Współpraca wykładowcy uniwersyteckiego z mediami to misja społeczna i edukacja przez całe życie

W dzisiejszym świecie, gdzie informacja przepływa z niespotykaną dotąd prędkością, rola wykładowcy uniwersyteckiego wykracza daleko poza mury tradycyjnie rozumianej uczelni wyższej. Dlaczego takie zastrzeżenie? Bo jeśli przyjąć inną, współczesną opcję uniwersytetu rozproszonego i wychodzącego do społeczeństwa w formie mikroedukacji i edukacji przez całe życie, to wtedy rola wykładowcy, udzielającego wywiadów w pełni się w takim ekosystemie edukacyjnym mieści. Już nie tylko półtoragodzinne wykłady dla studentów własnej uczelni lecz także mini wykłady dla szerokiej publiczności i poza salą wykładową (nawet i online). Popularyzacja wiedzy staje się nie tylko obowiązkiem, ale i misją, którą uniwersytety powinny realizować na rzecz społeczeństwa. Współpraca z mediami, takimi jak radio, telewizja czy prasa oraz media społecznościowe stanowi doskonałą platformę do przekazywania wiedzy w przystępny sposób, docierając do szerokiego grona odbiorców. Ta sama funkcja poznawania świata i dzielenia się wiedzę lecz w innym krajobrazie społecznym i edukacyjnym.

W klasycznym ujęciu uniwersytet to wieża z kości słoniowej – miejsce hermetyczne, gdzie wiedza dojrzewa w ciszy bibliotek i sterylności laboratoriów. Jednak jako biolog i dydaktyk coraz częściej dochodzę do wniosku, że nasze najważniejsze „doświadczenia” nie odbywają się tylko pod przysłowiowym mikroskopem, lecz także w przestrzeni publicznej. Współpraca z mediami – radiem, prasą czy telewizją to nie tylko uprzejmość wobec dziennikarza. To nowoczesna forma mini wykładu, która redefiniuje pojęcie sali lekcyjnej/wykładowej. Choć w takich "medialnych" sytuacjach czuję się w części jak student na egzaminie lub niezapowiedzianej kartkówce. Szybko muszę sformułować krótka wypowiedź na zadany temat.

Tradycyjny wykład 90 minutowy nawet dla studentów traci swój sens. Bo wiedza jest dostępna wszędzie a nie tylko na podającym wykładzie. Mimo ram organizacyjny półtoragodzinnego wykładu krok po kroku próbuję zmieniać swoje wykłady na bardziej aktywizujące i wychodzące poza tradycyjne ramy. Staram się jak naj mniej mówić (tak wiem, zabrzmiało to paradoksalnie), jak najmniej wykładać a bardziej organizować wspólne poszukiwania ze studentami. Sprawdzać obecność studentów na wykładzie (bo zgodnie z regulaminem studiów obecność na zajęciach jest obowiązkowa) czy bardziej skupić się na mierzeniu efektów kształcenia? Czyli organizować pracę studentów nawet wtedy, gdy nie są obecni na wykładzie (mają zwolnienie lekarskie). W rezultacie wykłady z monologu stają się szeroko rozumianą dyskusją z dużą aktywnością studentów… także po wykładzie. A przecież właśnie o to  chodzi w studiowaniu (dawniej i dziś).

Wywiady i opinie dla mediów mogą być traktowane jako forma mini-wykładów. Przykładem może być moja ostatnia opinia/komentarz dla w TVP Wilno, gdzie miałem okazję odpowiedzieć na kilka pytań dotyczących wpływu styczniowych mrozów obecnej zimy na przyrodę i gatunki uciążliwe dla człowieka (kleszcze, komary itp., czyli szeroko rozumiane szkodniki).  Nie tylko znaleźć w głowie rzetelną odpowiedź, ale jeszcze przygotować ją w krótkiej i zrozumiałej formie. Nawet nie wiem w jakiej formie się to finalnie ukaże. Może jako komentarz do materiału filmowego? W krótkim czasie musiałem przekazać istotne informacje w sposób zrozumiały dla widzów, którzy niekoniecznie są specjalistami w tej dziedzinie. To wyzwanie, ale i satysfakcja, gdy uda się skutecznie przekazać wiedzę. Tylko po czym poznać, że było to dobrze zrozumiane? Jak przeprowadzać ewaluację?

