Uberyzacja szkoły czyli dlaczego potrzebujemy edukacji publicznej?

Niedawno zetknąłem się z określeniem uberyzacja edukacji. Spodobało mi się, bo wydało się trafne i dobrze opisujące zachodzące obecnie procesy. Pojęcie uberyzacji szkoły i edukacji to metafora wywodząca się z modelu gospodarki współdzielenia lub trafniej: ekonomii zleceń (gig economy), którego przykładem jest platforma Uber. W odniesieniu do edukacji oznacza ono przeniesienie zasad rynkowej elastyczności, fragmentaryzacji, algorytmicznego zarządzania oraz pracy „na żądanie” w obszar szkolnictwa. Można jeszcze doszukiwać się związku z prosumpcją, czyli mieszaniem się ról producenta i konsumenta. Żyjemy w czasach, w których jednym kliknięciem w telefonie (a raczej smartfonie) zamawiamy przewóz samochodem, obiad czy fachowca do naprawy kranu. Gospodarka współdzielenia (gig economy), uosabiana przez gigantów takich jak Uber, wdarła się do niemal wszystkich zakamarków naszego życia. Nic więc dziwnego, że mechanizmy te zaczęły coraz śmielej pukać do drzwi szkoły. Zjawisko to, nazywane uberyzacją edukacji, kusi obietnicą pełnej elastyczności, wolności wyboru i nauki „na żądanie”. Jednak pod lśniącą powłoką nowoczesnych aplikacji kryje się fundamentalne pytanie o to, czym właściwie ma być szkoła: rynkiem usług czy wspólnym dobrostanem?

Idziemy już drogą od uniwersytetu do korporacji zleceń. Uberyzacja edukacji oznacza rozbicie spójnego, długoterminowego procesu kształcenia na drobne, skomercjalizowane mikro-usługi. Może to znak czasu i znak głębokiej reorganizacji społecznej? Zamiast państwowej szkoły z tradycyjną klasą i stabilną relacją programu nauczania z nauczycielem, otrzymujemy model pay-per-use. Uczeń staje się klientem, który z pomocą smartfona kompletuje swoją edukacyjną układankę z korepetycji online, płatnych platform subskrypcyjnych i certyfikowanych kursów od prywatnych dostawców. Być może to wizja przyszłości a być może tylko wizja dystopii, która jednak nie nastąpi. Bo dostrzeżemy, że coś ważnego tracimy i z tej drogi zawrócimy. Czasami strata pozwala pełniej zobaczyć wartość tego, co było a znika. Tak jak młodość czy zdrowie. Niezbyt cenimy gdy mamy, doceniamy, gdy znika...

Systematycznie choć powoli zmienia się także status samego nauczyciela. Czy szerzej - edukatora. Z autonomicznego przewodnika po świecie wiedzy staje się on cyfrowym wolontariatem lub podwykonawcą pracującym na zlecenie, rozliczanym przez algorytmy i oceny w systemie gwiazdkowym. Stabilny etat ustępuje miejsca niestabilnej pracy „na żądanie”, a programy nauczania coraz częściej ulegają fragmentacji, gubiąc gdzieś po drodze zdolność do krytycznego myślenia i głębszej refleksji. Proces ten nie jest odległą futurologią. Obserwujemy go na co dzień również w Polsce. Choć formalnie mamy silny system szkolnictwa publicznego, jego powolna prywatyzacja odbywa się przez rosnącą zależność od rynku komercyjnego. I wcale prywatny nie znaczy lepszy. Najbardziej jaskrawym przykładem jest zjawisko „szkoły równoległej” – gigantyczny, wart miliardy złotych rynek prywatnych korepetycji, kursów przygotowawczych do egzaminów i specjalistycznych szkół niepublicznych. Gdy szkoła publiczna (osłabiona niedoinwestowaniem, przeładowanymi podstawami programowymi i kryzysem kadrowym) przestaje nadążać za potrzebami uczniów, lukę natychmiast wypełniają komercyjne podmioty. Kto ma zasoby finansowe, ten kupuje lepszy start. Kto ich nie ma, zostaje w tyle. W ten sposób prywatyzacja edukacji pełza po cichu, przekształcając prawo do dobrej nauki w towar luksusowy. Kto ma zasoby finansowe ten kupuje płatne wersje narzędzi AI i pełniej z nich korzysta. Tak samo jak dostęp do coraz nowocześniejszych urządzeń elektronicznych. Wracając do korepetycji - te zawsze były, od samego początku istnienia szkoły. Starsi uczniowie pomagali młodszym, czasem odpłatnie, czasem po koleżeńsku. Teraz jednak chyba skala jest dużo większa i z udziałem osób spoza szkoły. 

Dlaczego publiczna edukacja jest fundamentem spokoju społecznego? W dyskusji o uberyzacji łatwo ulec złudzeniu, że rynek zawsze załatwi sprawy lepiej i taniej. Taniej wcale nie znaczy lepiej. Edukacja to jednak nie jest przejazd taksówką, lecz fundament spójności społecznej. Publiczna szkoła – ta w fizycznym budynku, z wykładziną pełną okruchów, korytarzem pełnym hałasu i zróżnicowaną społecznością – jest jednym z ostatnich miejsc, gdzie spotykają się dzieci z różnych światów: bogatych i ubogich, z miast i wsi, o różnych talentach i ograniczeniach. I są w sporej gromadce. Być może ostatni raz w życiu, jakże bardzo zindywidualizowanym. I pełnym samotności w tłumie. Edukacja publiczna to ważny mechanizm niwelowania nierówności. Kiedy państwo gwarantuje wysokiej jakości szkołę dostępną dla każdego bez względu na zasób portfela rodziców, inwestuje w społeczny egalitaryzm. Taka szkoła utrzymywana jest z podatków. Gdy ten system słabnie na rzecz uberyzacji i rynkowej selekcji, skutki mogą być opłakane. Bo wzrastają nierówności społeczne. Dostęp do dobrego startu życiowego zaczyna zależeć wyłącznie od kapitału ekonomicznego rodziny. Pogłębiają się bańki informacyjne i pogłębia się polaryzacja. Komercyjne algorytmy edukacyjne dopasowują treści pod klienta, zamykając młodych ludzi w hermetycznych światopoglądowo klatkach. A społeczeństwo silnie rozwarstwione edukacyjnie traci zdolność do empatii i dialogu. Brak wspólnych punktów odniesienia rodzi frustrację, poczucie wykluczenia i eskaluje gniew, który prędzej czy później wybucha w postaci ostrych konfliktów społecznych.

Zbyt łatwo zapominamy, że szkoła to wspólne dobro. Uberyzacja obiecuje nam wygodę, ale w zamian demontuje więzi, które trzymają społeczeństwo w spójności. Edukacja to nie usługa, którą można optymalizować algorytmami pod kątem zysku krótkoterminowego. To powolny, często trudny proces wrastania w kulturę, uczenia się siebie nawzajem i budowania wspólnoty. Taki zysk widzimy dopiero w dłuższej perspektywie. Jeśli zrezygnujemy z silnej, publicznej szkoły na rzecz wolnego rynku edukacyjnych aplikacji, być może zapłacimy za to cenę najwyższą – zapłacimy rozpadem więzi społecznych i światem pełnym pęknięć. Być może warto bronić publicznej edukacji nie tylko jako miejsca przekazywania wiedzy, ale jako najskuteczniejszej tarczy, chroniącej nas przed nierównościami, gniewem i społeczną atrofią.

Wyobraźmy sobie scenariusz, do którego niebezpiecznie się zbliżamy, szkoła jako fizyczna instytucja państwowa i społeczna powoli odchodzi w przeszłość. Technologie internetowe i coraz efektywniejsze narzędzia sztucznej inteligencji coraz bardziej ten proces umożliwiają. W tym ponurym modelu tradycyjne mury placówek stają się zbędnym balastem, a nauczyciele, ugięci pod ciężarem biurokracji, rosnących oczekiwań rodziców i wypalenia zawodowego, ustępują miejsca wszechobecnym algorytmom. I nauczycielom ekranowym z wirtualnymi, zawsze miłymi asystentami edukacji. Edukacja staje się całkowicie cyfrowa, zindywidualizowana i sprywatyzowana. W wersji bezpłatnej, wersji podstawowej z abonamentem i wersji premium z dużo wyższym miesięcznym abonamentem. Uczeń nie idzie już do szkoły, by spotkać innych rówieśników; zamyka się w pokoju ze spersonalizowanym asystentem AI, który podsuwa mu idealnie skrojoną pod jego profil wiedzę, bezbłędnie diagnozuje błędy i eliminuje wszelkie „nieefektywności”. I chwali na żądanie ku uciesze rodziców, że mają idealne dziecko. Wizja ta kusi obietnicą bezstresowej ścieżki, skrojonej na miarę samorozwoju. Tyle że w tym sterylnym, algorytmicznym świecie gubi się to, co w edukacji najważniejsze. Gubi się drugi człowiek i relacje społeczne, w których przez setki tysięcy lat kształtował się Homo sapiens. Być może ten nowy społecznie świat jest możliwy, być może będzie miał swoje dobre strony. Będzie jednak inny od obecnego. I być może wykreuje zupełnie nowy gatunek człowieka.

Zniknięcie tradycyjnej szkoły byłoby katastrofą nie ze względu na podstawę programową, ale ze względu na przestrzeń społeczną. Spójrzmy prawdzie w oczy: dawne, gwarne podwórka pełne dzieci w różnym wieku, na których uczyło się negocjacji, zawierania sojuszy, rozwiązywania konfliktów i radzenia sobie z porażką w grze w zbijaka, praktycznie zniknęły z naszej rzeczywistości. Zastąpiły je ekrany smartfonów i zamknięte osiedla, czasem ogrodzone i ze strażnikiem w budce. Być może to właśnie analogowa szkoła jest ostatnim podwórkiem naszej cywilizacji. Czy pożądane jest tę wartość utrzymywać? Dla mojego pokolenia, które pamięta relacje społeczne, budowane na podwórku, to bez wątpienia duża wartość, o którą cięgle należy zabiegać. 

W zatomizowanym krajobrazie społecznym szkolny korytarz, ławka z kolegą lub koleżanką, wspólna wycieczka czy konflikt o dyżur w klasie pozostały ostatnimi bastionami realnej, analogowej socjalizacji (uspołecznienia). Szkoła to jedyne miejsce, gdzie dzieci i młodzież z różnych środowisk muszą ze sobą wytrzymać, dotknąć swojej inności, nauczyć się empatii i sztuki kompromisu. Cyfrowa personalizacja uczy nas konsumowania treści, ale nie uczy nas drugiego człowieka. Indywidualizm posunięty do absurdu rodzi samotność i niezdolność do życia we wspólnocie.

