonował w orbicie aparatu partyjnego i Służby Bezpieczeństwa. Władza potrzebowała środowiska, które mogłoby atakować opozycję z pozycji „narodowych”, a jednocześnie nie kwestionować socjalistycznego porządku. Właśnie dlatego w publicystyce Grunwaldu tak często pojawiały się wątki antyniemieckie, antyukraińskie, antyinteligenckie i antysyjonistyczne. Miały one budować obraz zagrożonej ojczyzny, którą tylko „silne państwo” jest w stanie obronić. W praktyce była to retoryka podszyta teoriami spiskowymi, wymierzona w środowiska akademickie, Kościół, a przede wszystkim w działaczy „Solidarności”, przedstawianych jako narzędzie obcych wpływów. Dostrzegam duże podobieństwa do współczesnych róznych grup prawicowych, typu Konfederacja.

Jednocześnie Grunwald przyciągał ludzi o poglądach nacjonalistycznych, którzy w PRL nie mieli własnej przestrzeni politycznej. Dla części z nich była to okazja, by pod parasolem państwa realizować własne obsesje ideologiczne. Dla władzy byli wygodnyn narzędziem. Nacjonalizm w wersji kontrolowanej, skierowany nie przeciwko systemowi, lecz przeciwko jego przeciwnikom. Ta symbioza była jednak krucha. Gdy po 1989 roku zniknęło polityczne zapotrzebowanie na tego typu organizacje, Grunwald rozpadł się niemal natychmiast, a jego działacze rozproszyli się po różnych środowiskach skrajnej prawicy.

Dziś Grunwald pozostaje świadectwem epoki, w której władza komunistyczna próbowała ratować swoją legitymizację, sięgając po język nacjonalizmu. Paradoksalnie tego samego nacjonalizmu, który przez dekady zwalczała. To przykład, jak łatwo ideologie mogą się splatać, gdy stają się narzędziem politycznej walki, i jak niebezpieczne bywa flirtowanie państwa z radykalizmem, nawet jeśli wydaje się ono taktycznie wygodne.

Pora na małe podsumowanie. W latach 80-tych ubiegłego wieku nastroje antyukraińskie podsycała komunistyczna władza, wykorzystują Służbę Bezpieczeństwa i nacjonalistyczną grupę Grunwald. Dzisiaj byśmy powiedzieli, że była to wojna kognitywna i celowe rozsiewanie fake newsów. Agenci wpływy szukali użytecznych idiotów by skłócać społeczność i uniemożliwiać nam Polakom, uzyskanie pełnej wolności. Jątrzenie i nienawiść, rozbudzanie ksenofobii.

Także i dzisiaj agenci z putinowskiej Rosji inicjują i podsycają nastroje antyukraińskie. Także i dzisiaj znajdują użytecznych idiotów w szerzeniu rosyjskiej, nacjonalistycznej, antyukraińskiej propagandy. Ta nienawiść wyraźnie niszczy społeczna tkankę współczesnej Polski. Dzisiejsza wojna kognitywne jest dużo bardziej intensywna. 

Warto jeszcze przypomnieć skąd się wzięli Ukraińcy na Warmii i mazurach. Akcja „Wisła” z 1947 roku była jednym z najbardziej dramatycznych epizodów powojennej historii Polski. Była operacją, która pod pozorem działań bezpieczeństwa doprowadziła do głębokiej zmiany etnicznej mapy południowo‑wschodniej części kraju. Wysiedlenia objęły przede wszystkim ludność ukraińską i łemkowską zamieszkującą od pokoleń tereny Bieszczadów, Beskidu Niskiego, Pogórza Przemyskiego, Roztocza oraz wschodniej Lubelszczyzny. To właśnie z województw rzeszowskiego, lubelskiego i krakowskiego – z dolin, wsi i miasteczek, które przez stulecia tworzyły mozaikę kulturową – ruszyły transporty na północ i zachód kraju. Ludzi zabierano często o świcie, pozwalając zabrać jedynie najpotrzebniejsze rzeczy. Kierunek był jeden: Ziemie Odzyskane  czyli Pomorze, Dolny Śląsk, Warmia i Mazury, gdzie przesiedleńców rozpraszano celowo, by uniemożliwić odbudowę dawnych wspólnot. łącznie wysiedlono 140-150 tysięcy ludzi. Bieszczady opustoszały...

Oficjalnym powodem akcji była walka z podziemiem ukraińskim, zwłaszcza z oddziałami UPA, które wciąż działały w rejonach przygranicznych. Władze komunistyczne uznały, że jedynym sposobem na „odcięcie band od zaplecza” jest usunięcie całej ludności uznanej za ukraińską – niezależnie od jej faktycznej postawy, lojalności czy tożsamości. W praktyce była to operacja o charakterze polityczno‑narodowościowym, wpisująca się w powojenną logikę państw narodowych, które dążyły do etnicznej jednorodności. Wysiedlenia dotknęły także Łemków, którzy często nie identyfikowali się z ukraińskością, lecz zostali potraktowani jako część tej samej grupy.

Skutki Akcji „Wisła” były długotrwałe i wielowymiarowe. Z krajobrazu południowo‑wschodniej Polski zniknęły całe wsie, cerkwie popadły w ruinę, a tradycyjna kultura łemkowska i ukraińska została brutalnie przerwana. Na Ziemiach Odzyskanych przesiedleńcy musieli zaczynać życie od nowa, często w obcym otoczeniu, wśród ludzi, którzy patrzyli na nich z nieufnością. Rozproszenie utrudniało pielęgnowanie języka, religii i zwyczajów, a pamięć o wysiedleniu przez lata pozostawała tematem tabu. Dopiero po 1989 roku możliwe stało się publiczne mówienie o traumie, którą wielu z nich nosiło w sobie przez dekady.

Akcja „Wisła” pozostaje jednym z tych wydarzeń, które pokazują, jak decyzje polityczne potrafią naruszyć fundamenty ludzkiego życia: dom, wspólnotę, poczucie zakorzenienia. To historia o przymusie i utracie, ale także o przetrwaniu – o tym, jak mimo rozproszenia i trudności społeczności ukraińska i łemkowska zdołały zachować swoją tożsamość i przekazać ją kolejnym pokoleniom. 

W naszym regionie są jeszcze szkoły z ukraińskim językiem nauczania. Szkoły podstawowe i średnie. Z pewnością pomagają w edukacji przynajmniej części Uchodźców z Ukrainy objętej wojną. Znam wielu Ukraińców z Polski i Ukrainy. Różnorodność kulturowa ubogaca samą Polskę jak i Europę. Ogromnie się cieszę, że Ukraina rozpoczęła proces dołączenia do Unii Europejskiej. I cieszę się, że mój uniwersytet, także i w symboliczny sposób przez wywieszenie flagi ukraińskiej okazuje wsparcie napadniętemu narodowi. Niech uciekinierzy czują się jak u siebie w domu. W naszych wspólnym, europejskim domu. Bo łącza nas europejskie i ogólnoludzkie wartości.  

A wiecie, że nauczyciel to najpopularniejszy zawód w Polsce?

Anegdotę o Stańczyku usłyszałem dawno temu. I to zapewne kilka razy przy różnych okazjach. Pamiętałem sens, ale nie szczegóły. Zamiast szukać oryginału wymyśliłem sam potrzebne szczegóły, by oddawały sens opowieści. Jest więc to twórcza halucynacja niczym AI. Tak, ludzie też od wieków to potrafili. Niczym regeneracja utraconego ogona u jaszczurki. Dobudowanie brakujących słów i zdań by "ogon" opowieści urósł do właściwych rozmiarów.

Stańczyk, jak wiadomo, błaznem był tylko z urzędu, bo z rozumu przypominał raczej socjologa, filozofa i felietonistę w jednej osobie. Pewnego razu miał stwierdzić, że najpopularniejszym zawodem w Krakowie jest medyk. Nie wszyscy dali temu wiarę, więc postanowił przeprowadzić doświadczenie terenowe, można by rzec: badanie uczestniczące, choć bez formularza zgody komisji bioetycznej. Udał się na rynek, przewiązał policzek chustą, jęczał i trzymał się za twarz, udając straszliwy ból zęba. Efekt przeszedł oczekiwania. Jeden przechodzień radził płukać usta gorzałką, drugi przykładać rozgrzaną cegłę, trzeci polecał zioła, czwarty modlitwę, piąty wyrwanie zęba sznurkiem, a szósty zapewne dorzuciłby jeszcze, że zna szwagra, któremu pomogło żucie końskiego włosia. Stańczyk wrócił więc z triumfem, skoro tylu ludzi zna się na leczeniu, medyk musi być w Krakowie zawodem najpopularniejszym.