Popularyzacja wiedzy jest integralną częścią tzw. trzeciej misji uniwersytetu, obok badań naukowych i kształcenia studentów w murach szkoły wyższej. Uniwersytety mają obowiązek dzielić się swoją wiedzą ze społeczeństwem, edukować i inspirować. W mojej pracy staram się realizować tę misję, udzielając wywiadów, pisząc artykuły popularnonaukowe i uczestnicząc w programach telewizyjnych. I sam piszę na niniejszym blogu. Tu już mam pełnię kontroli nad efektem finalnym, ewentualnym skrótami czy kontekstem wypowiedzi. Ale i tak nie mam kontroli co i ile ktoś przeczyta oraz co z tego zrozumie. Bo nie ma egzaminu ani kolokwiów sprawdzających.

Współczesna nauka opiera się na trzech filarach: badaniach, dydaktyce oraz trzeciej (społecznej) misji. Ta ostatnia, choć często spychana na margines, to nic innego jak społeczna odpowiedzialność naukowców (uczelni). To zobowiązanie, by nauka nie kończyła się na publikacji w punktowanym czasopiśmie, ale realnie wpływała na dobrostan społeczeństwa. W dobie informacyjnego szumu, mało kto ma czas na wysłuchanie pełnego, 90-minutowego wykładu (choć są dostępne także online). Krótka wypowiedź ekspercka w radiu czy komentarz dla prasy to edukacja serwowana w małych porcjach.

Naszymi studentami stają się wszyscy – od emeryta słuchającego porannej audycji, po zabieganego rodzica przeglądającego portal informacyjny. To nauka bez indeksów, ale z ogromnym wpływem na świadomość biologiczną i ekologiczną. Jednym słowem Lifelong Learning (edukacja przez całe życie). W takim ujęciu to ciągle funkcja dydaktyczna uniwersytetu, tylko studenci i „klasa” zupełnie inna. Osobiście uważam, że trzeba do tej nowej "klasy", nowego krajobrazu edukacyjnego jak najszybciej się dostosować. 

Świat się bardzo dynamicznie zmienia, wiedza i umiejętności szkolne szybko się przynajmniej w części dezaktualizują. Należałoby nieustannie chodzić do szkoły, na studia lub kursy dokształcające. Ale skoro ciągle w nauce, to kiedy będzie czas na pracę i na własne życie? Dlatego właśnie współczesne społeczeństwo potrzebuje edukacji w małych, przyswajalnych porcjach. Krótkie formy, takie jak wywiady czy komentarze, są chyba dobre do przekazywania wiedzy w sposób, który nie przytłacza odbiorcy. Edukacja przez całe życie staje się koniecznością w dynamicznie zmieniającym się świecie, a media mogą być doskonałym narzędziem do jej realizacji. To nowa forma dydaktyczna, której się powoli uczymy i zaczynamy dopiero dostrzegać. A zmiana zaczyna się od dostrzeżenia problemu i nie zamiatania pod dywan z nadzieją, że nikt nie zauważy tego naszego oderwania od rzeczywistości.

W mojej pracy nie kieruję się ocenami czy uznaniem. Robię to, co uważam za ważne i potrzebne (tak, to kosztowne personalnie, wiem bo doświadczam). Moje małe formy upowszechniania wiedzy, takie jak wywiady czy artykuły lub felietony, nie liczą się do oceny mojej pracy naukowej, ale dla mnie mają ogromne znaczenie. Uważam, że jest to ważna misja uniwersytetu: dzielenie się wiedzą i inspirowanie innych.

Jako pracownicy akademiccy żyjemy w dyktaturze wskaźników (tak jak uczniowie w dyktaturze ocen). Liczą się cytowania, granty i punkty MEiN. Niestety, moja aktywność popularyzatorska, te wszystkie godziny spędzone w studiach radiowych, telewizyjnych czy na pisaniu artykułów popularnonaukowych, nie mieszczą się w żadnej sprawozdawczej tabelce. A jesli już, to tylko w małym fragmencie i to na dodatek marginalnym. Z punktu kariery zawodowej działalność popularyzatorska jest bez sensu. W arkuszu oceny pracowniczej nie ma rubryki na „zrozumiałe wytłumaczenie procesów biologicznych laikowi”. Te formy upowszechniania wiedzy nie budują mojego prestiżu w rankingach. Od wielu lat jestem tego świadomy, nie ma tu żadnego zaskoczenia. A jednak nie zmieniam swoich popularyzatorskich poczynań, bo wierzę w ich głęboki i długofalowy sens.