Demokracja to nie jest zbiór procedur. To przede wszystkim kultura dialogu, umiejętność słuchania racji innych i zgoda na to, że społeczeństwo jest zróżnicowane. Społeczeństwo obywatelskie buduje się na placu zabaw, w szkolnej stołówce i na lekcji, gdzie trzeba stanąć w obrony swojego zdania przed całą klasą. Albo na boisku szkolnym, gdy dojdzie do różnicy zdań i realnego konfliktu. Jeśli szkoła przestanie być wspólnotową instytucją publiczną, a stanie się cyfrową usługą dla jednostki, stracimy także fundament demokracji. Obywatel wyhodowany na algorytmicznej diecie, w której spotyka tylko to, co miłe, znajome i dopasowane do jego preferencji, nie potrafi rozmawiać z inaczej myślącymi. Staje się podatny na polaryzację, radykalizację i plemienne konflikty. Publiczna szkoła jest państwową polis w miniaturze, jest miejscem, gdzie ćwiczymy bycie razem mimo różnic. A skoro jest nas na Ziemi już ponad 8 miliardów to i tych różnić jest ogromnie dużo.

A co w tym świecie robi sztuczna inteligencja? Czy mamy przed nią uciekać, budując nowy luddyzm? Skądże. Sztuczna inteligencja nie jest bóstwem, przed którym należy drżeć, ani wyrocznią, która zastąpi nauczyciela. AI jest jak patyk znaleziony na podwórku przez dziecko. Takim patykiem i z wyobraźnią możne tworzyć nowe światy, nowe zastosowania. Kiedy dziecko podnosi z ziemi zwykły patyk, nie ma jeszcze gotowej instrukcji obsługi. Może on stać się mieczem rycerza, batutą dyrygenta, wędką, czarodziejską różdżką z zestawem zaklęć, piórem do pisania na piasku albo podpórką pod domek z kory. Albo koniem, na którym pogalopuje w świat baśniowych przygód. Wszystko zależy od wyobraźni. Tak, patyk może czasem być groźny, bo zadra może wejść w palec lub można się nim skaleczyć czy uderzyć w oko. Podobnie z AI jako narzędziem. Z technologiami AI powinniśmy obchodzić się dokładnie tak samo: twórczo, bez lęku, ale i bez ślepego nabożeństwa. Trzeba się nimi pobawić, przetestować ich granice, sprawdzić, do czego mogą się przydać w procesie myślenia, pisania czy projektowania eksperymentów. Sztuczna inteligencja może być jeszcze jednym narzędziem, cyfrowym „patykiem”, który poszerza nasze horyzonty. Pod warunkiem że to my trzymamy go w ręku, a nie on nas...

Technologia powinna służyć człowiekowi, a nie człowiek technologii. Ilustrując do dawnym przysłowiem: to pies ma kręcić ogonem a nie ogon psem. Cyfryzacja i personalizacja mogą być wspaniałym wsparciem, ale nigdy nie zastąpią zapachu kredy (czy są jeszcze w szkole tablice z kredą?), szumu na korytarzu, głosu nauczyciela z krwi i kości oraz trudnej sztuki bycia razem. Obrońmy publiczną szkołę, bo bez niej zniknie nie tylko edukacja, ale i klej, który trzyma naszą demokratyczną wspólnotę w jednej całości. Bez takiego "kleju" bylibyśmy tylko gromadką komórek a nie wielokomórkowcem z wyspecjalizowanymi tkankami i organami. No cóż, jestem biologiem i porównania biologiczne same cisną na klawiaturę (dawniej powiedziałbym, ze cisną sie na usta...).

Uberyzacja szkoły może być obiektywnym opisem procesów zachodzących w kulturze i gospodarce, albo ostrzegawczą dystopią, której powinniśmy uniknąć. Co jest alternatywą dla uberyzacji komunikacji w mieście? Transport publiczny, dobrze rozwinięty i zaspokajający potrzeby komunikacyjne. Zachłysnęliśmy się prywatnymi autami i stoimy w korkach oraz nerwowo szukamy miejsca na parkingu? Bo samochodów w mieście jest za dużo.... Pokłosiem jest uberyzacja w transporcie. Ale to nie jedyna alternatywa.

Uberyzajca może oznaczać rozbicie procesu uczenia się na „mikro-usługi”. Może oznaczać edukację w modelu pay-per-use czyli odchodzenie od całościowych, długoterminowych programów na rzecz krótkich kursów, mikropoświadczeń i modułów realizowanych na żądanie. Lub uczenie się „na wynos”, w którym uczeń lub student kompletuje swoją ścieżkę z drobnych elementów od dowolnych dostawców (aplikacje, prywatne firmy, tutoring online), pomijając tradycyjne instytucje szkolne. I nie o same instytucje tu chodzi lecz o społeczność tam spotykająca się. Angielski termin pay-per-use (czyli dosłownie płać za użycie) oznacza model rozliczeń, w którym koszt usługi, oprogramowania lub zasobów jest proporcjonalny do ich faktycznego wykorzystania. Płacisz dokładnie tyle, ile zużyjesz – bez stałych abonamentów czy zobowiązań na cały miesiąc. To samo można odnosić do edukacji, nie publiczna szkoła utrzymywana z powszechnych podatków, czy roczne czesne lecz opłata za :każdą lekcję" - nie ma cię w szkole, to nie płacisz. Tak w uproszczeniu. 

Uberyzacja może oznaczać zmianę roli i statusu nauczyciela. W tym kontekście nauczyciel z urzędnika państwowego staje się wolnym strzelcem (freelancerem) na rynku usług edukacyjnych. Niczym kierowca Ubera. Oznacza to przekształcenie stałego zatrudnienia na etacie na rzecz umów zleceniowych, pracy na godziny lub udzielania korepetycji przez pośredniczące platformy internetowe. Takie pracownicze "chwilówki" bez stabilizacji i pewności jutra. Oznacza także utratę autonomii i standaryzacji. Podobnie jak kierowca Ubera podąża za wskazówkami nawigacji, nauczyciel bywa sprowadzany do roli realizatora narzuconych scenariuszy i treści przygotowanych przez algorytmy lub korporacje edukacyjne. Staje się czytnikiem treści generowanej przez algorytmy. Bo sam nie potrafi? Bo samodzielne przygotowywanie treści zbyt długo trwa? Po prostu "przerabia podręcznik" czy scenariusz jednej lekcji, jednego spotkania.

Algorytmiczne zarządzanie i ocenianie to wizja uberyzacji edukacji. Systematycznie i od dawna rozwijają się systemy oceniania i reputacji w wielu aspektach naszego życia. Ocena jakości nauczania przesuwa się w stronę natychmiastowych ocen społecznościowych (gwiazdki, opinie użytkowników, wskaźniki satysfakcji, emotikonki itp.) zamiast oceny eksperckiej czy ewaluacji pedagogicznej. Jakimś etapem przejściowym są dzienniki elektroniczne. Personalizacja przez algorytm to treści uczenia się dobierane przez sztuczną inteligencję na podstawie danych o zachowaniu ucznia. Ogranicza to rolę nauczyciela w projektowaniu procesu dydaktycznego. Idealne w szczegółach ale jakieś takie pogubione w całości procesu.

I w końcu jeszcze jedna możliwa konsekwencja uberyzacji – komercjalizacja, prywatyzacja oraz platformizacja wiedzy. Proces, w którym następuje przejmowanie funkcji publicznego systemu edukacji przez prywatne platformy technologiczne, które pośredniczą między wiedzą a uczniem i monetyzują dane edukacyjne. Skutkiem zapewne będzie jeszcze większe rozwarstwienie społeczne. Szkoła publiczna bywa traktowana jako podstawowe, "tanie" źródło opieki, podczas gdy rzeczywista, wyspecjalizowana edukacja przenosi się na komercyjny rynek usług na żądanie. Szkoła publiczna ma być jedynie do zaopiekowania się dzieckiem? Ten proces chyba już w Polsce obserwujemy...

Uberyzacja to zastępowanie stabilnej relacji mistrz–uczeń i ciągłego środowiska szkolnego przez relację klienta i dostawcy usług, zoptymalizowaną przez cyfrowe algorytmy. Przy rosnącym braku nauczycieli, bo coraz mniej osób chce pełnić ten zawód, uberyzacja z algorytmami i AI być może stanie się koniecznością. Chyba, że wcześniej zadbamy o przywrócenie społecznego znaczenia nauczyciela. Szacunku nie da się zadekretować ustawą. A wysoka pensja nie jest wystarczającym motywatorem. Potrzebny jest jeszcze prestiż społeczny i uznanie. Ważne społecznie lepiszcze.

O przywracaniu rzeki Węgierki mieszkańcom Przasnysza

Znam Węgierkę w Przasnyszu od lat. Mijałem ją wielokrotnie, zaglądałem z mostków przerzuconych przez tę rzeczkę, obserwowałem jej nurt. Rzeka była brzydka, zaniedbana, antopogenicznie zdegradowana. A jednak trudno powiedzieć, żebym naprawdę znał tę rzekę. Nie zachęcała do poznawania podczas moich przyjazdów do tego małego, mazowieckiego miasta. Była gdzieś obok, trochę na uboczu miejskiego życia, jakby zawstydzona własną obecnością. Zaśmiecona, zaniedbana, miejscami niedostępna. Nie zapraszała do spacerów, nie zachęcała, by przysiąść nad jej brzegiem (nawet nie było gdzie) i popatrzeć na wodę. Trzeba było wiedzieć, gdzie jest, żeby ją dostrzec. A przecież dorastałem nad kilkoma rzekami, w miejscach gdzie dało się spacerować i poznawać przyrodę. Gdzie dało się siedzieć nad rzeką i patrzeć na nią. Dlatego ten przykry widok głęboko zalegał w zakamarkach duszy, wymieszany z żalem. Niedawno jednak zobaczyłem ją ponownie. Jeden z fragmentów rzeki został zrewitalizowany, pojawiła się ścieżka spacerowa, uporządkowano przestrzeń nadbrzeżną. Niewielki odcinek, a jednak zmiana jest zauważalna. Węgierka zaczyna wracać do miasta, a właściwie – miasto zaczyna wracać do Węgierki. Miasto i ludzie zwracają się twarzą do rzeki. 

Ta obserwacja skłoniła mnie do szerszej refleksji. Ile podobnych rzek i rzeczek płynie przez polskie miasta i wsie, choć ich mieszkańcy niemal ich nie zauważają? Ile cieków wodnych ukryliśmy za płotami, murami, budynkami gospodarczymi i zapleczami posesji? Przez dziesięciolecia odwracaliśmy się od rzek, traktując je bardziej jak niewygodne sąsiedztwo lub naturalną kanalizację niż jako ważną część lokalnego krajobrazu i wspólnego dziedzictwa.