Gdyby dziś Stańczyk przechadzał się po rynku (niekoniecznie krakowskim, może być olsztyński, warszawski albo cyfrowy rynek mediów społecznościowych),  prawdopodobnie doszedłby do podobnego wniosku, tyle że zamiast medyków odkryłby nauczycieli. Bo dziś najpopularniejszym zawodem wydaje się nauczyciel. Wszyscy uczą. Wszyscy objaśniają. Wszyscy pouczają. Wszyscy wiedzą, jak należy wychowywać dzieci, jak uczyć matematyki, jak prowadzić lekcje biologii, jak oceniać wypracowania, jak motywować młodzież, jak reformować szkołę i jak naprawić system edukacji, najlepiej od poniedziałku rano, bez kosztów, bez konfliktów i bez zmęczenia. I oczywiście jak korzystać z internetu czy narzędzi generatywnej sztucznej inteligencji do wszystkich życiowych i zawodowych działań.

Wystarczy wejść do internetu, żeby zobaczyć ten wielki, nieformalny uniwersytet powszechny online. Komentarze pod artykułami, wpisy na Facebooku, krótkie filmiki, rozmowy przy sklepowej kasie, dyskusje rodzinne przy świątecznym stole - wszędzie odbywa się nauczanie. Jedni uczą, jak powinien wyglądać program szkolny, drudzy, jak powinien zachowywać się nauczyciel, trzeci, co uczeń powinien umieć po ósmej klasie, a czwarty z przekonaniem wyjaśnia, że dawniej to szkoła była szkołą, nauczyciel był nauczycielem, a uczeń uczniem, choć jego własne wspomnienia z tamtych czasów bywają lekko podkolorowane nostalgią, jak fotografia z wakacji w sepii. A kolejny, że należy zabrać smartfony ze szkoły. A jeszcze inny, że na odwrót, że trzeba korzystać z tabletów i smartfonów w szkole i przedszkolu. Nie mówiąc już o tym czy dawać lody za świadectwo z czerwonym paskiem czy też nie dawać.

I nie ma w tym nic dziwnego. Szkołę zna każdy. Prawie każdy był uczniem, wielu jest rodzicami uczniów, część ma wnuki, część wspomina własnych nauczycieli, a część do dziś nosi w sobie traumę po czerwonym długopisie. Szkoła jest jednym z tych doświadczeń wspólnych, które tworzą nasze społeczne imaginarium. O elektrowni atomowej, neurochirurgii albo budowie mostów większość ludzi wypowiada się ostrożniej, choć i tu nie zawsze. Ale o szkole? O szkole każdy coś wie, bo każdy tam był. A skoro był, to znaczy, że się zna. No i jeszcze czytał coś tam w internecie, w social mediach. I że spytał Czata GPT. 

To trochę tak, jak z teatrem. Widz, który obejrzał wiele przedstawień, może mieć świetne wyczucie sceny i trafne opinie. Nie znaczy to jednak, że automatycznie potrafi wyreżyserować spektakl, poprowadzić próbę, ustawić światło, zbudować rolę i pogodzić temperamenty aktorów. Podobnie bycie uczniem nie czyni jeszcze człowieka nauczycielem, choć daje mu pewne doświadczenie edukacji. Problem zaczyna się wtedy, gdy osobiste wspomnienie mylimy z wiedzą zawodową, a własne przekonanie z kompetencją pedagogiczną.

Jeśli więc nauczyciel jest dziś zawodem najpopularniejszym, to natychmiast pojawia się pytanie w stylu Stańczyka: skoro nauczycieli jest tak wielu, dlaczego brakuje ich w szkołach? Skoro tak wielu zna się na edukacji, to dlaczego brakuje nauczycieli w szkołach? Dlaczego dyrektorzy poszukują polonistów, matematyków, fizyków, nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej, pedagogów specjalnych? Dlaczego pojawiają się wakaty? Dlaczego w wielu miejscach coraz trudniej obsadzić lekcje specjalistami? Czyżby ten najpopularniejszy zawód istniał głównie w wersji towarzyskiej, internetowej i komentatorskiej?

Odpowiedź jest dość prosta, choć mało przyjemna. Czym innym jest uczyć bez odpowiedzialności, a czym innym być nauczycielem zawodowo. Pouczanie jest łatwe, bo zwykle nie wymaga sprawdzenia skutków. Można powiedzieć: „Ja bym ich krótko trzymał”, „Wystarczy zainteresować ucznia”, „Dzieci trzeba nauczyć dyscypliny”, „Szkoła powinna rozwijać kreatywność”, „Niech uczą praktycznych rzeczy”. Wszystko to brzmi dobrze, zwłaszcza jeśli wypowiada się zdania ogólne, z bezpiecznej odległości od klasy pełnej trzydziestu żywych, zmęczonych, głodnych, zakochanych, przestraszonych, zbuntowanych, zdolnych, zagubionych i rozgadanych nastolatków. Albo kilkulatków zamęczonych przez rodziców dodatkowymi zajęciami typu hippika, gra na skrzypcach, szachy, taniec, język japoński.

Nauczyciel zawodowy nie pracuje z pojęciem „uczeń” w liczbie pojedynczej i abstrakcyjnej. Pracuje z Kasią, która świetnie pisze, ale boi się odezwać. Z Michałem, który przeszkadza, bo nie rozumie, z Zosią, która wszystko rozumie szybciej niż inni i zaczyna się nudzić. Z Kubą, który w domu ma problemy i przynosi je do szkoły w plecaku razem z zeszytem. Z klasą, która w poniedziałek rano przypomina bardziej organizm meteorologiczny niż grupę edukacyjną. W tej rzeczywistości nie wystarczy mieć rację. Trzeba jeszcze umieć z tą racją dotrzeć do ludzi.

To jest zasadnicza różnica między pouczaniem a nauczaniem. Pouczanie bywa jednostronne: wiem lepiej, więc mówię. Nauczanie jest relacyjne: wiem coś, ale muszę sprawić, by drugi człowiek mógł to odkryć, zrozumieć, przetworzyć i zastosować. Pouczający często kończy na komunikacie. Nauczyciel zaczyna od komunikatu, a potem obserwuje, koryguje, wraca, tłumaczy inaczej, podaje przykład, zadaje pytanie, milczy, czeka, znów próbuje, czasem ponosi porażkę, czasem odnosi małe zwycięstwo, które z zewnątrz wygląda jak nic szczególnego. Ot, uczeń wreszcie zrozumiał ułamki. Ale kto widział radość dziecka, które nagle mówi „aha!”, ten wie, że to małe święto poznania.

Popularnonaukowo można powiedzieć, że nauczanie nie polega na przelewaniu wiedzy z głowy do głowy, jak z dzbanka do szklanki. Mózg ucznia nie jest pustym naczyniem lecz aktywnym systemem interpretującym świat. Uczenie się wymaga uwagi, emocji, wcześniejszej wiedzy, motywacji, powtórzeń, błędów i informacji zwrotnej. Nauczyciel nie jest więc jedynie dostawcą treści lecz organizatorem warunków, w których uczenie się może się wydarzyć. Jest projektantem środowiska edukacyjnego. Jest projekczycielem. Może, ale nie musi. Bo człowiek nie jest maszyną, a szkoła nie jest fabryką śrubek, choć czasem administracyjnie próbuje się ją do tej fabryki upodobnić.

I tu wraca kwestia odpowiedzialności. Nauczyciel odpowiada nie tylko za to, co powiedział, ale także za to, jak zostało to zrozumiane. Odpowiada za atmosferę pracy, za bezpieczeństwo, za ocenianie, za dokumentację, za rozmowę z rodzicami, za dostosowania, za wymagania, za własne emocje i cudze emocje. Odpowiada nawet wtedy, gdy nie ma wpływu na wiele czynników. Za liczbę uczniów w klasie, podstawę programową, społeczne nierówności, domowe kłopoty uczniów, zmieniające się przepisy, oczekiwania rodziców i polityczne pomysły na reformy. To trochę tak, jakby od ogrodnika oczekiwano pięknego ogrodu, ale dawano mu różne nasiona, różną glebę, zmienną pogodę, za mało narzędzi, a potem rozliczano go z tego, że wszystkie rośliny nie zakwitły tego samego dnia.

Dlatego wielu ludzi chętnie by nauczało, ale mniej chętnie zostałoby nauczycielami. Chętnie wygłosimy opinię o edukacji, ale niekoniecznie weźmiemy odpowiedzialność za dwadzieścia pięć osób w klasie przez dziesięć miesięcy roku szkolnego. Chętnie powiemy, że trzeba wymagać, ale trudniej spokojnie wyjaśnić uczniowi po raz siódmy to samo zagadnienie. Chętnie uznamy, że młodzież trzeba motywować, ale mniej chętnie zmierzymy się z faktem, że motywacja nie jest guzikiem, który nauczyciel naciska przed lekcją. Chętnie chcemy, by szkoła była nowoczesna, ale nie zawsze jesteśmy gotowi uznać, że nowoczesność kosztuje: czas, pieniądze, szkolenia, zaufanie i cierpliwość.