Dlaczego więc to robię? Odpowiedź jest prosta: dla sensu, nie dla nagród. Jeśli jako biolog potrafię w trzy minuty na antenie radiowej czy telewizyjnej wyjaśnić mechanizm spadku bioróżnorodności tak, by widz/słuchacz/czytelnik poczuł do niej szacunek, to uważam to za swój największy sukces dydaktyczny. To nie jest „parcie na szkło”, to głębokie przekonanie, że nauka odizolowana od społeczeństwa staje się martwa.

Współpraca z mediami wymaga od naukowca czy wykładowcy specyficznej gimnastyki umysłowej. Musimy przełożyć żargon specjalistyczny na język korzyści i obrazów, nie tracąc przy tym merytorycznej rzetelności. A powiedzieć coś krótko i wiarygodnie nie jest łatwo. Nauka to przecież wiele niuansów i bez prostych odpowiedzi.

Tabela 1. Proste porównanie dwóch skrajnych sytuacji. Pamiętać jednak trzeba, że to całe spektrum różnych sytuacji i rozległe kontinuum w ekosystemie edukacyjnym.

	Wykład akademicki	Mini-wykład medialny
Odbiorca	Student jakiegoś kierunku	Przeciętny obywatel w różnym wieku
Czas trwania	90 minut	3-5 minut (a często nawet mniej)
Język	Hermetyczny, precyzyjny	Potoczny, pełen metafor
Cel	Zaliczenie przedmiotu	Zrozumienie świata lub zmiana postaw

Wybierając drogę popularyzatora (choć to pojęcie nie za bardzo przystaje do współczesności), świadomie decyduję się na pracę „po godzinach”. Robię to, bo wierzę, że rolą uniwersytetu jest bycie latarnią, a nie zamkniętym sejfem. Moje wystąpienia w telewizji, radiu czy na łamach prasy to mój osobisty wkład w budowanie społeczeństwa opartego na wiedzy. Może i nie dostanę za to dodatkowych punktów w parametryzacji, ale mam poczucie spełnienia misji, która jest u podstaw powołania każdego uczonego: służenia prawdzie i ludziom.

Współpraca wykładowcy uniwersyteckiego z mediami to nie jest sposób na promocję własnej osoby, ale przede wszystkim misja społeczna i edukacyjna. Popularyzacja wiedzy, edukacja w małych porcjach i przez całe życie to kluczowe elementy, które powinny być integralną częścią działalności uniwersytetów. Działając w ten sposób, nie tylko realizujemy naszą misję, ale także przyczyniamy się do rozwoju społeczeństwa opartego na wiedzy i zrozumieniu.

Trwa właśnie w Polsce Rok Popularyzacji Nauki. Najwyraźniej coś drgnęło w świadomości społecznej i władz naukowych. Czuć jakieś pierwsze jaskółki zwiastujące zmiany.

Niezwykłe ewolucyjne i biologiczne wynalazki żaby Rheobatrachus silus z Australii i projekt Lazarus

Grafika wygenerowana przez AI (Copilot). Jest to więc tylko wyobrażenie żaby gęborodnej.