Przez wiele dziesięcioleci mieszkańcy miast i wsi nadrzecznych stopniowo odwracali się od swoich rzek. Choć płynęły tuż obok, stawały się niemal niewidoczne w codziennym życiu. Odgradzano je płotami, zasłaniano murami, zabudowywano mniej reprezentacyjnymi obiektami. Brzegi zasypywano gruzem lub śmieciami. Ukrywano jako coś brzydkiego i wstydliwego. Do rzek trafiały śmieci i nieczystości, bo przez długi czas traktowano je jak naturalną kanalizację, która wszystko zabierze i ukryje. Wrzucasz do rzeki i znika z oczu. A co z oczu to i z serca (sumienia). Płynie gdzieś dalej. A co, jeśli w innych miejscowościach robią to samo? Ich śmieci przypływają do nas, nie znikają... Dawna architektura wiejska i miejska dobrze oddawała tę relację: front domu zwrócony był ku drodze (ku ludziom), a zaplecze gospodarcze, obórka i wychodek – ku rzece. Woda miała być przede wszystkim użyteczna, a najlepiej niewidoczna. A woda stawała się coraz bardziej zanieczyszczona. W miastach przemysłowych cuchnący rynsztok przykrywano a ciek płynął pod ziemią, by nie drażnić ani oczy, ani nosa. 

Dzisiaj coraz wyraźniej dostrzegamy konsekwencje takiego podejścia. Wiele niewielkich rzek i strumieni zostało zdegradowanych ekologicznie, uregulowanych, zaśmieconych lub zamienionych w kanały odprowadzające wodę. Przypominamy sobie o nich, gdy po nawalnych deszczach wystąpią ze swoich brzegów. Niektóre utraciły nawet swoje nazwy w powszechnej świadomości mieszkańców. Ot po prostu strumyk, smródka, struga, rów. A przecież kiedyś zakładano osady nad rzekami by mieć dostęp do czystej wody. Według danych około 94 procent polskich cieków nie osiąga dobrego stanu ekologicznego. To nie tylko problem przyrodniczy, ale również kulturowy i społeczny. Rzeka, której nie znamy, której nie możemy zobaczyć ani dotknąć, łatwo znika z naszej wyobraźni. Przestaje być częścią lokalnej tożsamości.

Tymczasem woda staje się jednym z najważniejszych globalnych wyzwań XXI wieku. Zmiany klimatu, coraz częstsze okresy suszy, nieregularne opady i gwałtowne wezbrania sprawiają, że musimy na nowo przemyśleć sposób gospodarowania zasobami wodnymi. Polska należy do krajów o stosunkowo niewielkich zasobach wody słodkiej w przeliczeniu na mieszkańca. Dlatego potrzebujemy retencji – zatrzymywania wody tam, gdzie spadnie, zamiast jak najszybszego odprowadzania jej poza obszar zamieszkania. Rzeki, doliny rzeczne, mokradła i tereny zalewowe są ważnymi elementami tego systemu. Nie powinny być wyłącznie kanałami transportującymi wodę, lecz żywymi ekosystemami, które pomagają ją magazynować, oczyszczać i udostępniać organizmom.

Retencja nie musi oznaczać wyłącznie budowania wielkich zbiorników. Często zaczyna się od przywracania rzekom przestrzeni, odtwarzania naturalnych brzegów, ochrony roślinności nadrzecznej i umożliwiania wodzie kontaktu z doliną. Ale jest jeszcze jeden wymiar tego procesu: społeczny. Musimy odzyskać rzeki także w naszej pamięci i codziennym doświadczeniu. Przywrócić im nazwy, historie, miejsca spotkań i spacerów. Sprawić, by mieszkańcy znów zaczęli patrzeć na nie nie jak na przeszkodę czy zaplecze miasta, ale jak na jego ważną część. Już nie będziemy nad rzekami kijankami prać bielizny, ani się kąpać w miejskiej łaźni. Ale możemy nad rzeką spacerować i cieszyć się przyrodą. Człowiek wykazuje biofilię - potrzebę kontaktu z przyrodą. Zadbana rzeka może spełniać i tę potrzebę człowieka.

Jednym z przykładów takiej zmiany jest Węgierka w Przasnyszu. Znam tę rzekę od lat. Przez długi czas pozostawała jakby na uboczu miejskiego życia: zapomniana, zaśmiecona, niewykorzystana rekreacyjnie. Jej obecność można było dostrzec właściwie tylko z mostków. Teraz jeden z jej fragmentów przeszedł rewitalizację, a wzdłuż brzegu urządzono ścieżkę spacerową. Nagle rzeka, która przez lata była niemal niewidzialna, zaczyna ponownie uczestniczyć w życiu miasta. Można nad nią przystanąć, pospacerować, zobaczyć wodę z bliska. Jeszcze tablice informacyjne i edukacyjne czekają na wypełnienie treścią, jeszcze są brzydsze fragmenty. Teraz są jeszcze bardziej widoczne i kolące w oczy. Ale inwestycja przywraca rzekę lokalnej społeczności. I od razu rodzą się pytania: dlaczego tej trasy spacerowej nie pociągnąć dalej? Na razie to kwestia własności gruntu. Ale jak już raz społeczność lokalna dostrzeże wartość swojej rzeki, to może upomni się o resztę?

To pozornie niewielka zmiana, ale jej znaczenie wykracza poza estetykę miejskiej przestrzeni. Ścieżka może stać się początkiem odbudowy więzi mieszkańców z rzeką. Może zachęcić do poznawania jej przyrody, historii i znaczenia dla lokalnego krajobrazu. Oczywiście sama infrastruktura spacerowa nie przywróci dobrego stanu ekologicznego rzeki ani nie rozwiąże problemów z retencją. Może jednak pomóc zmienić sposób myślenia o wodzie. Sam już zastanawiam się, co w tej rzeczce żyje, może są jakieś chruściki? A jeśli nazwiemy bezkręgowce, to rzeka wypełni się bardziej treścią? Nie tylko kaczki krzyżówki.

Rewitalizacja rzeki to nie tylko prace techniczne i porządkowanie brzegów. To również rewitalizacja pamięci i lokalnej wspólnoty. Być może najważniejszym sukcesem będzie moment, kiedy mieszkańcy Przasnysza przestaną mówić o Węgierce jako o rzece płynącej gdzieś za płotami, a zaczną mówić: to jest nasza rzeka. I będą chcieli o nią dbać. Bo żeby chronić wodę, najpierw trzeba ją dostrzec. A żeby ją dostrzec, trzeba znów zwrócić się ku rzece twarzą.

O wolontariacie profesorskim na przykładzie Uniwersytetu w Siedlcach

W czasie ostatniej mojej wizyty na Uniwersytecie w Siedlcach, przy okazji wykładu w ramach Festiwalu Nauki i Sztuki, dowiedziałem się o bardzo wartościowej inicjatywie. Mam na myśli wolontariat emerytowanych profesorów. Nie pracują na uczelni, nie pobierają pensji, ale mają swój "kąt" i spełniają bardzo pożyteczną dla uczelni funkcję. Chciałbym aby takie rozwiązania pojawiły się również w Olsztynie. Tym bardziej, że to tradycja już mocno zakorzeniona na wielu uczelniach w kraju i za granicą. Emerytowani pracownicy nie zabierają miejsca pracy młodszym, a są wykorzystywanym społecznie kapitałem naukowym i społecznym. 

Ewolucja nowoczesnego uniwersytetu to nie tylko transformacja cyfrowa i pogoń za wskaźnikami naukometrycznymi, ale przede wszystkim przewartościowanie relacji ze społecznością lokalną. Trzecia misja uczelni, rozumiana jako budowanie kapitału społecznego i transfer wiedzy poza mury akademickie, zyskuje unikalny wymiar w zjawisku wolontariatu emerytowanych profesorów. Przykład Uniwersytetu w Siedlcach (UwS) doskonale ilustruje, jak bezinteresowne zaangażowanie seniorów nauki staje się bezcennym pomostem międzypokoleniowym oraz katalizatorem akademickiego etosu.

Gdy profesor przechodzi na emeryturę, uczelnia staje przed ryzykiem utraty tzw. pamięci instytucjonalnej oraz wybitnego warsztatu dydaktycznego. Model przyjęty w Siedlcach, realizowany m.in. poprzez Uniwersytet Otwarty UwS oraz Siedlecki Uniwersytet Trzeciego Wieku, pokazuje jednak inny scenariusz. Emerytowani uczeni, działając na zasadzie wolontariatu dydaktycznego, prowadzą wykłady otwarte, warsztaty filozoficzne czy prelekcje z zakresu biologii i historii regionu. Nie robią tego z przymusu prawnego – wszak Ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce zwalnia ich z formalnych sprawozdań czy oceny pracowniczej. Ich motywacją jest autentyczna pasja dzielenia się wiedzą oraz poczucie odpowiedzialności za otoczenie społeczne.

Z punktu widzenia uniwersytetu, profesorski wolontariat przynosi nieprzeliczalne na budżet korzyści. Po pierwsze to edukacja międzypokoleniowa i włączenie społeczne. Seniorzy nauki posługują się językiem zrozumiałym dla szerokiego odbiorcy, przełamując barierę sztucznej elitarności akademickiej. Dzięki temu uniwersytet staje się żywym centrum kultury i integracji regionalnej. Ponadto mają czas i czują się potrzebni. Drugim aspektem jest mentoring i ochrona akademickiego etosu. Dla młodszych badaczy i studentów obecność emerytowanych profesorów, doradzających pro bono w komitetach redakcyjnych czy przy pisaniu prac naukowych, jest żywą lekcją rzetelności badawczej i akademickiej kultury dialogu. Trzecim aspektem jest budowanie autentycznego brandingu uczelni czyli strategicznego procesu budowania unikalnego wizerunku firmy oraz jej tożsamości w świadomości otoczenia społeczno-gospodarczego uniwersytetu. Uniwersytet, który potrafi zatrzymać w swoim krwiobiegu doświadczonych mistrzów i stwarza im przestrzeń do wolontariatu, wysyła w świat czytelny sygnał: jesteśmy wspólnotą szanującą ciągłość pokoleń, wartości i autorytety. Życzliwe udostępnienie przestrzeni, symboliczne biurko i czasem osobny pokój, dostęp do poczty uniwersyteckiej, internetu i zużycie prądu to na prawdę niewielki wydatek dla uczelni. Przecież zarówno publikacja naukowe jak i wykłady popularnonaukowe afiliowane są uniwersytetem czyli budują wymierny dorobek uczelni. I to bez płacenia pensji!

Warto zauważyć, że siedlecka praktyka wpisuje się w szerszy trend obecny na polskich i zagranicznych uczelniach. Na Uniwersytecie w Siedlcach seniorzy nauki od lat wspierają akcje popularno-naukowe (takie jak Festiwal Nauki i Sztuki), pokazując m.in., że biologia szeroko rozumiana może fascynować słuchaczy w każdym wieku. Z kolei, jak wyczytałem, na Uniwersytecie Jagiellońskim czy Uniwersytecie Warszawskim powszechnym wzorcem jest udział emerytowanych profesorów w wolontariacie recenzenckim i doradczym w ramach towarzystw naukowych oraz fundacji akademickich, gdzie sprawują oni rolę nieformalnych opiekunów akademickich start-upów i kół naukowych. Działalność emerytowanego profesora-wolontariusza to coś więcej niż tylko „dodatkowe godziny wykładowe”. To Manifest Wolności Akademickiej, uwolnionej od biurokratycznej sprawozdawczości, ankiet i punktozy. Kiedy profesor emeritus staje przed słuchaczami Uniwersytetu Otwartego w Siedlcach, przemawia wyłącznie autorytetem wiedzy, dojrzałością refleksji i czystą radością poznania.