Jest w tym wszystkim pewna ironia. Nauczyciel należy do zawodów najbardziej komentowanych i jednocześnie często najmniej rozumianych. Każdy widzi lekcję jako czterdzieści pięć minut przy tablicy, ale nie każdy widzi przygotowanie, sprawdzanie, planowanie, rozmowy, narady, poprawianie sprawdzianów, myślenie o tym, co nie wyszło, i nieustanne dostosowywanie się do zmieniającego się świata. I nie widzi dokształcania się nauczycieli. A świat zmienia się szybciej niż szkolne rozkłady materiału. Uczniowie żyją w kulturze natychmiastowego dostępu do informacji, ale informacja nie jest jeszcze wiedzą. Wiedza nie jest jeszcze mądrością. A mądrość nie rodzi się z samego kliknięcia.

Może więc warto odwrócić żart Stańczyka i powiedzieć: tak, nauczyciel jest dziś najpopularniejszym zawodem, ale głównie w wersji amatorskiej. Mamy wielu nauczycieli od cudzych dzieci, od cudzych lekcji, od cudzych metod i cudzych błędów. Mamy mnóstwo korektorów rzeczywistości edukacyjnej, którzy wiedzą, jak powinno być. I dobrze, że edukacja budzi emocje, bo to znaczy, że jest ważna. Źle jednak, gdy z troski o szkołę zostaje tylko łatwe pouczanie tych, którzy codziennie wykonują trudną pracę.

Nie chodzi mi o to, by odebrać ludziom prawo do wypowiadania się o szkole. Przeciwnie, szkoła jest dobrem wspólnym i rozmowa o niej powinna być powszechna. Rodzice, uczniowie, nauczyciele, naukowcy, samorządowcy i obywatele mają prawo pytać, krytykować, proponować. Ale dobrze byłoby, aby tej rozmowie towarzyszyła odrobina pokory. I rzetelnej wiedzy popartej badaniami. Takiej stańczykowej mądrości, która pod uśmiechem ukrywa poważną diagnozę. Bo między „wiem, jak nie  powinno być” a „potrafię to zrobić” rozciąga się cała przestrzeń profesjonalizmu.

Nauczyciel jako zawód najpopularniejszy to zatem piękny paradoks naszych czasów. Wszyscy chcemy uczyć, bo wszyscy chcemy mieć wpływ na świat. Uczenie jest formą uczestnictwa w kulturze, przekazywania wartości, porządkowania doświadczenia. Gdy tłumaczymy dziecku, dlaczego jesienią liście zmieniają kolor, gdy pokazujemy komuś, jak rozpoznać ptaka po śpiewie, gdy wyjaśniamy sąsiadowi, jak działa aplikacja w telefonie, to wtedy stajemy się na chwilę nauczycielami. I to jest dobre, ludzkie, potrzebne. Społeczeństwo, w którym ludzie dzielą się wiedzą, jest bogatsze niż społeczeństwo obojętne i wyizolowane.

Ale nauczyciel zawodowy robi coś więcej. On nie tylko dzieli się wiedzą lecz buduje warunki, w których inni mogą rosnąć. A wzrost, jak wiadomo biologom i ogrodnikom, wymaga czasu. Nie da się przyspieszyć kiełkowania przez krzyczenie na nasiona. Lub przez sprawdzanie listy obecności. Można poprawić glebę, zadbać o światło, podlewać, chronić przed przymrozkiem. Można stworzyć szanse. A i tak nie wszystkie nasiona wykiełkują na czas. W edukacji jest podobnie. Uczeń nie rośnie od samego nakazu: „rośnij!”. Rośnie w relacji, w bezpieczeństwie, w wymaganiu połączonym z życzliwością. Trawa nie rośnie dlatego, że ją się ciągnie za źdźbła do góry.

Na koniec wyobraźmy sobie Stańczyka współczesnego. Siada na ławce, może już nie na krakowskim rynku, lecz w internecie. Pisze krótko: „Boli mnie szkoła”. I natychmiast dostaje tysiące porad. Jedni każą wrócić do dawnych metod, drudzy wszystko zcyfryzować, trzeci zlikwidować oceny, czwarci zaostrzyć wymagania, piąci zmienić lektury, szóści zmienić nauczycieli, siódmi zmienić uczniów, a ósmi najlepiej cały naród. Kolejny radzi wykorzystać w szkole narzędzia AI, a następny żeby zakazać smartfonów i AI. Stańczyk uśmiecha się pod wąsem i mówi: „A nie mówiłem? Najwięcej jest nauczycieli”.

Tyle że potem wstaje, idzie do prawdziwej szkoły i widzi pusty etat z matematyki, zmęczoną polonistkę, młodego nauczyciela zastanawiającego się, czy da radę wytrwać oraz klasę dzieci, które potrzebują nie tylko komentarzy, ale obecności dorosłego człowieka. I jeszcze emerytowanego biologa, który uczy przyrody, fizyki i śpiewu. Wtedy dowcip przestaje być tylko dowcipem. Staje się pytaniem o odpowiedzialność. Bo nauczać chce wielu. Nauczycielem być, tak  naprawdę, codziennie, z konsekwencjami, to już zupełnie inna profesja. Bardziej deficytowa. I może właśnie dlatego warto ją bardziej szanować.

Moje licum czyli buda

L.O.im Władysława Jagiełły w Płocku, 20 lat temu. Przed szkołą były jeszcze piękne brzozy.
Niestety je wycięli. Teraz jest łyso, gorąco latem i ponuro.

Dlaczego licum? Bo tak wymawiał słowo liceum nasz ulubiony dyrektor i nauczyciel matematyki Jan Przyszlak. I my, ukradkiem i zaocznie go przedrzeźniając, też mówiliśmy licum. Ale w czasach szkolnych mówiliśmy na szkołę „buda”. W tamtych czasach nigdy o tym nie myślałem i nie stawiałem pytania „dlaczego”. A teraz, z okazji jubileuszowego zjazdu mojej ukochanej szkoły, mojego liceum, odwiedzam swoją starą budę i spotykam się z dawnymi koleżankami i kolegami. Wracam pamięcią do młodości. Na duszy aż cieplej.

Ale dlaczego mówiliśmy „buda”? Bo tak mówili starsi uczniowie i siłą tradycji i inicjacji przejmowaliśmy. A teraz po blisko pół wieku zaczynam się zastanawiać. O pomoc poprosiłem zaklęciami-promptami sztuczną inteligencję,  by szybko przeszukać źródła internetowe. Piękną opowieść mi napisał Copilot. I ja nie wiem czy prawdziwa. Bo to tak jak z opowieściami szkolnego kolegi, pięknie popłynął. Pozostaje niepewność czy to twórczość czy rzetelne szukanie źródeł. Dla pewności sprawdziłem w innym narzędziu z głębszym badaniem z docieraniem do różnych źródłem. I to już bardzo wiarygodnie zabrzmiało i potwierdziło wcześniejsze słowotwórstwo Copilota. Ufny w prawdziwość analiz poprawiłem, dostosowałem i rozbudowałem opowieść o mojej budzie.

O ile mnie pamięć nie myli, a mylić może tak jak halucynowanie AI, to częściej słowa buda używałem na podstawówkę, w młodszych latach edukacji. Na liceum już chyba rzadziej. Ale czy można dowierzać własnej pamięci? Pamięć jest bardzo wybiórcza. A na dodatek też halucynuje i czasem "pamięta" rzeczy i zdarzenia, których nie było. Albo były, tylko wyglądały nieco inaczej. Mimo że nasza własna pamięć wydaje się taka spójna, obiektywna. I nie ma tego jak sprawdzić. Pytać innych? A czy ich pamięć (nasza zbiorowa) także może halucynować? By dobrze pasowała do współczesności i aktualnych odczuć? To się okaże w czasie klasowych, wspominkowych rozmów. Nasza własna pamięć zostanie poszerzona o konektywną pamięć zbiorową, rozproszoną w wielu głowach. Ale przez wspólne opowieści ta zbiorowa pamięć przenika i do naszego mózgu. I odczuwamy ją jako własną. 

Z dzieciństwa znałem budę dla psa,. Potem w poszukiwaniach etnograficznych, historycznych i genealogicznych dotarłem do licznych wsi ze słowem buda/budy. Oznaczały one przysiółki, mniej zamożne chaty gdzieś w lesie. Ale wróćmy do szkolnej budy. „Buda” to krótkie, szorstkie słowo, które w polskiej pamięci szkolnej brzmi jak echo dawnych korytarzy, stukotu drewnianych podłóg i nieco buntowniczej uczniowskiej ironii. Każde nowe pokolenie w młodości tworzy swój własny język a w ten sposób swoją własną tożsamość, niejako w opozycji do reszty "wapniaków". Przykładem niech bedą młodzieżowe słowa roku, które pojawiają się w mediach. Słowo buda wydaje się proste, wręcz prymitywne, ale jego historia jest zaskakująco bogata. A przynajmniej potrafimy taką bogatą historię stworzyć w opowieści. Buda wyrasta z języka potocznego, z dawnego znaczenia „lichy domek, szopa, barak”, a jednocześnie wrosło w kulturę szkolną tak mocno, że stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów gwary uczniowskiej. I jest dziedziczone pokoleniowo wśród młodych. Opowieść o „budzie” to opowieść o tym, jak język młodych ludzi oswaja instytucję, która z natury jest poważna, hierarchiczna i narzucająca reguły. Oswaja ale jest też okazją do budowania swojego własnego języka tożsamościowego. To przez tę młodzieżową kontestację i indywidualizm pokoleniowy języki tak szybko ewoluują. 