Biologia jest niezwykle różnorodna. Mnóstwo różnych planów budowy i niezwykłych cyklów życiowych, miliardy różnych przystosować. Jak to spamiętać? Biologia, mimo bogatej faktografii, nie jest nauką pamięciową. Tu też obowiązują uniwersalne prawa przyrody. I to ich zrozumienie jest najważniejsze. Na przykład dwie duże teorie: ewolucji i ekologii, ujawniają sens tak wielkiej różnorodności biologicznej na róznych poziomach organizacji. Wiele razy podejmowany był temat przypadku czy konieczności. I oba elementy w biologii są widoczne. Możemy wskazać bardzo dużo przykładów przypadkowych koincydencji w przebiegu filogenezy, np. zachodzące katastrofy w postaci uderzenia planetoidy. A jednocześnie możemy wskazać wiele przykładów kierunkowego rozwoju. Na przykład konwergencja budowy i dużych nektonicznych zwierząt morskich: rekiny, ichtiozaury, delfiny – mimo różnego pochodzenia osiągnęły podobny kształt i zewnętrzną budowę. To prawa fizyki narzuciły kierunek przypadkowym zmianom i adaptacjom. Podobnie wiele razy niezależnie zwierzęta osiągnęły zdolność lotu. Tak jakby istniała jakaś dolina adaptacji, kierująca tam różnorodne organizmy o ile tylko nisza pozostaje wolna.

Im więcej szukamy i poznajemy, tym więcej dostrzegamy wyjątków. Na przykład szkolny przykład płazów, których stadia młodociane rozwijając się w wodzie (np. kijanki i larwy traszek). Taki cykl życiowy znamy z Europy. Ale poznając ogromy świat przyrody znajdujemy wiele wyjątków. Pozornych. Bo nie wszystkie płazy rozwijają się z wodną kijanką w środowisku poza organizmem matki.

Płazy podawane są za pierwsze kręgowce, które „wyszły” na ląd i przystosowały się przynajmniej do okresowego przebywania poza wodą. Ale nie tylko ryby trzonopłetwe "wyszły na ląd" i dały początek lądowym kręgowcom. Drugim przykładem są ryby dwudyszne (przykładem życia na lądzie a nie filogenezy lądowych kręgowców). A i we współcześnie żyjących rybach znajdziemy przykłady poruszania się po lądzie, np. węgorze. Na dłużej na przebywa poza wodą poskoczek mułowy z lasów mangrowych. Innym przykładem jest sumik marmurkowy (Clarias batrachus) znany z "wędrówek" po lądzie. Posiada narząd oddechowy umożliwiający oddychanie powietrzem. Tak więc kilka niezależnych od siebie "wynalazków" ryb do oddychania powietrzem atmosferycznym.

Ale wróćmy do płazów. Płazy wyszły z wody… by do niej szybko powrócić. Oddychanie płucne, wykorzystujące tlen w powietrzu oraz kroczne kończyny służyły pierwszym płazom głównie jako adaptacje do… dyspersji i przemieszczania się po lądzie między izolowanymi zbiornikami wodnymi. Wysychające od czasu do czasu zbiorniki lub te w pełni izolowane wolne były od typowych kręgowcowych mieszkańców wód, jakimi są ryby. Czyli wyjście na ląd jako w pierwszym rzędzie dyspersja i docieranie do zasobnych siedlisk wolnych od drapieżników i konkurentów. Relatywnie małe i izolowane czasowo zbiorniki śródlądowe były atrakcyjne siedliskowo i wolne od konkurentów. Tak ewolucyjnie skolonizowały te zbiorniki owady (i nauczyły się przy okazji fruwać) oraz płazy. Część jednak płazów trwalej skolonizowała suche lądy. Ograniczeniem w cyklu życiowym było uzależnienie rozrodu od środowiska wodnego. I takich procesów uniezależniania się od wody w rozrodzie obserwowaliśmy w filogenezie kilkukrotnie. Wymuszało to m.in. zmianę cyklu życiowego i rezygnację z rozwoju larwalnego (młodzieńczego) w zbiornikach wodnych. Cykl życiowy się uprościł a zbiornik wodny… został zamknięty w jaju (mały, izolowany "zbiornik wodny"). Z czasem ssaki jeszcze bardziej się uniezależniły i przeszły na żyworodność (choć żyworodność występuje także u naszej salamandry plamistej). Już nie jajo rozwijające się poza organizmem, ale pełna „jajożyworodność” (bo taka znana jest u gadów). Owodniowce to grupa kręgowców lądowych (wywodząca się od ziemnowodnych płazów), która wykształciła owodnię – błonę płodową otaczającą zarodek (niejako zamykająca zarodek w małym zbiorniczku wodnym). Ta innowacja biologiczna otworzyła drogę do pełnego uniezależnienia się od wody podczas rozmnażania. Owodniowce (Amniota) to kręgowce, których zarodek rozwija się w jaju lub macicy, otoczony trzema błonami płodowymi: owodnią (amnion) – chroni zarodek przed wysychaniem i urazami, omocznią (allantois) – magazynuje produkty przemiany materii, kosmówką (chorion) – uczestniczy w wymianie gazowej. Do owodniowców należą gady, ptaki oraz ssaki.