Dla władz uczelni wyzwaniem na przyszłość staje się systemowe stwarzanie warunków do takiego zaangażowania: od elastycznych porozumień wolontariackich po zapewnienie odpowiedniej przestrzeni spotkań. Wolontariat profesorów seniorów świadczy bowiem o dojrzałości samej instytucji. Pokazuje, że mury uczelni nie są ograniczone terminem przydatności zawodowej jej mistrzów, a sam uniwersytet – zgodnie ze swoją łacińską nazwą universitas – pozostaje prawdziwą wspólnotą nauczycieli i uczniów, niezależnie od ich wieku. Bardzo liczę na upowszechnienie się tych dobrych praktyk.

AI i prawa autorskie - czy wolność zachowała się jedynie w kulturze ludowej i folkloryźmie?

To będzie krótka opowieść o powrocie do bezimiennej rzeki ludzkiej kultury, o prawach autorskich, sztucznej inteligencji i naszej cyfrowej agorze. Ale czy jeszcze rozumiemy sens pojęcia "agora" czy  środkowoeuropejskiego rynku? Może to już tylko rytualne zwroty bez osobistych doświadczeń i pełnego rozumienia sensu takich miejsc?

Od zarania ziemskich dziejów, czyli tak około od 4 miliardów lat, natura nie podpisywała swoich dzieł etykieta "copy right". Choć w świecie przyrody było i kopiowanie pomysłów czyli podszywanie się pod uznaną markę (np. mimikra i mimetyzm), to oryginalność zawsze była tworzona. Mechanizmem tej twórczości była i jest ewolucja. Najpierw zmienność genetyczna a potem selekcja w konkretnym środowisku ekologicznym i w interakcjach z innymi organizmami (gatunkami). Lipa czy dąb wypuszczające nowe pąki wiosną nie żąda od nas opłaty licencyjnej, gdy z zachwytem obserwujemy i przezywany te chwila. Ani gdy napawany się zapachem kwiatów lip, bzu lilaka czy wieczornej maciejki. Chruścik, który buduje pod wodą misterny domek z ziarenek piasku i patyczków czy nawet muszli ślimaków, nie zastrzega swojego wzoru w urzędzie patentowym. Po prostu żyje chwilą. Przez setki tysięcy lat my, ludzie, robiliśmy dokładnie to samo z naszą kulturą. Bo koszt zapamiętania i powielanie był wysoki. Niewiele mniejszy od samodzielnego wytworzenia. Potem systematycznie obniżał się koszt i czas powielania oraz kopiowania. Łatwiej przepisać tekst niż nauczyć się go na pamięć. A w przypadku druku jeszcze szybciej i łatwiej można wytworzyć wiele identycznych kopii. Dużo wysiłku wymaga zbudowanie prasy drukarskiej i przygotowanie czcionek a potem ich złożenie w tekst. Ale potem już idzie szybko i taśmowo. Drukowanie w jednym egzemplarzu nie miałoby sensu. Już prościej byłoby ręcznie przepisać. Bo pióro i atrament są znacznie prostsze w wytworzeniu i użytkowaniu niż maszyna drukarska. Jeszcze łatwiej kopiować nagrania na taśmę magnetyczną, płytę CD czy na dysk urządzenia. Skopiować można dużo szybciej niż przeczytać tekst książki czy wysłuchać utworu muzycznego. Nic dziwnego, że narodziły się prawa autorskie, chroniące oryginalny wysiłek twórców. Bo tworzy się znacznie dłużej niż kopiuje i powiela.

Kultura mówiona (oralna) była wolna jak dzik na zakręcie (jak mawiał mój śp. wujek). Ktoś wymyślił opowieść przy ognisku lub w czasie spaceru nad rzeką, ktoś inny dorzucił do niej zabawny szczegół, a jeszcze inny przetworzył i zaśpiewał o tym pieśń. Pieśni ludowe, baśnie, opowiastki i dowcipy krążyły z ust do ust. Nie miały autorów, nie miały licencji. Miały za to żywą społeczność. Potem pojawił się druk i nagle wszystko się zmieniło. Słowo zostało uwięzione na papierze. Nie trzeba zbierać na róznych spotkaniach dowcipów i ich zapamiętywać. Wystarczy kupić książkę ze zbiorem takowych anegdot i je wykorzystywać. Wraz z drukiem narodziły się prawa autorskie, identyfikacje twórców i honoraria. A gdy weszliśmy w erę elektroniki, sprawy przybrały naprawdę osobliwy kształt. Oprogramowanie, muzyka, filmy, to wszystko obrosło skrajnym licencjonowaniem. Niemalże każda nuta i każdy piksel otrzymały swojego cyfrowego strażnika. Twórca i producent mogli łatwiej czerpać korzyści finansowe. Dziś prawo autorskie stało się soczewką skupiającą najbardziej skomplikowane problemy naszej cywilizacji. Mówimy tu przecież o prawach podstawowych: wolności słowa, swobodzie komunikacji i prawie do prywatności. A jednocześnie o prawie twórców do swoich utworów. Od kształtu tych przepisów zależy nie tylko to, jak zarabiają na życie twórcy. Zależy od tego poziom naszej edukacji, sposób funkcjonowania kultury wysokiej, a nawet modele ustrojowe całych państw. Regulacje prawne powiązały się ze światem polityki w ciasny, trudny do rozplątania węzeł.

I tu dochodzimy do sztucznej inteligencji. Algorytmy uczą się dzisiaj na wszystkim, co my, jako wielomiliardowa  ludzkość, stworzyliśmy i wrzuciliśmy do sieci. Uczą się na naszych tekstach, obrazach i pomysłach, a potem produkują taśmowo nowe dzieła. Twórcy protestują, korporacje liczą zyski, a prawnicy dostają zawrotów głowy. Pełne ręce roboty. Przeciętny użytkownik tez jest mocno zdezorientowany. Czy sztuczna inteligencja to ostateczny pożeracz praw autorskich? A może... niechcący przywraca nam dawną kulturę oralną? Generatywne algorytmy tworzą przecież w sposób płynny, bezimienny i ciągły. Zupełnie tak jak dawni wiejscy opowiadacze w karczmach, na weselach czy wieczorami w chałupie rozświetlonej fanarkiem czy łuczywem.

Jednak jest w tym wszystkim pewien haczyk. Aby kultura i społeczeństwo mogły zdrowo funkcjonować, potrzebujemy niekontrolowanej przestrzeni komunikacyjnej. Przestrzeni publicznej, która nie należy do nikogo i zarazem do wszystkich. Tak samo jak miejski park czy dawna, grecka agora czy średniowieczny europejski rynek. Demokracja i podmiotowość obywatelska nie mogą istnieć w warunkach, gdzie wolność słowa staje się pustym frazesem z powodu braku niezależnego miejsca do rozmowy. Obserwujemy dziś niepokojące zjawisko. Duże, ponadnarodowe firmy takie jak Amazon nieubłaganie zbliżają się do innych gigantów komunikacji prosumpcyjnej, jakich jak Facebook, Instagram czy platforma X. Wielkie giganty technologiczne grodzą cyfrowy świat, nakładają opłaty i kontrolują każdy nasz krok. Im bardziej ci monopoliści dzielą ogrodzeniami licencji i abonamentów przestrzeń komunikacji, tym mniej miejsca zostaje na to, by pomiędzy nimi pasła się trzódka lokalnej wolności (niczym na wspólnym wiejskim pastwisku).

Może więc czas spojrzeć na sztuczną inteligencję i prawa autorskie nie tylko przez pryzmat pieniędzy i patentów? Z biologicznego punktu widzenia kultura to nasz wspólny ekosystem. Jeśli zamkniemy go w szczelnych klatkach licencji i oddamy pod władzę kilku korporacyjnych algorytmów, po prostu uschnie. Potrzebujemy wolnej agory, potrzebujemy płynącej nieustannie rzeki, w której każdy może zanurzyć dłoń i napić się czystej wody. Wtedy, gdy zechce. I gdy potrzebuje. Czy ta wolna agora, ta naturalna rzeka kultury wyparta zostanie z internetowej przestrzeni prosumpcyjnej? Czy też przeciwnie, zadusi kreatywność twórców, których prace sprzedawać będzie ktoś inny z pominięciem interesu twórców?

Żyjemy w ciekawych czasach. I brzmi to jak szansa i przekleństwo jednocześnie. Rzeczywistość wykluwa się na naszych oczach i przy naszym sprawstwie, niczym larwa owada z jaja. Jeszcze nic z jej kształtu nie wywnioskujemy: czy to będzie roślinożerca, drapieżnik, pasożyt czy może parazytoid. 

Dlaczego zaczyna nam brakować wody?

 

Wykład pt. „Dlaczego zaczyna nam brakować wody? I co z tego wynika?” na Festiwalu Nauki i Sztuki w Siedlcach rozpocząłem od pokazania puszki po wodzie niegazowanej. Woda pitna w hotelu. Jeśli w puszce, to znak luksusu i światowego sznytu. Już nawet nie w butelce plastikowej a w puszce. A czyż ta w kranie nie jest tak samo dobra? Czy nawet ta w dystrybutorze na korytarzu, jakie spotykam w wielu hotelach? Woda w puszce to jakiś symbol luksusu, kultury jednorazowości i rozwoju technologicznego lecz dla mnie wygląda jak futurystyczny obraz katastroficznej przyszłości. Sygnał rosnącego braku czystej wody. Bo przecież największa część ceny to koszt opakowania i transportu a nie samej wody.

Woda wydaje się czymś oczywistym. Płynie z kranu, wypełnia jeziora i rzeki, spada z nieba podczas deszczu. Na mapie Polska wygląda jak kraj pełen wód, a przecież coraz częściej słyszymy o suszy, wysychających studniach, obniżającym się poziomie wód gruntowych i problemach z zaopatrzeniem w wodę. Jak to możliwe, że zaczyna nam jej brakować, skoro nieustannie krąży w przyrodzie? Odpowiedź jest bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać. Woda nie znika z planety. Zmienia jednak miejsce, stan skupienia i dostępność. A człowiek potrafi skutecznie zaburzyć jej naturalny obieg.