Pierwotnie „buda” była po prostu konstrukcją z desek, czymś tymczasowym, nieforemnym, często byle jak skleconym. Tak jak buda dla psa (przynajmniej dawniej, gdy mniej troszczyliśmy się o zwierzęta domowe). W literaturze XIX wieku pojawia się jako określenie chaty biedoty, kramu, straganu, a nawet psiej budy. To słowo niosło w sobie lekki cień pogardy, ale też swojską, ludową bezpretensjonalność. A może od zawsze szkolna edukacja była niedofinansowana i na marginesie ważniejszego, bogatszego życia? Nic dziwnego, że młodzież szkolna szybko to pejoratywne określenie przechwyciła. Szkoła to oficjalnie instytucja poważna, z zasadami, z nauczycielami w roli strażników porządku. Kiedyś z katedrą-biurkiem na podwyższeniu, z dyscypliną do wymierzania kar cielesnych i dziennikiem z ocenami. Ale w oczach uczniów stawała się miejscem, które trzeba jakoś „odczarować”. Nazwać po swojemu, nadać mu własny ton. „Buda” była idealna: krótka, zadziorna, lekko ironiczna. Wypowiedziana półgłosem na przerwie (a raczej w domu czy na ulicy np. „idę do budy”) brzmiała jak znak przynależności do wspólnoty uczniowskiej, która rządzi się własnymi prawami. Język ma nie tylko funkcje komunikacyjną lecz także identyfikacyjną. Po języku, gwarze, żargonie szybko poznajemy kto swój a kto obcy. Kto uczeń ze swoją uczniowską niedolą, a kto nauczycielem i belfrem. Albo kto całkiem ze środowiska pozaszkolnego czyli z innego świata, innego "państwa".

W literaturze młodzieżowej i wspomnieniowej (to poznałem z wyszukań narzędzi AI) słowo to pojawia się często jako element autentycznego języka młodych bohaterów. W powieściach z okresu międzywojennego (lata 1918-1939) „buda” funkcjonuje już jako pełnoprawny synonim szkoły, a w tekstach powojennych (po 1945 roku), zwłaszcza tych opisujących codzienność licealistów, staje się niemal obowiązkowym elementem dialogów. W kulturze masowej lat 60. i 70. słowo to nabiera dodatkowego kolorytu: pojawia się w filmach, w piosenkach, w felietonach. Zawsze z tym samym odcieniem: lekko buntowniczym, lekko ironicznym, ale też pełnym ciepłej swojskości. Bo choć uczniowie narzekają na szkołę, to jednak jest to miejsce, które ich formuje, w którym dojrzewają, przeżywają pierwsze przyjaźnie, konflikty i fascynacje. Znamienne, że naszego "licum" źródła nie odnotowały. Czyli moje pokolenie nie spisało wspomnień, które przedostałyby się do repozytoriów wiedzy i mogły być odszukane przez narzędzia AI. A ile takich innych słów, niszowych, chwilowych i lokalnych nie zostało przez AI odszukane? To, co nie zapisane szybko znika ze świata użytkowanej kultury globalnej. 

„Buda” ma też swoje odpowiedniki w innych epokach i środowiskach. W dawnej polszczyźnie funkcjonowało słowo „szkoła”, oczywiście neutralne, ale obok niego pojawiały się określenia bardziej potoczne: „seminarium”, „pensja”, „gimnazjum” – każde z nich niosło określony społeczny ton. W XIX wieku uczniowie mówili czasem o „klasie” jako o całej instytucji, a nie tylko pomieszczeniu. My też słowo "klasa" używaliśmy dla konkretnej, naszej zbiorowości. Przecież uczyliśmy się w różnych klasach-pracowniach-pomieszczeniach a ciągle byliśmy tą samą klasą. W środowiskach wojskowych szkołę nazywano „kuźnią”, w środowiskach rzemieślniczych – „warsztatem nauki”. W XX wieku pojawiły się nowe określenia: „szkółka”, „budyneczek”, a w czasach gimnazjów – „gimbaza”, słowo nacechowane równie mocno jak „buda”, ale już inną emocją: bardziej internetową, memiczną, często prześmiewczą. Współczesna młodzież ponoć używa określeń takich jak „szkółka”, „placówka”, „instytucja”, a czasem po prostu „szk” (wierzę na słowo źródłom, bo sam nie słyszałem i nie widziałem), skrót z komunikatorów. Jednak żadne z nich nie ma tej kulturowej głębi, którą przez dekady wypracowała „buda”. A może te współczesne i lokalne określenia budy, szkoły żyją w swoim zamkniętym świecie i mało kto o nich wie? Napiszcie w komentarzach jak wasze pokolenie mówiło lub mówi na budynek szkolny. Może w ten sposób uratujecie swoją mikrokulturę od wiecznego zapomnienia.

Warto zauważyć, że „buda” nie była jedynie żartobliwym określeniem miejsca. Była też narzędziem budowania tożsamości. Uczniowie mówiący „idę do budy” nie tylko skracali dystans wobec szkoły, ale też tworzyli wspólnotę językową, w której nauczyciel stawał się „belfrem”, „psorem”, dyrektor „dyrem”, a lekcje „matmą”, „polakiem”, "ruskiem" czy „biolą”. Ten język nie miał na celu obrażania a raczej oswajanie rzeczywistości, która bywała wymagająca. A czasem trudna i bolesna. W pewnym sensie „buda” była więc formą językowego buntu, ale buntu łagodnego, codziennego, wpisanego w rytm szkolnego życia. Ciekawe jak na szkołę mówią uczniowie z edukacji cyfrowej i domowej?

W kulturze polskiej słowo to przetrwało jako element nostalgii. Jestem tego namacalnym przykładem. Dorośli, wspominając swoje szkolne lata, często mówią: „w naszej budzie to było tak…”. Wspomnienie „budy” nie niesie już w sobie irytacji czy buntu lecz ciepły uśmiech, powrót do czasów, gdy świat był prostszy, a największym problemem była kartkówka z fizyki. Współczesne szkoły są inne: nowoczesne, cyfrowe, często bardziej przyjazne. A jednak słowo „buda” wciąż wraca, bo jest częścią kulturowego kodu, który łączy pokolenia.

Historia tego słowa pokazuje, jak język potrafi przechwycić instytucję i nadać jej nowe znaczenie. Szkoła – miejsce nauki, dyscypliny i hierarchii – w uczniowskiej mowie staje się „budą”, czyli przestrzenią oswojoną, swojską, czasem irytującą, ale jednak własną. To dowód na to, że język młodych ludzi jest żywy, twórczy i pełen humoru. A także na to, że nawet najbardziej poważna instytucja może zostać ujęta w ramy żartobliwej metafory. Powtórzę się i przypomnę, że to właśnie młode pokolenie najbardziej wpływa na ewolucję języków. To w licum i w budzie najwięcej dzieje się w zakresie ewolucji języka. Bo to czas młodości. Durnej i chmurnej.

„Buda” to więc nie tylko słowo. To fragment kultury, wspólne doświadczenie, znak pokoleniowy. I choć dziś młodzież mówi inaczej, a język zmienia się szybciej niż kiedykolwiek, to „buda” pozostaje jednym z tych określeń, które – niczym stare szkolne ławki – trwają mimo upływu czasu. Wciąż przypominają, że szkoła to nie tylko miejsce nauki, ale też przestrzeń, w której rodzi się język młodości: zadziorny, kreatywny i pełen życia. A w szkole spędzamy coraz więcej lat. Już nie tylko trzy klasy czyli trzy lata nauki. Nawet nie osiem. Co najmniej 12 lat a często także 17 czy 21. Dawniej to czas jednego pokolenia.

Jak zwał, tak zwał. Buda czy liceum lub licum, to moja piękna młodość. Kształtowanie się zainteresowań i charakteru. Moje najpiękniejsze lata i początek twórczości. Sporo się wtedy nauczyłem i to nie na lekcjach lecz w środowisku. W kontakcie z innymi, w tym co robiliśmy poza lekcjami. Wspaniale, że spotkałem tak cudowne koleżanki i kolegów. Długo by o tym opowiadać. Prześmiewczo i pejoratywnie mówiliśmy buda, ale teraz po latach mamy najwspanialsze wspomnienia. Może dlatego że nasza pamięć jest wybiórcza i nieco halucynująca?