Płazy nie tylko jeden raz szukały ewolucyjnego uniezależnienia się od rozrodu w wodzie. Kilka powszechnej znanych przykładów pojawi się na końcu niniejszego tekstu. Na razie chciałbym opisać niezwykły przypadek australijskiego płaza bezogonowego Rheobatrachus silus (możemy roboczo nazwać go żabą). Rheobatrachus silus to żaba, która zamieniła żołądek w kołyskę (ujmując to w dużej przenośni). W świecie płazów, pełnym zadziwiających strategii życia, Rheobatrachus silus zajmuje miejsce absolutnie wyjątkowe. Choć gatunek ten wymarł w latach 80. XX wieku, jego biologia wciąż fascynuje biologów, lekarzy i ekologów. To jeden z najbardziej niezwykłych przykładów ewolucyjnej kreatywności, jaki kiedykolwiek opisano. Na dodatek płaz ten stał sie zaczynem dla niezwykłego projektu naukowego o znamiennej nazwie Lazarus.

Zanim opiszę fenomen naszej bohaterki, przypomnę „standardowy” scenariusz życia płazów. Większość z nich – od naszych rodzimych żab trawnych po rzekotki – prowadzi życie dwuśrodowiskowe, ziemno-wodne. Samica składa jaja w wodzie (stawie, kałuży, wolno płynącym strumieniu). Z jaj wykluwają się kijanki. To małe, wodne organizmy intensywnie się odżywiające, które oddychają skrzelami i poruszają się za pomocą ogona (tak jak ryba). Przeobrażenie czyli metamorfoza zachodzi w czasie opuszczania środowiska wodnego i przejście do życia na lądzie. W trakcie skomplikowanych przemian hormonalnych kijanka traci ogon, wykształca płuca oraz kończyny, by ostatecznie wyjść na ląd jako dorosły osobnik, oddychający powietrzem atmosferycznym i poruszająca się na czterech kończynach.

Taki cykl życiowy ma jednak pewną wadę: jaja i kijanki, rozwijające się w środowisku wodnym, są narażane na zjadanie przez wodne drapieżniki oraz na wysychanie zbiorników wodnych czy nawet na nagłe zmiany temperatury. Czy można inaczej sobie poradzić niż owodniowce (zamknięcie jaja w otoczce, chroniącej przed wysychaniem)?

Na pierwszy rzut oka Rheobatrachus silus (żaba żołądkorodna, żaba gęborodna) nie wyróżniała się szczególnie: niewielka, brunatna, zamieszkująca chłodne, wilgotne strumienie i lasy deszczowe południowego Queensland. Jednak jej cykl życiowy był tak niezwykły, że przez lata uważano go za biologiczną anomalię. Jak większość żab gatunek ten rozmnażał się poprzez zapłodnienie zewnętrzne. Samiec obejmował samicę w ampleksusie, a jaja były zapładniane w wodzie. I tu kończyły się podobieństwa do innych płazów.

Po zapłodnieniu jaj przez samca, samica połykała je. W tym momencie działo się coś, co z punktu widzenia fizjologii znacząco odbiega od powszechnych schematów. Normalnie żołądek to środowisko skrajnie wrogie – wypełnione kwasem solnym (HCl) i enzymami, które rozkładają białka. Służy do trawienia połkniętych zwierząt (bo płazy są drapieżne). Jak to się dzieje, że żaba żołądkorodna nie trawi własnych, połkniętych jaj a potem rozwijających się zarodków? Rozwijające się jaja, a później kijanki, wydzielały prostaglandyny (hormony). Te związki chemiczne wysyłały sygnał do żołądka matki: „Przestań produkować kwas!”. Takie nietypowe rozwiązanie wymusza długotrwały post i korzystanie przez matkę z wcześniej zmagazynowanych zasobów pokarmowych. Przez około 6-7 tygodni inkubacji samica całkowicie przestawała jeść. Jej żołądek przestał pełnić funkcję trawienną, stając się bezpiecznym, ciepłym inkubatorem. Niejako na nowo wynalezioną niby-owodnię