Wystarczy porównać ceny wody w puszcze i tej płynącej z kranu. Za tę pierwszą płacimy niekiedy około stu razy więcej niż za podobną ilość wody wodociągowej. Woda zamknięta w aluminiowej puszce czy plastikowej butelce staje się towarem, za który jesteśmy gotowi zapłacić znaczną sumę. Tymczasem woda z kranu pozostaje niemal niezauważalnym elementem codzienności. Odkręcamy kurek, napełniamy czajnik, podlewamy ogródek, myjemy samochód. Dopiero gdy wody zaczyna brakować, uświadamiamy sobie, jak bardzo zależymy od sprawnego funkcjonowania całego systemu jej pozyskiwania, uzdatniania i dostarczania. Woda jest jednocześnie dobrem podstawowym, elementem środowiska, surowcem dla gospodarki i towarem. W przyszłości jej dostępność może coraz silniej zależeć nie tylko od warunków przyrodniczych, lecz także od decyzji ekonomicznych i politycznych. Nie trzeba od razu wyobrażać sobie świata rodem z filmu „Mad Max”, aby dostrzec, że bezpieczeństwo wodne staje się jednym z ważnych wyzwań współczesności.

Problem zaczyna się już wtedy, gdy próbujemy spojrzeć na wodę wyłącznie jak na powierzchnię widoczną na mapie. Jeziora, rzeki, stawy i mokradła są tylko jednym wymiarem wodnej rzeczywistości. Drugi znajduje się pod naszymi stopami: to woda zgromadzona w glebie, osadach i warstwach wodonośnych. Trzeci wymiar rozciąga się nad nami, w atmosferze, skąd woda dociera na powierzchnię w postaci opadów, a w niektórych regionach także ze śniegu i lodowców. Te trzy przestrzenie są ze sobą połączone. Woda opadowa zasila glebę i wody podziemne, te zaś podtrzymują przepływ rzek i pomagają utrzymać wilgotność mokradeł. Rzeki odprowadzają wodę do mórz, a parowanie i transpiracja roślin przenoszą ją ponownie do atmosfery.

Jeśli zaburzymy jeden element tego układu, konsekwencje mogą pojawić się w pozostałych. Obniżenie poziomu wód gruntowych może prowadzić do wysychania niewielkich zbiorników, zmniejszania przepływu strumieni i zanikania źródeł. Wysychają torfowiska, a gleby tracą zdolność podtrzymywania roślinności w okresach bez deszczu. Nawet jezioro, które nadal widnieje na mapie i ma wodę w swojej misie, może zmieniać warunki ekologiczne, od których zależy życie jego mieszkańców. Sama obecność zbiornika nie oznacza bowiem, że ekosystem funkcjonuje prawidłowo. I nie mówi nic o jakości czy czystości tej wody. 

W Polsce na dostępność wody wpływają zarówno zmiany klimatu, jak i wieloletnie przekształcanie krajobrazu. Wzrost temperatury zwiększa parowanie, a zmiany rozkładu opadów sprawiają, że okresy niedoboru wody mogą przeplatać się z intensywnymi deszczami. Nie wystarczy więc powiedzieć, że deszczu jest za mało. Ważne jest również to, kiedy pada, jak długo utrzymuje się pokrywa śnieżna, ile wody wsiąka w glebę i jak szybko odpływa ona do rzek. Krótki, gwałtowny opad nie musi rozwiązać problemu suszy. Jeżeli woda spłynie po przesuszonej lub uszczelnionej powierzchni miejskiej do kanalizacji i dalej do rzeki, niewiele z niej pozostanie na miejscu na czas kolejnych tygodni bez deszczu.

Przez dziesięciolecia traktowaliśmy wodę często jak przeszkodę, którą trzeba możliwie szybko usunąć z terenu. Melioracje osuszały podmokłe łąki i torfowiska, rowy odwadniające przyspieszały odpływ, a rzeki regulowano, prostowano i obudowywano. Takie działania mogły przynosić doraźne korzyści rolnictwu lub ułatwiać zagospodarowanie terenu, lecz miały również długofalowe konsekwencje. Krajobraz tracił zdolność zatrzymywania wody, a mokradła, które działały jak naturalne magazyny, stopniowo znikały lub ulegały degradacji. Woda szybciej opuszczała obszar, na którym spadła, zamiast zasilać glebę i wody podziemne.

Podobne skutki może wywoływać działalność górnicza, szczególnie tam, gdzie wydobycie wymaga odwadniania złóż. Wypompowywanie wód podziemnych zmienia lokalne i regionalne stosunki hydrologiczne. Obniżenie zwierciadła wód gruntowych może wpływać na studnie, mokradła, małe rzeki i zbiorniki. Dodatkowym problemem bywa jakość wody. Zrzuty zasolonych wód kopalnianych mogą zwiększać zasolenie rzek, czego skutki obserwowano między innymi w dorzeczach Odry i Wisły. W ten sposób działalność człowieka może jednocześnie zmniejszać ilość wody dostępnej w określonym miejscu i pogarszać jej przydatność dla organizmów, rolnictwa czy zaopatrzenia ludności. Woda może więc znajdować się w rzece, a mimo to nie spełniać wszystkich funkcji, których od niej oczekujemy.

Zmiany te szczególnie wyraźnie widać wtedy, gdy przyglądamy się przyrodzie, a nie tylko wskaźnikom hydrologicznym. Dla człowieka wysychający strumień może oznaczać problem z poborem wody albo niepokojący widok w krajobrazie. Dla organizmów wodnych jest to utrata przestrzeni życiowej. Larwy owadów, skorupiaki i inne bezkręgowce potrzebują odpowiednich warunków do rozwoju. Płazy zależą od zbiorników, w których mogą rozmnażać się i rozwijać ich larwy. Ważki wymagają siedlisk o określonej trwałości i jakości, a torfowiska utrzymują swoją specyfikę dzięki wysokiemu poziomowi wody. Gdy małe zbiorniki wysychają wcześniej niż zwykle, organizmy mogą nie zdążyć zakończyć cyklu życiowego. Gdy przepływ rzeki słabnie, zmieniają się temperatura wody, stężenie tlenu i warunki bytowania wielu gatunków. Na przykład wzrasta zamulenie a przez to znika dogodne siedlisko dla wazki trzepli zielonej. To tylko jeden przykład z wielu. Monitoring przyrodniczy pozwala dostrzec, że zmiany zachodzą nie tylko w samym krajobrazie, lecz także w liczebności populacji i kondycji siedlisk. Długoterminowe obserwacje ważek i innych organizmów wodnych mogą ujawniać spadki liczebności tam, gdzie zmniejszają się przepływy i pogarszają warunki hydrologiczne. Nie zawsze wystarczy stwierdzić, że siedlisko nadal istnieje. Staw może pozostać na swoim miejscu, ale jeśli woda utrzymuje się w nim krócej, zmienia się jej jakość albo zanika roślinność, jego wartość dla określonych gatunków może znacznie się zmniejszyć. Dlatego dane o opadach, poziomie wód gruntowych, przepływach i stanie organizmów powinny być analizowane łącznie. Przyroda nie jest dodatkiem do gospodarki wodnej. Jest częścią systemu, od którego zależy jej skuteczność.

Warto też pamiętać, że niedobór wody nie jest wyłącznie problemem odległych pustyń czy krajów południowej Europy. W Polsce również obserwujemy okresy, w których małe zbiorniki wodne wysychają, a rolnictwo, mieszkańcy i ekosystemy konkurują o ograniczone zasoby. Znaczenie ma przy tym nie tylko ilość wody, lecz także sposób jej wykorzystywania. W rolnictwie nawadnianie powinno uwzględniać potrzeby roślin, warunki pogodowe i zdolność gleby do zatrzymywania wilgoci. Podlewanie w pełnym słońcu może zwiększać straty wody wskutek parowania, dlatego często korzystniejsze jest nawadnianie we wczesnych godzinach porannych lub wieczorem, zależnie od stosowanej metody i warunków. W miastach z kolei coraz większym problemem są rozległe powierzchnie uszczelnione betonem i asfaltem. Woda, która mogłaby zasilić glebę, trafia do kanalizacji, a podczas intensywnych opadów może przyczyniać się do lokalnych podtopień.

Niektóre regiony Hiszpanii, doświadczające poważnych niedoborów wody, wprowadzają ograniczenia jej wykorzystania, między innymi do podlewania ogrodów czy napełniania basenów. Takie rozwiązania przypominają, że dostęp do wody wodociągowej nie oznacza nieograniczonego prawa do korzystania z niej w dowolnym celu. Tam, gdzie zasoby są ograniczone, rośnie znaczenie oszczędzania, ponownego wykorzystywania oczyszczonych ścieków oraz ustalania priorytetów w zaopatrzeniu. Warto uczyć się z doświadczeń innych krajów, choć konkretne rozwiązania trzeba dostosowywać do lokalnych warunków przyrodniczych i społecznych.

Co zatem robić, aby wody nie zabrakło? Przede wszystkim zmienić sposób myślenia o jej zatrzymywaniu. Przez lata odpowiedzią na problemy wodne było często budowanie kolejnych zbiorników i urządzeń technicznych. Zbiorniki mogą być potrzebne, zwłaszcza tam, gdzie uzasadniają to warunki hydrologiczne i potrzeby społeczne, ale nie zastąpią sprawnego funkcjonowania całego krajobrazu. Równie ważne jest odtwarzanie dolin zalewowych, ochrona mokradeł, renaturyzacja rzek i ograniczanie niepotrzebnego odwadniania. Naturalna retencja polega na tym, że woda pozostaje dłużej w glebie, roślinności, zagłębieniach terenu i mokradłach. Nie zawsze tworzy spektakularne jezioro widoczne na zdjęciach, ale pomaga podtrzymywać wilgotność krajobrazu i zasilać wody podziemne.

W miastach można zwiększać powierzchnię biologicznie czynną, stosować przepuszczalne nawierzchnie, zakładać ogrody deszczowe i zielone dachy oraz chronić istniejące drzewa i tereny podmokłe. Na terenach rolnych ważne jest ograniczanie strat wody, dostosowanie nawadniania do rzeczywistych potrzeb i takie gospodarowanie rowami, aby nie odprowadzały bez potrzeby każdej porcji wody poza teren. Odtwarzanie naturalnej retencji wymaga jednak planowania, współpracy z właścicielami gruntów i uwzględniania kosztów społecznych. Przywrócenie przestrzeni zalewowej rzece może oznaczać zmianę sposobu użytkowania części terenów, dlatego powinno być prowadzone z poszanowaniem potrzeb mieszkańców i rolników.

Nie mniej istotne są monitoring i edukacja. Bez systematycznych pomiarów poziomu wód gruntowych, jakości wody, przepływów rzecznych i stanu siedlisk trudno ocenić, czy podejmowane działania przynoszą efekty. Bez wiedzy o tym, jak działa obieg wody, łatwo natomiast uznać, że problem rozwiąże pojedyncza inwestycja albo oszczędzanie wody wyłącznie w gospodarstwie domowym. Każdy może ograniczyć marnotrawstwo, lecz za bezpieczeństwo wodne odpowiada także sposób planowania przestrzenią miejską i gminną, prowadzenia gospodarki rolnej, zarządzania kopalniami i ochrony ekosystemów.