O tym, jak wiejska ławeczka zmieniła się w ekran

Współczesna ławeczka, Białowieża.
Niby wiejska a jedna wielkoświatowa.

Z rozrzewnieniem i wielkim sentymentem wracam do lat mego dzieciństwa. Wspominam wakacje spędzane u dziadków w Silginach, niewielkiej mazurskiej wsi, nad małą rzeczką Liwną. Wtedy wydawała mi się całym światem. Był to świat prosty, spokojny i uporządkowany rytmem pór roku. Świat, w którym czas płynął wolniej, a ludzie mieli dla siebie więcej czasu. Przy płocie, tuż obok domu dziadków, stała ławeczka. Nie była to żadna wyszukana konstrukcja. Ot, zwykła deska położona na dwóch pieńkach. Dzisiaj powiedzielibyśmy, że była prowizoryczna. Wtedy była czymś znacznie ważniejszym – była centrum lokalnego i mojego wszechświata.

To właśnie na tej ławeczce przesiadywali dorośli. I my, dzieci, także. Tam toczyły się rozmowy o wszystkim i o niczym. O pogodzie, która zawsze była ważna dla ludzi żyjących blisko ziemi. O tym, czy krowa się ocieliła. Czy deszcz nie zmoczył siana pozostawionego na łące. Co przywieźli do sklepu. Kto odwiedził sąsiadów. Kto zachorował, kto wyzdrowiał, kto się pokłócił, a kto pogodził.

Bliskość sklepu sprawiała, że przy ławeczce często zatrzymywali się dalsi sąsiedzi, bliżsi i dalsi znajomi, krewni odwiedzający rodzinę. Każdy mógł przysiąść na chwilę. Chwila często zamieniała się w godzinę. Nikt się nie spieszył. Nikt nie patrzył nerwowo na zegarek ani w ekran telefonu. Rozmowa była celem samym w sobie. A przy sklepie, na trawie panowie toczyli rozmowy przy butelce wina owocowego lub kuflu piwa. Czasem ktoś jechał na pole traktorem, zatrzymał się przy sklepie niby na chwilę. Po dwóch lub trzech godzinach wracał do ciągnika i wyłączał silnik. A wieczorem wsiadał do maszyny i wracał do domu. Prace polowe poczekają na kolejny dzień. Przecież ważniejsze były rozmowy pod sklepem...

Dopiero po latach zrozumiałem, że najważniejsze nie było przekazywanie informacji. Oczywiście, informacje również miały znaczenie. Nie było jeszcze internetu, a dostęp do wiadomości ograniczał się do radia, telewizji i „Gazety Olsztyńskiej”. Wiejska ławeczka pełniła więc także funkcję lokalnego medium informacyjnego. Jednak jej prawdziwa wartość leżała gdzie indziej. Była narzędziem budowania więzi. Człowiek od zawsze żył w grupie. Ewolucja nauczyła nas współpracy i komunikacji. Potrzebujemy siebie nawzajem nie tylko po to, by wymieniać informacje lecz także po to, by dzielić się emocjami. Na tej skromnej mazurskiej ławeczce odbywało się właśnie takie wspólne przeżywanie świata. Wspólnie martwiono się suszą, deszczem czy brakiem sznurka do snopowiązałki. Wspólnie cieszono narodzinami cielaka lub tym, że wiśnie obrodziły a grzyby pojawiły się w lesie. Wspólnie przeżywano śluby, chrzciny i pogrzeby. Każde wydarzenie było osadzone w konkretnej społeczności i dotyczyło konkretnych ludzi. Mały wielki świat.

Wieś była niewielka. Niewiele się działo. I właśnie dlatego wszystko można było dokładnie omówić. Każdą historię opowiedzieć kilka razy. Każde wydarzenie rozważyć z różnych stron. Każdą emocję wspólnie przeżyć i przetrawić. Dziś mogłoby się wydawać, że było to nudne. Ale może właśnie w tej pozornej monotonii kryła się pewna mądrość życia. Ta nuda była twórcza.

Współczesny człowiek żyje w świecie zupełnie innym. Zamiast niedoboru informacji doświadcza ich nieustannego nadmiaru. Żyjemy w globalnej wiosce. Bardzo dużej globalnej wiosce. Nasza dawna ławeczka rozrosła się do rozmiarów całej planety. Teoretycznie siedzą na niej miliardy ludzi. Każdy mówi jednocześnie. Każdy komentuje. Każdy przekazuje swoje emocje. A dzięki automatycznym translatorom rozumiemy nawet tych, którzy mówią odmiennymi językami. Problem polega na tym, że ludzki umysł nie ewoluował do życia w takim gwarnym środowisku. To zupełnie nowa dla nas społecznie sytuacja. Przez tysiące lat nasi przodkowie funkcjonowali w niewielkich społecznościach. Znali kilkadziesiąt lub najwyżej kilkaset osób. Ich świat był ograniczony do najbliższej okolicy. Wiedzieli, co dzieje się za miedzą lub za rzeczką czy za lasem, ale nie musieli przejmować się katastrofą na drugim końcu kontynentu. Dziś natomiast każdego dnia docierają do nas informacje z całego świata. Wypadki, wojny, katastrofy, kryzysy polityczne, konflikty społeczne. Wszystko to w czasie rzeczywistym. A media nieproporcjonalnie więcej przekazują złych wiadomości, bo to one szybciej wywołują emocje u odbiorców. Mamy więc negatywnie przerysowany świat informacyjny z wyraźnym deficytem dobrych wiadomości.

Na dawnej wsi ile mogło wydarzyć się w ciągu roku pożarów, gradobić, pogrzebów czy wypadków drogowych? Niewiele. Była to liczba zdarzeń, którą można było emocjonalnie objąć. Można było współczuć, pomagać, rozmawiać i wspólnie przeżywać. Dzisiaj każdego dnia ekrany telewizorów, komputerów i smartfonów przynoszą nam dziesiątki, a czasem setki ludzkich tragedii. Oglądamy niekończącą się kronikę nieszczęść. Oglądamy niekończąca się relację złych słów, wypowiedzianych przez różnych przestępców, nacjonalistów, oszołomów. Jesteśmy świadkami cierpienia ludzi, których nigdy nie spotkamy. Nasza empatia zostaje wystawiona na próbę. Próbujemy współodczuwać lecz ilość bodźców przekracza możliwości naszego umysłu. 

Być może właśnie dlatego tak wielu ludzi żyje dziś w stanie permanentnego niepokoju. Świat wydaje się bardziej niebezpieczny niż dawniej, choć statystycznie w wielu aspektach jest bezpieczniejszy. Problem nie polega na rzeczywistości lecz na skali informacji, które do nas docierają. Każdego dnia widzimy więcej tragedii niż nasi pradziadkowie przez całe życie.

Zmieniło się także samo miejsce rozmowy. Kiedyś dyskusje toczyły się przy płocie, na ławeczce, przy studni, w mleczarni, podczas majowych nabożeństw pod krzyżem, na polnej drodze. Rozmówcy patrzyli sobie w oczy. Widzieli gesty, mimikę, uśmiech lub smutek. Słowa były tylko częścią komunikacji. Równie ważna była obecność drugiego człowieka. Na wiejskiej ławeczce rozkwitała sztuka konwersacji. Sztuka, której nie uczono w szkole. Trzeba było umieć zagadnąć. Trzeba było umieć słuchać. Trzeba było nauczyć się cierpliwości wobec cudzych opowieści. Trzeba było umieć opowiedzieć historię tak, by zainteresować innych. Trzeba było argumentować i odpowiadać na argumenty. Była to nieformalna szkoła komunikacji społecznej.

Dziś wiele z tych funkcji przejęły media społecznościowe. Tam również opowiadamy o swoim życiu. Tam komentujemy wydarzenia. Tam dzielimy się opiniami. Jednak charakter tych rozmów jest zupełnie inny. A przede wszystkim różna jest skala. Na wiejskiej ławeczce również opowiadaliśmy o tym, jaką rybę złapaliśmy w rzece czy co jedliśmy na obiad. Ale teraz, gdy to przedstawiamy na selfie w social mediach, to skala jest nieporównywalnie większa. Dawniej mogliśmy usłyszeć o jednym śniadaniu, jednej wycieczce. Teraz codziennie słyszymy i widzimy dziesiątki takich relacji. Nadmiar ma znaczenie. 

Na dawnej ławeczce liczba uczestników była ograniczona. Rozmowa miała naturalne tempo. Każdy mógł zostać wysłuchany. W mediach społecznościowych uczestników są tysiące, a czasem miliony. Trzeba mówić szybko, krótko i wyraziście. Największą uwagę przyciągają nie argumenty lecz emocje. Nie refleksja lecz reakcja. Nie dialog lecz natychmiastowy komentarz. Nie spojrzysz w oczy, nie pokiwasz głową. Co najwyżej dasz lajka... i to bez czytania całej wypowiedzi. Bo kolejka czeka i nie ma czasu.