W miarę jak kijanki rosły, żołądek samicy powiększał się do nieprawdopodobnych rozmiarów. Pod koniec procesu wypełniał on niemal całą jamę ciała, spychając inne narządy na bok i uciskając płuca. Samica musiała wtedy polegać niemal wyłącznie na wymianie gazowej przez skórę. Na koniec tej dziwnej „ciąży” samica szeroko otwierała pysk, a z jej wnętrza wyskakiwały w pełni uformowane, miniaturowe żabki. Gdy młode osiągały stadium miniaturowych żab, samica regurgitowała je, a one opuszczały jej ciało przez pysk. To jedyny znany przypadek u kręgowców, w którym cały rozwój odbywa się w żołądku, a poród następuje przez jamę ustną. Dlaczego piszę w czasie przeszłym o żabie gęborodnej? Bo gatunek ten najpewniej już wyginął.

Dlaczego przypadek Rheobatrachus jest tak ważny dla biologów? Ponieważ stanowi dowód na to, że wyjście kręgowców na ląd nie było jednorazowym aktem, który zakończył się miliony lat temu. To trwający proces, a ewolucja ciągle „szuka” nowych sposobów na całkowite uniezależnienie się od wody. U żab żołądkorodnych widzimy próbę ominięcia niebezpiecznego stadium wolnożyjącej kijanki. Zamiast zostawiać dzieci w niebezpiecznym strumieniu, matka zamieniła się w mobilny, lądowy inkubator. Choć gatunek ten uznaje się dziś za wymarły (prawdopodobnie przez grzyba Batrachochytrium dendrobatidis), pozostaje on dla nas lekcją, że życie potrafi zaadaptować nawet najbardziej nieoczywiste narządy do nowych funkcji zyciowych.

Płazy znane są z różnorodności strategii rozrodczych: od noszenia jaj na plecach po inkubację w workach skórnych. Jednak Rheobatrachus silus wyróżnia się na kilka sposobów. Żaden inny płaz nie wykorzystuje żołądka jako miejsca rozwoju potomstwa, żaden inny kręgowiec nie potrafi czasowo wyłączyć trawienia na taką skalę oraz żaden inny gatunek nie rodzi młodych przez pysk po pełnym rozwoju larwalnym.

Na koniec warto wspomnieć o innych gatunkach płazów, które rozmnażają się przynajmniej częściowo poza typowymi zbiornikami wodnymi.

1. Alytes obstetricans – pętówka babienica. Samiec owija jaja wokół tylnych nóg i nosi je aż do wyklucia. Wylęg jaj następuje w wodzie. Nazwa pętówka pochodzi stąd, że samiec, opiekując się potomstwem, owija dookoła tylnych nóg złożony przez samicę skrzek, który ma postać sznura. W okresie opieki nad potomstwem samiec jest więc jakby „spętany”.

2. Rhinoderma darwinii – gardłoród Darwina. Samiec połyka kijanki i inkubuje je w workach głosowych (ale nie w żołądku!). Samica składa kilka dużych jaja samiec je połyka. Jaja (z reguły dwa) umieszczane są w workach rezonacyjnych. Tam wykluwają się i przechodzą metamorfozę kijanki, a schronienie opuszczają mierzące prawie centymetr żabki. Podobieństwem do australijskiej żaby żołądkorodnej jest to, że gardłoród Darwina też żyje w wodach płynących. Tak więc sposób wychowu potomstwa stanowi przystosowanie do skrajnego dla płazów środowiska. Kijanki nie miałyby szans rozwoju w szybko płynącej wodzie. Może więc oba gatunki płazów ze swą niezwykłą strategią rozrodczą to przystosowanie do życia w wodach bieżących a nie środowiska lądowego jako takiego?