Dlaczego zatem zaczyna nam brakować wody? Nie dlatego, że nagle zabrakło jej na Ziemi, lecz dlatego, że w wielu miejscach nie pozostaje tam i wtedy, gdy jest najbardziej potrzebna. Zmiany klimatu nakładają się na skutki osuszania terenów, nadmiernego poboru wód, przekształcania rzek i uszczelniania powierzchni. Woda odpływa szybciej, zasoby podziemne nie zawsze zdążają się odnowić, a część wód traci odpowiednią jakość. W konsekwencji cierpią zarówno ludzie, jak i ekosystemy.

Bezpieczeństwo wodne nie zaczyna się więc dopiero przy kranie ani nie kończy na budowie zbiornika. Zaczyna się w lesie, na polu, w torfowisku, w dolinie rzecznej i na miejskim chodniku, przez który deszcz może wsiąknąć w ziemię albo natychmiast odpłynąć. Musimy nauczyć się patrzeć na wodę w trzech wymiarach: na powierzchni, pod ziemią i w atmosferze. Dopiero wtedy zrozumiemy, że jej ochrona nie polega jedynie na gromadzeniu coraz większych ilości, ale również na przywracaniu krajobrazowi zdolności zatrzymywania i odnawiania zasobów. Woda jest częścią wspólnego systemu podtrzymującego życie. Im lepiej będziemy rozumieli jego działanie, tym większa szansa, że nie stanie się dobrem dostępnym tylko dla tych, których stać na zapłacenie za nie coraz wyższej ceny.

Dostęp do kultury za pośrednictwem AI - syndrom wspólnego pastwiska

Odnoszę wrażenie, że przez narzędzia AI mamy lepszy dostęp do zasobów kultury z domeny publicznej. Ale są i ciemne strony tego zjawiska. Przez tysiąclecia, w kulturze oralnej, dobra kultury tworzone były w społecznościach lokalnych i tak się rozchodziły. Słuchano i przejmowano poezję, mity, utwory liryczne, wynalazki, pieśni. Praw autorskich wtedy jeszcze nie było. Co najwyżej była sława i prestiż. Prawa autorskie zaczęły się pojawiać w kulturze pisma, a zwłaszcza po wynalezieniu druku. Bo łatwo było kopiować. Ludzie żyjący z pióra w gazetach i książkach zadbali o swoje prawa autorskie. Nie tylko osobiste ale i te majątkowe. Drugą falę wymusił przemysł fonograficzny. Bo na płytach, taśmach i w radiu łatwo było kopiować i rozpowszechniać. Trzecią falę praw autorskich wygenerował przemysł komputerowy z grami i programami. Ale pojawiły się także wolne licencje (np. CC), które miały ułatwiać przechodzenie treści z licencji płatnych do domeny publicznej. Tak by każdy miał do tych treści dostęp. Do czytania, słuchania i dalszego przetwarzania. Z domeny publicznej każdy może korzystać. Teraz bez wysiłku bo łatwo się kopiuje. Nie trzeba słuchać wiele razy by zapamiętać. Nie trzeba ręcznie przepisywać czy nawet używać kserokopiarki. Zasoby kultury w dużej części zdeponowane zostały w LLM-ach i narzędziach AI. Czasem podają źródła (zachowują osobiste prawa autorskie) a czasem, jak w dawnej kulturze i domenie publicznej, nawet nie wiemy skąd i jak zostały elementy generowane przez AI zaczerpnięte. 

Przez stulecia dostęp do kultury miał swoje bramy, odźwiernych i godziny otwarcia (a wiec pewne utrudnienia). Były nimi biblioteki (czasem płatne, czasem bezpłatne bo publiczne), muzea, uniwersytety, księgarnie, a czasem po prostu domowa półka z książkami. Żeby dotrzeć do wiedzy zgromadzonej przez poprzednie pokolenia, trzeba było wiedzieć, czego szukać, gdzie szukać i jak odczytać znalezione ślady. Zawsze był to dostęp ograniczony i stosunkowo wolny. Kultura od tysiącleci była  i jest wspólnym dziedzictwem ludzkości, ale dostęp do niej nigdy nie był całkowicie równy (bogatsi mieli  zawsze łatwiejszy i pełniejszy dostęp). Sztuczna inteligencja może tę sytuację jeszcze bardziej zmienić. Nie dlatego, że stworzyła nową bibliotekę, lecz dlatego, że skróciła drogę do biblioteki i zaczyna pełnić funkcję przewodnika po ogromnym, rozproszonym archiwum ludzkich doświadczeń. Szybki i łatwy dostęp. I coraz bardziej nie za darmo tylko za opłatą. Kto zapłaci abonament ma szerszy i pełniejszy dostęp. Kto nie płaci sprzedaje swój czas dla reklam, które świadomie lub w ukryty sposób nawet za pośrednictwem AI otrzymuje. 

Domena publiczna jest szczególnym rodzajem wspólnego bogactwa. Znajdują się w niej dzieła, do których wygasły autorskie prawa majątkowe, ale także inne zasoby udostępniane na zasadach pozwalających na swobodne korzystanie. Czasem tak bardzo przetworzone, że nawet nie można ustalić autorstwa. Tak jak w kulturze ludowej. To nagromadzenie myśli, obrazów, melodii, opowieści i odkryć, owoców pracy niezliczonych pokoleń. Każdy twórca wyrasta przecież z czegoś, co istniało przed nim. Szekspir nie stworzył języka angielskiego, Bach nie wymyślił muzyki, a Darwin nie rozpoczął obserwacji przyrody od zera. Kultura jest procesem kumulatywnym i konektywnym, wielkim dialogiem rozciągniętym w czasie, w którym żywi rozmawiają z umarłymi, nawet jeśli ci drudzy nie mogą już odpowiedzieć.

Sztuczna inteligencja ułatwia uczestnictwo w tym dialogu. Przyspiesza i daje łatwy dostęp do bardzo szerokich zasobów. Może objaśnić trudny tekst, zestawić odmienne interpretacje, wskazać związki między dziełami i przeprowadzić czytelnika od pytania do kolejnych pytań. Nie trzeba już koniecznie znać katalogów bibliotecznych, języków obcych ani specjalistycznego słownictwa, by rozpocząć własną wędrówkę po świecie idei, dokonań, fabuły czy naukowych ustaleń. Można zapytać o sens obrazu, filozoficzne konsekwencje powieści albo historyczne tło utworu muzycznego. AI staje się pośrednikiem między jednostką a wspólnym zasobem kultury. Poszerza dostęp do tego, co można nazwać intersubiektywnością: przestrzeni znaczeń, które nie należą wyłącznie do jednego człowieka, lecz powstają, krążą i podlegają negocjacji między ludźmi.

Nie oznacza to jednak, że biblioteki przestały być potrzebne. Ich wartość nie sprowadza się do przechowywania książek. Są instytucjami zaufania, selekcji i spotkania, a kontakt z oryginalnym dziełem bywa doświadczeniem, którego nie zastąpi nawet najlepsze streszczenie. Ponadto w bibliotekach można spotkać innych, żywych ludzi. AI może otworzyć drzwi do kultury, ale może też podsunąć nam jej uproszczoną wersję, pozbawioną niejednoznaczności, historycznego kontekstu czy oporu, jaki stawia trudna lektura. Dostęp nie jest jeszcze rozumieniem, a obfitość informacji nie musi prowadzić do mądrości. Zupełnie jak przy szwedzkim stole: można sobie nałożyć na talerz bardzo dużo - ale i tak wszystkiego nie zjemy. Czas i żołądek mają swoje ograniczenia.

W tym miejscu pojawia się paradoks wspólnego pastwiska. Kiedyś cała wieś korzystała ze wspólnego pastwiska. Wypasać krowy, konie, owce, kozy czy gęsi mógł każdy. Ale łatwo było o nadmiar trawożerców, ponad wydolność ekologiczną tegoż pastwiska (bo chciwość jest ludzka cechą). Zasoby kultury przypominają dobro wspólne: im więcej osób może z nich korzystać, tym większa jest ich społeczna wartość. Jednak wspólnota użytkowników nie gwarantuje trwałości warunków, dzięki którym zasób powstaje. Jeżeli systemy sztucznej inteligencji korzystają z dorobku twórców, by oferować coraz sprawniejsze odpowiedzi, a jednocześnie ograniczają ekonomiczne możliwości utrzymywania się z pracy twórczej, wspólne pastwisko może zostać nadmiernie wyeksploatowane. Nie chodzi o to, że dzieła znikną z dnia na dzień. Problem polega na tym, że mogą stopniowo zanikać warunki tworzenia kolejnych. Kto będzie pisał powieści, komponował muzykę, malował obrazy i prowadził badania, jeśli praca ta przestanie zapewniać choćby minimalne utrzymanie? Można odpowiedzieć, że prawdziwi twórcy zawsze stanowili niewielką część społeczeństwa, a wielu tworzyło mimo braku pieniędzy i uznania. To prawda. Nie wynika z tego jednak, że ich liczba, różnorodność ani odwaga twórcza są niezależne od warunków materialnych. Talent może pojawić się wszędzie, lecz nie każdy ma możliwość poświęcenia mu czasu. Rynek nie zawsze nagradza rzeczywistą wartość, ale jego zanik nie musi automatycznie przynieść artystycznego wyzwolenia.

Istnieje ponadto różnica między wytwarzaniem kolejnych wariantów istniejących treści a tworzeniem czegoś rzeczywiście nowego. AI potrafi przekształcać, łączyć i rozwijać wzorce obecne w danych. Może też wspierać ludzką pomysłowość. Nie ma jednak gwarancji, że system oparty na przeszłych dokonaniach będzie stale dostarczał kulturze nowych przełomów, zwłaszcza jeśli osłabnie środowisko ludzi zdolnych podważać zastane wzorce. Nowość rodzi się nie tylko z przekształcania tego, co już znamy, ale także z ryzyka, sprzeciwu i doświadczeń, których nie da się sprowadzić do powtórzenia wcześniejszych rozwiązań. Dlatego najważniejsze pytanie nie brzmi, czy AI ułatwi nam dostęp do kultury. To już się dzieje. Pytanie brzmi, jak urządzić wspólne pastwisko, aby nie tylko korzystać z dorobku przeszłości, lecz także umożliwiać powstawanie przyszłego dziedzictwa. Potrzebujemy zasad wynagradzania twórców, przejrzystości w korzystaniu z ich dzieł i modeli biznesowych, które nie sprowadzają kultury do bezpłatnego surowca dla technologii. Potrzebujemy również publicznych instytucji udostępniających wiedzę i wspierających twórczość. Potrzebujemy więc nowego podejścia do praw autorskich i wypłacania tantiem twórcom, których dzieła wykorzystuje i przetwarza AI. Tak jak ZAIKS dla muzyków czy KOPIKOL dla autorów podręczników.