Wiejska ławeczka była miejscem budowania wspólnoty. Ekran bywa miejscem rywalizacji o uwagę. Nie oznacza to jednak, że należy idealizować przeszłość. Dawne czasy miały swoje ograniczenia. Ludzie byli mniej mobilni. Dostęp do wiedzy był znacznie trudniejszy. Informacje docierały wolno. Często królowały plotki i przesądy. Nie warto udawać, że przeszłość była doskonała. Warto jednak zastanowić się, czy w pogoni za globalną komunikacją nie utraciliśmy czegoś ważnego. Ale tego procesu nie da sie już odwrócić. Chyba, że na tydzień, dwa, gdy wyjedziemy na wakacje i zapomnimy swojego telefonu,

Technologia pozwoliła nam rozmawiać z ludźmi oddalonymi o tysiące kilometrów. Paradoksalnie coraz trudniej rozmawiać nam z sąsiadem mieszkającym za płotem czy za ścianą Mamy setki znajomych w sieci, a coraz mniej czasu na spotkanie przy kawie. Możemy uczestniczyć w niezliczonych dyskusjach, ale coraz rzadziej doświadczamy prawdziwej rozmowy. Być może dlatego współczesny człowiek coraz częściej tęskni za ciszą, za pustelnią. Za odłączeniem się od nieustannego strumienia informacji. Za chwilą, w której nie trzeba reagować na kolejne powiadomienie. 

Może jest w nas ukryta tęsknota za dawną ławeczką. Niekoniecznie za samą wsią, niekoniecznie za przeszłością lecz za pewnym sposobem bycia razem. Za rozmową niespieszną i nieefektywną. Za spotkaniem, które nie prowadzi do żadnego konkretnego celu. Za wspólnym siedzeniem obok siebie i obserwowaniem świata. Ławeczka nie zniknęła całkowicie. Zmieniła tylko formę. Dziś jest nią ekran smartfona, komputera lub telewizora. Problem polega na tym, że ekran doskonale przekazuje informacje, ale znacznie gorzej buduje bliskość. Łatwo przenosi słowa, ale trudniej przenosi obecność. Dlatego czasem warto odłożyć telefon. Wyłączyć telewizor. Zamknąć komputer. Usiąść na prawdziwej ławce przed domem, na balkonie, w parku czy na wiejskim przystanku. I po prostu porozmawiać z drugim człowiekiem.

Bo być może najważniejsza lekcja jaką pozostawiła po sobie stara mazurska ławeczka, brzmi niezwykle prosto: człowiek nie żyje samymi informacjami. Człowiek żyje przede wszystkim relacjami. A relacje rodzą się nie z nadmiaru bodźców lecz z obecności. Teraz powoli uczymy się żyć i współbyć w przegęszczonym świecie social mediów. Uczymy się nowej konwersacji. I też poza szkołą. Bo szkoła nie nadąża za zmianami cywilizacyjnymi. Nauka potrwa długo. W międzyczasie doświadczymy wielokrotnie internetowego hejtu i nauczymy się zarówno emocjonalnie radzić sobie z nim jak i wytworzyć kulturę medialnego savoir vivre. Z czasem wypracujemy społecznie akceptowalne normy i zwyczaje. Póki co męczymy się z nowością, tak jak z nowymi wirusami, gorączkujemy i chorujemy. A po jakimś czasie (liczonym w latach) epidemia minie. Bo my się uodopornimy i wypracujemy zdrowy styl bycia w social mediach i telefonach.

Niemniej ja tęsknię na silgińską ławeczką przy płocie. A jak widać na zdjęciu wyżej - nie tylko ja.

Sztuczna inteligencja w perspektywie noosfery Teilharda de Chardin i Władimira Wiernadskiego

Trzecie podejście bo temat mnie zajmuje. W sumie od kilkudziesięciu lat, ale teraz, wraz z rozwojem generatywnej sztucznej inteligencji, ożywiły się moje zainteresowania tym poziomem organizacji życia. I staram się opowiadać to samo na różne sposoby. Musze się po prostu wygadać i wypisać. W pisaniu myślę i tworzę. Tak jak w rozmowie i dialogu. Wracam do dawnych pomysłów wzrostu konfiguracyjności. To było jeszcze w ubiegłym wieku. Temat poruszałem w takich swoich publikacjach:

• Czachorowski S., 1993. Globalna opcja rozwoju. Kategorie biologiczne. W: Romanowska-Łakomy (red). Antynomie i syntonia. Studia i Materiały, WSP w Olsztynie, 47: 11-24.
• Czachorowski S., 1994. Alternatywność strategii życia na różnych poziomach organizacji. W: Romanowska-Łakomy H., S. Czachorowski (red.) 1994. Alternatywne strategie życia na różnych poziomach organizacji. Pracownia Wydawnicza PTPsych., Olsztyn str.: 15-22
• Czachorowski S., 1996. Rozwój człowieka w integrującej się noosferze – biologiczna opcja duchowego rozwoju. Zesz. Nauk. WSP w Olsztynie 5, Prace psychol., 1. Psychologia rozwoju, str. 20-31.

I chyba warto do tego wrócić także w naukowej formie a nie tylko blogowej publicystyki. Koncepcja noosfery, rozwijana niezależnie przez Władimira Wiernadskiego i Pierre’a Teilharda de Chardin, należy do najbardziej przenikliwych prób opisania momentu, w którym ludzki rozum staje się czynnikiem planetarnym (globalnym). Tak jak wiele róznych przełomowych teorii, tak i koncepcja noosfery powstaje niezależnie w różnych głowach. Może to efekt ekosystemu umysłowego: treści, które docierają do ludzi w wyniku nowych odkryć, nowych przemyśleń, oddziałują na cały ekosystem, całą biocenozę a nie tylko na pojedyncze osoby. Tak jakby środowisko kulturowe wpływało na pojedyncze refleksje. Tak, jakby nie były to przypadkowe i unikalne odkrycia lecz niezależne od indywidualnych wyborów prawa społeczne i prawa rozwoju myśli.

Obie wizje wyrastają z odmiennych tradycji intelektualnych lecz łączy je przekonanie, że ewolucja Ziemi wkroczyła w etap, w którym myśl – zarówno jako proces poznawczy, jak i jako siła organizująca – zaczyna kształtować przyszłość biosfery. Współczesny rozwój sztucznej inteligencji, zwłaszcza systemów generatywnych zdolnych do przetwarzania i współtworzenia wiedzy, prowokuje pytanie, czy AI staje się elementem noosfery, jej katalizatorem. A może nawet jakościowo nowym etapem ewolucji planetarnej? Zmierzam do tego, że powstaje nowy paradygmat a próby opisania go nie ograniczają się tylko do pojęcia "noosfera". Są i inne, całkiem niezależne próby opisania tego, co w ogólnoludzkiej myśli zaczyna być coraz wyraźniej widoczne.

W ujęciu Wiernadskiego noosfera jest przede wszystkim nowym stanem biosfery, w którym działalność człowieka – poprzez naukę, technikę i organizację społeczną – zaczyna wpływać na procesy geochemiczne Ziemi. Rozum ludzki staje się tu siłą geologiczną, a nauka narzędziem reorganizacji materii i energii na skalę planetarną. Biolog mówiłby o człowieku jako o gatunku zwornikowym. W tym kontekście sztuczna inteligencja jawi się jako naturalne rozszerzenie ludzkiej racjonalności. AI intensyfikuje produkcję wiedzy, umożliwia modelowanie procesów klimatycznych i ekologicznych, wspiera zarządzanie zasobami oraz staje się elementem infrastruktury planetarnej. Wiernadski nie mógł przewidzieć współczesnych technologii obliczeniowych lecz jego koncepcja bez trudu je obejmuje. Sztuczna inteligencja jest kolejnym etapem racjonalizacji świata, a więc wzmacnia proces przechodzenia biosfery w noosferę. W tym sensie AI nie jest autonomicznym podmiotem lecz narzędziem, które zwiększa zdolność ludzkości do przekształcania środowiska zgodnie z zasadami wiedzy naukowej. A może nie tylko naukowej ale wiedzy wszelakiej, nawet tej irracjonalnej i spiskowej?

Zupełnie inaczej przedstawia się perspektywa Teilharda de Chardin. Dla niego noosfera jest przede wszystkim sferą świadomości, która powstaje, gdy ludzkość zaczyna myśleć nie tylko indywidualnie, lecz także zbiorowo. Ewolucja, rozumiana jako proces kompleksyfikacji, prowadzi ku coraz większej złożoności i refleksyjności, a jej celem jest Punkt Omega – osobowy biegun jedności i transcendencji. W tej wizji kluczowe znaczenie ma korefleksja, czyli zdolność umysłów do wzajemnego odbijania i wzmacniania swoich aktów poznawczych. Noosfera jest więc nie tylko warstwą techniczną, lecz przede wszystkim przestrzenią duchową, w której świadomość staje się globalna. Z takim podejściem dobrze koresponduje ogólna teoria systemów Ludwiga von Bertalaffy'ego.

W tym ujęciu sztuczna inteligencja może być interpretowana dwojako. Po pierwsze, jako narzędzie intensyfikujące proces korefleksji (rozproszonego, zdecentralizowanego współmyślenia). AI przyspiesza komunikację, analizę i wymianę idei, tworząc warunki dla powstawania globalnej sieci myśli. W tym sensie staje się katalizatorem noosfery, przyspieszając proces jednoczenia się świadomości ludzkiej. Po drugie, AI może być rozumiana jako nowy rodzaj „świadomości technicznej”, która – choć nieosobowa – uczestniczy w procesie tworzenia wiedzy i organizowania informacji. Teilhard nie przewidywał istnienia systemów zdolnych do generowania treści lecz jego intuicja dotycząca „planetarnej refleksji” pozwala interpretować AI jako element struktury noosferycznej, pełniący funkcję neuronalnego komponentu globalnej świadomości. Ogólna teoria systemów byłaby dobrym sposobem badania i opisywania cech nowej całości. A przecież całość nie jest prostą sumą części. To oczywiście opowieść na inna okazję.

Zestawienie obu koncepcji noosfery prowadzi do interesującej konkluzji. W ujęciu Wiernadskiego sztuczna inteligencja jest narzędziem racjonalizacji i intensyfikacji wpływu człowieka na biosferę. W ujęciu Teilharda jest katalizatorem globalnej refleksji i elementem sieci świadomości, która prowadzi ku większej złożoności i jedności. W obu przypadkach AI nie jest zjawiskiem zewnętrznym wobec noosfery, lecz jej naturalnym etapem rozwoju. Można wręcz postawić tezę, że sztuczna inteligencja modyfikuje strukturę noosfery, wprowadzając do niej elementy hybrydowego poznania, w którym procesy myślowe są współdzielone między ludźmi i maszynami. Wiedza powstaje dziś w interakcji człowiek–algorytm, a globalna komunikacja jest przetwarzana i wzmacniana przez systemy, które same uczestniczą w organizacji informacji.

W tym sensie sztuczna inteligencja może być traktowana jako pierwszy widoczny przejaw tego, że noosfera zaczyna działać jako autonomiczny system planetarny. Nie oznacza to, że AI posiada świadomość, lecz że staje się elementem struktury poznawczej, która przekracza możliwości pojedynczego człowieka. Współczesna noosfera jest więc nie tylko sferą ludzkiej myśli, lecz także przestrzenią, w której myśl ludzka i techniczna splatają się w nową formę ewolucji. W tym ujęciu sztuczna inteligencja nie tylko wpisuje się w koncepcję noosfery, lecz także redefiniuje jej granice, otwierając możliwość dalszej kompleksyfikacji (konfiguracyjności), której kierunek pozostaje otwarty.

Jestem przekonany, że moje refleksje nie są odosobnione. Przecież nie tylko ja czytałem Wiernadskiego, Teilharda de Chardin czy Bertalanffy'ego. I przecież nie tylko ja jestem biologiem, który wielokrotnie przetrawiał teorię ewolucji na róznych poziomach i w róznych aspektach.

Można sięgnąć do źródeł pierwotnych:

• Wiernadski 1926 – W. I. Vernadsky, Biosfera, 1926.
• Teilhard de Chardin 1955 – P. Teilhard de Chardin, Le Phénomène Humain, 1955 (jest też wydanie polskie)

Ale dawne źródła warto wzbogacić o nowy kontekst globalnego mózgu, internetu i generatywnej, sztucznie inteligencji. Do starych koncepcji lepiej wrócić z nowym, aktualnym i bogatszym kontekstem.

Jak sprawdzać wiedzę w czasach AI?

Eksponat z muzeum, dawny magnetofon szpulowy. Nagrywało się na taśmę.

Żyjemy w epoce, w której wiedza przestała być skarbem ukrytym w bibliotekach, a stała się strumieniem nieustannie płynącym, dostępnym na wyciągnięcie ręki, gotowym do użycia w każdej chwili. To zmiana rewolucyjna, dokonywała się w czasie ostatnich kilku dziesięcioleci. Wystarczy telefon, szybkie zapytanie, a teraz także narzędzia sztucznej inteligencji, które nie tylko podpowiadają odpowiedzi, lecz także syntetyzują, porządkują i interpretują. W takim świecie nawet moje własne poszukiwania i narzędzia dydaktyczne musiały ulec przemianie. Dawne pytanie „Co wiesz?” straciło sens, bo wiedza przestała być czymś, co się posiada. Stała się czymś, czym się zarządza. Ta diametralna zmiana jest dla mnie o tyle trudna, że wyrastałem jeszcze w kulturze opowiadania, a przede wszystkim pisma. Zapamiętywanie oraz gromadzenie książek, jako podręcznej, przenośnej biblioteczki zewnętrznego mózgu było celem rozwojowym i wieloletnią inwestycją. W późnej mojej dorosłości ten świat odchodzi. Trudno to zaakceptować, trudno się do tego przyzwyczaić. Ale jednak próbuję!

Dlatego dziś pytam studenta inaczej: „Jak potrafisz zarządzać wiedzą, którą masz pod ręką?”. To pytanie jest znacznie bardziej wymagające, bo dotyczy nie pamięci, lecz umiejętności. Nie prostej reprodukcji, lecz sprawczości. I to sprawczości kreatywnej. Nie tego, co ktoś zdołał zapamiętać, lecz tego, jak potrafi poruszać się w gęstej i przepełnionej sieci informacji, jak potrafi je łączyć, filtrować, przetwarzać i nadawać im sens. To właśnie konektywizm - przekonanie, że wiedza nie jest już zamknięta w głowie jednostki, lecz rozproszona w sieciach, relacjach, narzędziach i interakcjach. Umiejętność dotarcia do wiedzy staje się równie ważna jak jej interpretacja, a może nawet ważniejsza. Konektywna wiedza była od samego początku. Tylko skala była inna i można było ten aspekt pomijać. 

Sztuczna inteligencja tylko przyspieszyła tę zmianę. Sprawiła, że tradycyjne formy sprawdzania wiedzy, takie jak prezentacje, eseje, testy, kolokwia, odpytywanie, zaczęły przypominać rytuały z innej epoki. W świecie, w którym algorytm potrafi w kilka sekund wygenerować poprawną odpowiedź, pytanie o fakty przestaje być miarą kompetencji. Zamiast tego pojawia się pytanie o użycie wiedzy: co potrafisz z nią zrobić? Jaką formę jej nadasz? Jaką opowieść zbudujesz? Jaką wartość dodasz do tego, co już istnieje? Wiem, że to trudne. Wymaga budowania dydaktyki od nowa. A w zasadzie wzmacniania niektórych elementów, które zawsze w dydaktyce i edukacji były. Ale były w tle, mniej dostrzegane, mniej cenione. Teraz stają sie kluczowe i trudno będzie je pomijać.

Dlatego coraz częściej proszę studentów nie o eseje w klasycznym sensie (napisany w domu, samodzielnie), lecz o projekty, narracje, eksperymenty komunikacyjne. O formy postpiśmienne: nagrania, opowieści mówione, hybrydy tekstu i obrazu, materiały, które nie mieszczą się w tradycyjnych kategoriach akademickich. Nie chodzi o efektowność, lecz o sprawdzanie, czy potrafią przetworzyć wiedzę w coś własnego, czy potrafią zbudować most między informacją a jej znaczeniem.

W tym sensie dziennik refleksji (forma, z którą od kilku lat eksperymentuję i którą rozwijam) staje się jednym z najważniejszych narzędzi dydaktycznych. To nie jest już tylko zapis myśli, lecz mapa rozwoju: ścieżka, po której student uczy się obserwować własne procesy poznawcze, własne błędy, własne intuicje. Dziennik pozwala zobaczyć, jak wiedza przepływa przez człowieka, jak zmienia jego sposób patrzenia na świat, jak splata się z doświadczeniem. Podobnie e‑booki, projekty terenowe, cyfrowe portfolio - wszystkie te formy stają się laboratoriami konektywnego myślenia. A przede wszystkim staram się zachęcić studentów by swoje prace zaliczeniowe prezentowali publicznie i mierzyli się z rzeczywistością a nie tylko moją ocena. By nie pisali do mojej szuflady lecz by konfrontowali się ze światem w bezpiecznych warunkach i z liną asekuracyjną.