Kultura nie jest kopalnią, którą można bez końca eksploatować. Jest żywym obiegiem: dziedziczymy, przetwarzamy, tworzymy i przekazujemy dalej. Sztuczna inteligencja może sprawić, że wspólny dorobek stanie się dostępniejszy niż kiedykolwiek. Ale jeśli chcemy, by przyszłe pokolenia miały coś więcej niż doskonałe reprodukcje przeszłości, musimy zadbać także o tych, którzy dopiero będą mieli coś nowego do powiedzenia. Skoro pokolenia pracowały na naszą kulturę, to dlaczego tylko nieliczni, przez technologiczne zawłaszczenie, mieliby z tego finansowo korzystać? 

Metaforę wspólnego pastwiska warto doprecyzować, ponieważ w odniesieniu do kultury i sztucznej inteligencji kryją się w niej dwa różne problemy: wyczerpywanie zasobów wspólnych oraz osłabianie zdolności do ich odtwarzania. Klasyczna metafora wspólnego pastwiska opisuje sytuację, w której wielu użytkowników korzysta ze wspólnego, ograniczonego zasobu. Każdemu opłaca się zwiększać własne korzyści (więcej krów, kóz czy owiec), natomiast koszty nadmiernej eksploatacji ponosi cała wspólnota. Jeśli wszyscy postępują w ten sposób, pastwisko zostaje zniszczone. Potrzebne jest wspólne zarządzanie, albo przez ustanowienie limitów, albo podział zasobów (prywatyzacja - bo o swoje lepiej dbamy niż o wspólne). Tak stało się z gromadzkimi pastwiskami na wsiach. Podzielono je dla gospodarzy, każdy otrzymał kawałek, za który w pełni odpowiadał. Ale część wiejskiej społeczności nie dostała nic. Oni, ci biedniejsi, całkiem pozbawieni zostali zasobów. Mogli jedynie wypasać swoje krowy na miedzach czy rowach. Zasoby kultury wypracowały pokolenie. Dlaczego teraz czerpać korzyści z tych zasobów mają głównie korporacje big-techów? Bo to one korzystają finansowo z aktywności AI.

W odniesieniu do kultury pojawia się jednak istotna różnica. Wiedza, książka czy utwór muzyczny nie zużywają się wskutek czytania, słuchania ani kopiowania (może się jedynie znudzić). W przeciwieństwie do trawy na pastwisku, zasoby cyfrowe można powielać niemal bez ograniczeń. Problem nie polega więc na tym, że miliony osób przeczytają tę samą powieść i zabraknie jej dla kolejnych czytelników. Problem pojawia się wtedy, gdy powszechne korzystanie z dorobku twórców nie zapewnia warunków do powstawania następnych dzieł. Można zatem powiedzieć, że w epoce AI pastwisko kultury nie tyle zostaje wyjedzone, ile zagrożona jest zdolność jego dalszego użyźniania i odnawiania się. Zasoby kultury zostają "ogrodzone" i dostęp do nich limitowany jest opłatami (i reklamami) dla big-techów. Twórcy nie dostają tantiem tak jak w przypadku praw autorskich np. zarządzanych przez ZAIKS. Systemy sztucznej inteligencji mogą korzystać z ogromnego zasobu tekstów, obrazów i innych wytworów ludzkiej aktywności, a następnie udostępniać użytkownikom ich przetworzone wersje. Nawet odpłatnie. Jeżeli przy tym twórcy tracą odbiorców, dochody i motywację do pracy, wspólnota może stopniowo osłabiać proces, dzięki któremu jej zasób kulturowy się powiększa. Warto przy tym zachować precyzję: nie każdy spadek dochodów twórców wynika z AI, a nie każde wykorzystanie ich dzieł przez systemy AI prowadzi do strat. Technologie mogą także zwiększać zainteresowanie oryginałami, wspierać warsztat i otwierać nowe możliwości twórcze. Konflikt dotyczy przede wszystkim sposobu podziału korzyści oraz tego, czy system pozwala wynagradzać ludzi, których praca stanowi jego kulturowe zaplecze.
 
Wspominana metafora wspólnego pastwiska wymaga pewnego doprecyzowania. Kultura nie jest trawą, która znika, gdy ktoś ją zjada. Przeciwnie, im więcej osób czyta książkę, słucha muzyki czy poznaje idee (także te naukowe), tym większe może być wspólne bogactwo. Dzieło można kopiować, interpretować i przekazywać dalej, nie odbierając go innym. Zagrożenie pojawia się gdzie indziej: na pastwisku kultury nie wyczerpuje się sama trawa, lecz mogą zostać osłabione warunki, dzięki którym wyrasta nowa. Jeśli systemy AI będą korzystać z dorobku twórców, przejmując część wartości ekonomicznej ich pracy, nie zapewniając im zarazem udziału w powstających korzyściach, wspólnota może podcinać gałąź, na której sama siedzi. Otrzymamy coraz sprawniejsze przetwarzanie przeszłości, lecz niekoniecznie równie bogaty dopływ nowych dzieł. To swoista tragedia wspólnego pastwiska: nie znikają zasoby, z których korzystamy, lecz może zanikać zdolność ich odnawiania. Dlatego pytanie o przyszłość kultury w epoce AI dotyczy nie tylko dostępu do dziedzictwa, ale również odpowiedzialności za jego dalsze powstawanie. 

Najważniejsze jest nie to, kto zje ostatnią trawę?, lecz kto będzie troszczył się o wzrost nowej?.

Kijanka, balia, magiel i… telefon komórkowy

Magiel w Nikoszowcu, obecnie muzeum.

Inspiracją do tego eseju była moja letnia wizyta w Muzeum Śląskim w Nikiszowcu, gdzie oglądałem pralnię i magiel z dawnego osiedla robotniczego. Puste wnętrze muzealne bez pracujących ludzi. Ale pozwalało wyobrazić sobie jak to społecznie funkcjonowało. Wiadomości z magla znałem jako synonim niezweryfikowanych, mało wartościowych informacji. A w Nikiszowcu mogłem zobaczyć taki właśnie magiel. I w pełni zrozumieć to powiedzenie. Przypomniałem sobie także widzianą kilkanaście lat temu działającą pralnię w Rumunii, z betonowymi nieckami do ręcznego prania i wodę z pompy lub raczej strumyka. Ona żyła, bo akurat kobiety prały. Razem z dziećmi. Po prostu żywe, międzyludzkie spotkanie. I przypomniałem sobie wczesne lata z dzieciństwa, z ciężkim praniem w balii przy użyciu tary do prania.

Jest to opowieść o tym jak technologia zastąpiła nam innych ludzi, i o tym jak wygoda zmieniła nasze życie społeczne. Technologia uwalnia nas od konieczności współpracy, ale niekoniecznie od potrzeby bliskości. Co więcej, robi to od dawna, na długo przed pojawieniem się smartfonów i mediów społecznościowych. Zaczęło się wcześniej niż myślimy. Magiel nie był wspólnotą dlatego, że był maglem. Był nią dlatego, że ludzie regularnie przychodzili tam wykonywać tę samą pracę, a przy okazji uczestniczyli w życiu innych. Technologia usunęła konieczność spotkania, ale nie usunęła potrzeby więzi.

Wyobraźmy sobie dawną wieś, a na jej skraju strumień lub staw wiejski. Nad wodą klęczące kobiety piorą bieliznę, uderzając kijankami o mokre tkaniny. Ktoś opowiada o sąsiadach, ktoś narzeka na męża, ktoś inny zdradza najnowsze wiadomości z okolicy. Pranie jest ciężką pracą, plecy bolą, ręce marzną, a bielizna nie zawsze pachnie tak, jak powinna. Ale jest też coś, czego nie da się odwirować: rozmowa. Strumień pełni funkcję wiejskiego portalu informacyjnego, a kijanka, oprócz usuwania brudu, pomaga podtrzymywać rytm życia wspólnoty. Pamiętam z dzieciństwa, gdy pomagałem w praniu. Dziecięca dusza wyrywała się do zabawy a tu była potrzebna pomoc w przyniesieniu wody, wyżymaniu pościeli czy noszeniu wypranych ubrań do rzeki, gdzie babcia robiła płukanie.

Potem pojawiły się pralnie, magle, wspólne suszarnie, a w końcu pralki automatyczne z suszarkami. Nie trzeba umawiać się z sąsiadkami, prosić o pomoc rodziny ani nawet wychodzić z domu. Pralka nie pyta, co słychać, nie opowiada plotek i nie obraża się, jeśli zapomnimy podziękować. Ma same zalety, przynajmniej z punktu widzenia lżejszej pracy, higieny i świętego spokoju.

W miastach przemysłowych XX wieku ważnym miejscem codziennego życia był magiel. Dzisiaj słowo to brzmi trochę archaicznie, jak nazwa urządzenia wyciągniętego z muzeum techniki. Tymczasem magiel był nie tylko sposobem na wygładzenie pościeli i obrusów (żelazek wtedy za bardzo nie było), lecz także osobliwą instytucją społeczną. Przychodziło się tam z wielkimi pakunkami wilgotnej bielizny, którą trzeba było przepuścić między wałkami, ale przynosiło się również wiadomości z domu, z fabryki, z podwórka i z sąsiedztwa. Maszyna wygładzała tkaniny, a rozmowa porządkowała wiedzę o świecie. Zaspakajana potrzeba społeczna jak przy każdej zbiorowej pracy. Rozmowy, śpiewy, dowcipy, przekomarzania. Czasem i kłótnie.

W przemysłowych dzielnicach, gdzie mężczyźni i kobiety pracowali nieraz na zmiany, a mieszkania bywały ciasne, magiel stawał się jednym z niewielu miejsc, w których można było spotkać inne kobiety bez specjalnego zaproszenia i bez konieczności organizowania osobnej wizyty. A potem rewizyty. Praca dawała pretekst do spotkania. Nie trzeba było umawiać się na kawę, planować wolnego popołudnia ani tłumaczyć, dlaczego wychodzi się z domu. Wystarczyło mieć do wyprasowania pościel. Albo odzież do uprania. A rozmowy? Te potrafiły być równie skuteczne jak wałki magla. Ktoś wiedział, gdzie szukają pracownicy, komu zachorowało dziecko, która rodzina potrzebuje pomocy, a kto właśnie pokłócił się z sąsiadami. Plotka miała oczywiście swoją ciemniejszą stronę: potrafiła zranić, przykleić komuś etykietę i roznieść wiadomość szybciej niż dzisiejszy komunikator internetowy. Ale w świecie bez internetu była również formą lokalnego obiegu informacji. Dzięki takim spotkaniom kobiety mogły rozpoznawać cudze potrzeby, wymieniać się doświadczeniem, pożyczać sobie rzeczy i organizować pomoc.

W tej codziennej wspólnocie ważne były także dzieci. Kiedy matka musiała zająć się praniem, załatwić sprawę albo po prostu wykonać pracę wymagającą obu rąk i odrobiny uwagi, inne kobiety mogły przypilnować maluchów. Opieka nad dziećmi nie zawsze wymagała formalnych ustaleń. Czasem wystarczała obecność kilku dorosłych, wzajemne zaufanie i przekonanie, że jeśli dziś pomagam ja, jutro ktoś pomoże mnie. Nie była to zorganizowana instytucja opiekuńcza, lecz sąsiedzka sieć wsparcia, działająca dzięki powtarzalnym spotkaniom i znajomościom budowanym przy okazji zwyczajnych obowiązków. I było zadanie dla starszego rodzeństwa by opiekowało się tymi młodszymi. Nawet z innej rodziny.

Potem do mieszkań weszły pralki mechaniczne z wyżymaczką a potem pralki automatyczne. Zniknęła część ciężkiej pracy, a wraz z nią konieczność wyprawy do wspólnego miejsca. Bo dodatkowo powiększyły się nam mieszkania. Znikała jednocześnie przestrzeń wspólna, publiczna. To była niewątpliwa poprawa komfortu życia, szczególnie dla kobiet, na których spoczywała znaczna część obowiązków domowych. Ktoś kiedyś trafnie powiedział (lub napisał), że pralka elektryczna a potem mechaniczna dała wolność kobietom. Wolność od ciągłem i ciężkiej pracy domowej. Wielki krok w emancypacji.

Nie warto idealizować dawnego porządku, w którym wspólnota bywała również przymusem, a podział obowiązków był nierówny. Warto jednak zauważyć pewien paradoks: technologia uwolniła kobiety od części pracy, ale jednocześnie usunęła jedno z miejsc, w których mogły regularnie spotykać się, rozmawiać i wzajemnie wspierać. Pralka nie potrzebuje towarzystwa. Człowiek nadal go potrzebuje, choć nie zawsze ma już naturalny powód, żeby wyjść z domu i je znaleźć.

Tylko gdzie podziały się rozmowy przy praniu? Z pralką automatyczną nie pogadasz. Podobny los spotkał publiczne łaźnie. Kiedyś wspólne kąpiele były nie tylko sposobem na zachowanie czystości, lecz także okazją do spotkań. Bo dla jednej osoby, nawet jednej rodziny rozpalenie ognia i nanoszenie wody było ciężkim zadaniem. Lżej było korzystać gromadnie. Dzisiaj większość z nas ma łazienkę we własnym mieszkaniu, prysznic, czasem wannę, a nawet podgrzewaną podłogę. Możemy zadbać o higienę bez świadków i bez konieczności dostosowywania się do cudzych zwyczajów. To ogromny postęp cywilizacyjny. Nikt rozsądny nie proponuje przecież powrotu do prania kijanką w imię integracji społecznej. Można jednak zapytać, czy wraz z brudem nie spłukaliśmy przypadkiem niektórych okazji do bycia razem. Może trzeba teraz poszukać innych form spędzania czasu społecznie?

Technologia uwalnia nas od konieczności współpracy, a czasem przy okazji pozbawia nas realizacji potrzeby bliskości. Co więcej, robi to od dawna, na długo przed pojawieniem się smartfonów i mediów społecznościowych, na które teraz narzekamy. Wspólna praca, która dawniej wymagała sąsiedzkiej pomocy, coraz częściej staje się zadaniem wykonywanym przez pojedynczego człowieka przy użyciu urządzenia. Nie potrzebujemy już grupy ludzi, żeby wyprać i wysuszyć ubrania, przygotować posiłek, posłuchać muzyki czy obejrzeć film. Nawet śpiewać możemy w pojedynkę, korzystając z nagrań i elektronicznych podkładów. Technologia przejęła część pracy, ale przy okazji odebrała nam niektóre preteksty do spotkań.

Oczywiście nie każda wspólna czynność tworzy wspólnotę, a nie każde spotkanie jest przyjemne. Przymusowe towarzystwo bywa równie uciążliwe jak ręczne wyżymanie prześcieradła. Nie chodzi więc o idealizowanie dawnych czasów, w których ciężka praca, nierówności społeczne i ograniczona prywatność miały się dobrze. Chodzi raczej o zauważenie, że codzienne czynności były kiedyś wplecione w sieć społecznych relacji. Sąsiadka pomagała, bo sama czasem potrzebowała pomocy. Przy okazji można było porozmawiać, wymienić informacje, pożyczyć brakujący składnik obiadu albo dowiedzieć się, kto zachorował i komu trzeba zanieść zupę. Teraz musimy wymyślić nowe preteksty do bycia wspólnotowego.

Dzisiaj wiele z tych spraw załatwiamy samodzielnie. Zyskujemy niezależność, lecz coraz rzadziej ćwiczymy codzienną współzależność. To subtelna, ale ważna różnica. Niezależność oznacza, że potrafię poradzić sobie bez pomocy innych. Współzależność przypomina, że nawet jeśli umiem zrobić wiele rzeczy sam, nadal należę do świata ludzi, których umiejętności, obecność i życzliwość są mi potrzebne. Nie oznacza to, że samotność zaczęła się wraz z wynalezieniem pralki. Jest zjawiskiem starszym niż elektryczność i nie da się jej wyjaśnić jednym wynalazkiem. Zmieniają się jednak warunki, w których powstają i trwają relacje. Współczesny człowiek może mieszkać sam, pracować zdalnie, zamawiać zakupy przez internet, korzystać z rozrywki na żądanie i komunikować się z innymi bez wychodzenia z domu. I bez bezpośredniego spotykania innych ludzi. Może też przez długi czas nie potrzebować niczyjej pomocy w codziennych sprawach. Samotne gospodarstwa domowe, w tym prowadzone przez kobiety samodzielnie wychowujące dzieci, są częścią tej zmieniającej się rzeczywistości. Nie zawsze wynikają z wyboru, a samodzielność nie musi oznaczać osamotnienia. Problem pojawia się wtedy, gdy niezależność przestaje być możliwością, a staje się koniecznością, za którą nie idzie wystarczające wsparcie społeczne. Dobrobyt i większy komfort życia ma swoje ciemne strony.

W tym kontekście media społecznościowe wydają się raczej kolejnym etapem procesu niż jego początkiem. Obiecują nam kontakt bez wysiłku: znajomych na wyciągnięcie palca, rozmowę bez wychodzenia z domu, obecność innych ludzi o każdej porze. Odpowiadają na rzeczywistą potrzebę więzi, ale nie zawsze potrafią ją zaspokoić. Możemy mieć setki internetowych znajomych i jednocześnie nie mieć nikogo, kto pomoże nam przenieść szafę, przyniesie lekarstwa podczas choroby albo po prostu usiądzie obok bez potrzeby ciągłego sprawdzania telefonu. Kliknięcie „lubię to” jest łatwiejsze niż zainteresowanie się tym, jak ktoś naprawdę się czuje. Nie należy jednak obwiniać samej technologii: narzędzia cyfrowe mogą podtrzymywać relacje, szczególnie na odległość. Pytanie brzmi, czy wykorzystujemy je do budowania więzi, czy przede wszystkim do zastępowania nimi spotkań.

Człowiek jest gatunkiem społecznym, a jego sukces ewolucyjny wiąże się między innymi ze współpracą, podziałem zadań i przekazywaniem wiedzy. Można tu przywołać pojęcie eusocjalności, kojarzone przede wszystkim z owadami społecznymi, takimi jak mrówki i pszczoły. U ludzi nie używa się go w tym samym, ścisłym znaczeniu biologicznym, ale sama analogia skłania do namysłu: jesteśmy istotami, które potrafią tworzyć złożone wspólnoty i osiągać dzięki nim rzeczy niemożliwe dla pojedynczego osobnika. Nasza cywilizacja opiera się na specjalizacji. Ktoś projektuje pralkę, ktoś wydobywa surowce, ktoś produkuje części, ktoś dostarcza energię, a ktoś naprawia urządzenie, kiedy przestaje wirować. Samodzielnie możemy nacisnąć przycisk, lecz nie zbudujemy od podstaw całego świata, który sprawia, że ten przycisk działa.

Nasza niezależność jest więc w pewnym sensie złudzeniem. Nie widzimy ludzi, od których zależy nasze codzienne życie, ponieważ ich praca została oddzielona (oddalona) od naszego mieszkania, ukryta w fabrykach, sieciach energetycznych, systemach transportowych i instytucjach publicznych. Zamiast zależności osobistej mamy zależność systemową. Nie prosimy sąsiada o pomoc w praniu, ale polegamy na tysiącach nieznanych ludzi. To również forma współpracy, tyle że rozciągnięta na ogromną skalę i pozbawiona bezpośredniego kontaktu. Być może właśnie dlatego tak łatwo osuwamy się w samotność. Codzienne życie coraz rzadziej zmusza nas do spotykania innych, a potrzeba bliskości nie znika wraz z kolejnym udogodnieniem. Technologia może zdejmować z nas ciężar pracy, ale nie potrafi automatycznie wypełnić przestrzeni, która po tej pracy pozostaje. Nie zastąpi spontanicznej rozmowy, poczucia bycia potrzebnym ani więzi budowanej przez wspólne działanie.

Nie musimy wyrzucać pralek, rezygnować z prywatnych łazienek ani wracać do magla. Wystarczy może częściej tworzyć okazje do wspólnego działania tam, gdzie technologia uczyniła nas zbyt samowystarczalnymi. Sąsiedzki ogród, wspólne gotowanie, lokalny chór, klub książki czy zwykła kawa wypita z kimś bez pośpiechu mogą być współczesnymi odpowiednikami rozmów nad strumieniem. Nie chodzi o to, by utrudniać sobie życie, lecz by nie pomylić wygody z pełnią życia. Bo pralka potrafi wyprać koszulę, suszarka ją wysuszy, a żelazko wygładzi zagniecenia. Żadne z tych urządzeń nie zapyta jednak, dlaczego od tygodnia chodzimy smutni. I choć sztuczna inteligencja może już prowadzić z nami rozmowy, pozostaje pytanie, czy chcemy wyłącznie rozmawiać, czy także być częścią czyjegoś życia. Może prawdziwym wyzwaniem współczesności nie jest więc wymyślenie jeszcze bardziej inteligentnej technologii, lecz nauczenie się, jak korzystać z niej, nie tracąc umiejętności bycia razem.

Samotność nie zaczęła się od smartfonów. Być może zaczęła się znacznie wcześniej, kiedy kolejne wynalazki sprawiały, że coraz mniej potrzebowaliśmy siebie nawzajem w codziennych czynnościach. Były i są seriale telewizyjne, które są surogatem życia społecznego. Smartfon tylko dodał do tego procesu ekran, powiadomienia i obietnicę, że cały świat jest na wyciągnięcie ręki. A przecież czasem najbardziej potrzebujemy nie całego świata, lecz jednej osoby, która usiądzie obok i zapyta: „Co u ciebie?”. Najlepiej bez patrzenia na wyświetlacz. I bez wirowania z funkcją energooszczędną.