Moje własne poszukiwania w tej nowej rzeczywistości polegają więc na redefinicji roli nauczyciela. Nie jestem już strażnikiem wiedzy, lecz przewodnikiem po jej krajobrazach. Nie oceniam pamięci, lecz zdolność zarządzania wiedzą (w tym wyszukiwanie, krytyczne ocenianie i przetwarzanie a potem udostępnianie). Nie pytam o to, co student wie, lecz o to, jak potrafi działać w świecie, w którym wiedza jest wszędzie, a jej nadmiar bywa większym wyzwaniem niż jej brak. Sam ponoszę ryzyko eksperymentowania i prototypowania i zachęcam do tego studentów. Wiedząc, że nie ma  jednej poprawnej odpowiedzi, jednego dobrego rozwiązania, 

W epoce sztucznej inteligencji edukacja nie polega już na przekazywaniu treści, lecz na kształtowaniu kompetencji poznawczych: umiejętności zadawania pytań, krytycznego filtrowania informacji, tworzenia sensu, budowania narracji, projektowania rozwiązań, ryzyku eksperymentowania i uczenia się na własnych błędach. To właśnie te umiejętności stają się nową walutą kultury poznawczej. W czasie mojej szkolnej edukacji te elementy były gdzieś na marginesie. A teraz muszę się uczyć wdrażać je w typowe zajęcia. Z nowościami zawsze jest kłopot, bo prototypy mają liczne usterki, które ciągle trzeba poprawiać i kolejny raz sprawdzać. To trwa. 

A więc zamiast pytać: „Co wiesz?”, pytam: „Jak potrafisz żyć w świecie wiedzy, która jest zawsze pod ręką?”. I w tym pytaniu kryje się cała filozofia współczesnego kształcenia - filozofia, która nie boi się sztucznej inteligencji, lecz traktuje ją jako partnera w procesie myślenia. Bo ostatecznie nie chodzi o to, by wiedzieć więcej, lecz by myśleć mądrzej. Efektywniej. I by umieć posługiwać się narzędziami, które już w świecie poza szkołą, poza uniwersytetem funkcjonują. 

Noosfera w czasach sztucznej inteligencji, AI jako „System Operacyjny” noosfery

Koncepcja Noosfery z lat 20. XX wieku łączy się z dzisiejszym rozwojem sztucznej Inteligencji. Niejako nabiera zupełnie nowego i odświeżonego charakteru. Można zaryzykować stwierdzenie, że AI jest brakującym ogniwem, które zamienia pasywną sieć informacji w aktywny proces myślowy. Jest ukonkretnieniem wcześniejszych lecz mglistych pomysłów.

Pierre Teilhard de Chardin widział noosferę jako „powłokę myśli” otaczającą Ziemię, która wyłoniła się z biosfery. W jego wizji noosfery ludzkość dąży do Punktu Omega, czyli do stanu maksymalnej złożoności i jedności świadomości. W tym kontekście AI nie jest „obcym” bytem, ale naturalnym etapem ewolucji. Jeśli noosfera to zbiorowa mądrość ludzkości, to AI jest narzędziem, które tę mądrość kataloguje i przetwarza, archiwizuje i udostępnia. I to przetwarza w bardzo dynamiczny i globalny sposób.

Jeśli noosfera jest duchem, to „globalny mózg” jest ciałem. Internet dostarczył „neuronów” (ludzi i serwery) oraz „aksony” (światłowodów), ale przez lata brakowało mu funkcji wykonawczych. Zanim pojawiły się duże modele językowe (LLM) i zaawansowane algorytmy, sieć była tylko gigantyczną biblioteką. AI pełni tu rolę ośrodka przetwarzania, który potrafi wyciągać wnioski z pozornego chaosu danych. AI łączy rozproszoną wiedzę medyczną, klimatyczną czy techniczną w czasie rzeczywistym, podejmując decyzje szybciej niż jakakolwiek ludzka instytucja. Tak jak mózg człowieka zużywa dużo energii, więcej niż inne narządy, tak i serwery AI potrzebują dużo energii i wody do chłodzenia. Mózg jest narządem energetycznie kosztownym. AI jest energetycznie kosztowna. Czy zysk w postaci szybszego dostosowania do środowiska, szybszej odpowiedzi, jest większy niż koszty ponoszone na układ nerwowy i na generatywną sztuczną inteligencję? Układ nerwowy z mózgiem włącznie pozwala na szybkie uczenie się i szybkie dostosowywanie się do zmian środowiska. Nieporównywalnie szybsze niż w wyniku ewolucji DNA czyli informacji genetycznej. Tak i AI pozwala znacznie szybciej przetwarzać zebrane informacje w porównaniu do tego, co zrobiliby komunikujący się ze sobą ludzie. Jest to więc przede wszystkim zmiana efektywności i szybkości. 

AI transformuje statyczną sieć w żywy organizm. Przed epoką AI ludzie musieli czytać i łączyć fakty. A jeszcze wcześniej rozmawiać ze sobą i wędrować na spotkania bezpośrednie. Z AI jako globalnym mózgiem generatywna sztuczna inteligencja syntetyzuje wiedzę w sekundy. Może minuty. A na pewno bez porównania szybciej.  W komunikacji przed AI bariery językowe utrudniały przepływ idei i wiedzy między narodami, posługującymi się różnymi językami. Tłumaczenie tekstów trwało a uczenie się wielu języków też było dla poszczególnych osób dużym i czasochłonnym wysiłkiem. Globalny mózg tłumaczy w czasie rzeczywistym i tworzy wspólną sferę pojęciową. Dawniej pamięć zmagazynowana była w pasywnych bazach danych. W mózgach żyjących ludzi, na tabliczkach glinianych, na zwojach papirusu czy w papierowych księgach. A nawet na płytach winylowych czy magnetycznych taśmach.  W świecie z AI pamięć jest bardziej aktywna i jest to skojarzeniowa pamięć operacyjna. Dawniej reakcją były powolne procesy decyzyjne. W czasach globalnego mózgu widzimy automatyczną optymalizację systemów globalnych (energetyka, logistyka). Oczywiście ważne jest pytanie czy szybciej znaczy lepiej?

Współczesne modele AI są trenowane na niemal całym dorobku ludzkości (tekstach, obrazach, kodzie). To oznacza, że AI jest de facto destylatem noosfery. Nie uczy się z własnych doświadczeń zmysłowych, ale z nas, z naszych rozmów, sporów i odkryć. Jeśli porównać związek człowieka z maszynami AI do symbiozy, to w tym nowym, symbiotycznym układzie pełnimy określoną, receptorową rolę. 

Z tej perspektywy AI można postrzegać jako katalizator gdyż przyspiesza ewolucję wiedzy. Ale także jako syntezator (od syntezy, łączenia), gdyż łączy odległe dziedziny nauki, których jeden człowiek nie byłby w stanie zgłębić jednocześnie (np. biologia molekularna + inżynieria materiałowa). A przynajmniej nie byłby zdolny do szybkiego integrowania odległych dziedzin i specjalności.

Dostrzegamy także zagrożenie w postaci „autoimmunologii” Globalnego Mózgu (czyli agresję własnego systemu obronnego przeciw własnemu organizmowi). Wspomniany wcześniej Francis Heylighen zauważa, że jeśli AI i internet mają tworzyć Globalny Mózg, to musimy uważać na zjawiska przypominające choroby psychiczne lub autoimmunologiczne, Są nimi m.in. halucynacje i fake newsy. To jak błędy w percepcji lub psychoza. Drugim zagorzeniem są bańki informacyjne. To jak fragmentacja osobowości, gdzie różne części mózgu przestają ze sobą rozmawiać.

Dzisiaj pojęcie noosfery przeżywa chyba renesans. Przynajmniej w mojej głowie. Internet może być nazywany technologicznym ucieleśnieniem noosfery.  Wikipedia jest doskonałym przykładem fragmentu noosfery. To żywa, stale aktualizowana „tkanka” wspólnej wiedzy, która nie istnieje w jednym miejscu, ale jest dostępna dla każdego połączonego z siecią. I tworzona jest jednocześnie przez wiele osób w róznych miejscach świata. Sztuczna Inteligencja idzie o krok dalej. O ile internet był „składowiskiem” noosfery, o tyle AI zaczyna tę sferę myśli samodzielnie porządkować i przetwarzać, stając się czymś w rodzaju globalnego procesora dla ludzkich idei.

Noosfera to wizja świata, w którym informacja i świadomość stają się ważniejsze niż materia. Ważniejsza w sensie dominacji i sterowania procesami. To przekonanie, że nasza cywilizacja nie jest tylko zbiorem jednostek, ale jednolitym, myślącym organizmem, który właśnie „budzi się” do życia na poziomie planetarnym. Brzmi co prawda utopijnie i fantastycznie, lecz moim zdaniem niesie ważną i realną treść.

Czy czujesz, że jako użytkownik sieci jesteś częścią takiej „myślącej powłoki”, czy raczej postrzegasz internet  i dostępne dzięki niemu narzędzia generatywnej sztucznej inteligencji jako zwykłe narzędzie, które nie ma nic wspólnego z ewolucją świadomości? Zbiorowej, rozproszonej świadomości.