3. Pipa pipa – grzbietoród amerykański, żaba szponiasta. Samica nosi jaja w zagłębieniach skóry na grzbiecie. Samica umieszcza zapłodnione jaja na swoim grzbiecie. Nabrzmiała skóra, bogata w naczynia krwionośne, tworzy wokół przyklejonych jaj specjalne jamki. Już po 10 dniach po jajach nie ma śladu bo skóra całkowicie je obrasta. Rozwój jaj jest długi, w międzyczasie rozwijają się kijanki, które jednak nadal żyją w skórze samicy. Wreszcie po 3-4 miesiącach młode, świeżo przeobrażone grzbietorody opuszczają jamki w skórze samicy i rozpoczynają samodzielne życie. Wkrótce samica przechodzi wylinkę i jej skóra znów staje się gładka.

4. Eleutherodactylus coqui – żaba coqui. Żaby coqui należą do rodzaju płazów bezogoniastych, które nie posiadają stadium kijanki i dlatego nie wymagają zbiornika wodnego do rozmnażania. Samica składa jaja na wilgotnym mchu lub ściółce, albo wewnątrz zwiniętego lub złożonego liścia, a jajami opiekuje się samiec, który utrzymuje je w wilgoci aż do wyklucia. Wylęgają się od razu małe żabki

5. Hemiphractus fasciatus – żaba drzewna pręgowana lub ropucha hełmiasta (bogactwo płazów bezogoniastych jest ogromne i brakuje nam polskich odpowiedników, stąd wszystkie nazywamy żabami, ropuchami, rzekotkami). Samica tego płaza nosi jaja w kapsule skórnej na grzbiecie aż do wyklucia się. Rozwój jest prosty, a młode osobniki wyłaniają się jako w pełni rozwinięte żabki.

6. Drzewołazy (Dendrobatidae). Słynne kolorowe żaby z lasów tropikalnych unikają dużych zbiorników wodnych (pełnych drapieżników), wybierają mikro-akweny. Samica składa jaja w wilgotnym miejscu na lądzie. Gdy wyklują się kijanki, rodzic (często samiec) pozwala im wejść na swój grzbiet. Specjalny śluz sprawia, że młode trzymają się mocno jak w plecaku. Rodzic transportuje je wysoko w korony drzew, gdzie w kątach liści roślin (np. bromelii) gromadzi się woda deszczowa. Każda kijanka dostaje własny „basen”. Takie zbiorniczki roślinne nazywamy fytotelmami. Korzystają z nich także różne owady o wodnych stadium rozwojowym. Ponieważ w takiej małej roślinnej „kałuży” (fytotelmie) zazwyczaj nie ma jedzenia (lub jest bardzo mało), samica regularnie odwiedza swoje dzieci i składa im do wody niezapłodnione jaja, które służą kijankom za wysokobiałkowy pokarm. Taki analog ssaczego mleka do karmienia młodych. 

Z punktu widzenia biologii, każda z tych strategii to inwestycja typu "jakość ponad ilość" (w ekologii używa sie terminów strategia K i r lub oportuniści i specjalisci). Klasyczne żaby składają tysiące jaj, licząc na to, że przeżyje chociaż kilka. Płazy takie jak Pipa pipa czy żaby Darwina składają ich znacznie mniej, ale dzięki opiece nad potomstwem zwiększają szansę każdego osobnika na przetrwanie. Podobnie jest z owodniowcami, gady i ptaki składają zazwyczaj niewiele jaj. A u ssaków jednorazowa ciąża obejmuje zazwyczaj najwyżej kilka płodów.

Ląd był dla płazów wyzwaniem, które wymusiło na nich stanie się troskliwymi rodzicami. A ewolucyjnie zaowocowało to znacznie liczniejszymi lądowymi gatunkami gadów, ptaków i płazów. Co nie przekreśliło kolejnych prób uniezależniania się od środowiska wodnego w rozwoju osobniczym.

Historia Rheobatrachus silus to nie tylko opowieść o niezwykłej biologii. To także przypomnienie, jak łatwo można utracić unikatowe linie ewolucyjne. Każdy gatunek płaza, który znika, zabiera ze sobą niepowtarzalny zestaw adaptacji – często takich, których nie potrafimy nawet w pełni zrozumieć.

Jak już wspomniałem Rheobatrachus silus, to płaz, który najprawdopodobniej wyginął z powodu chorobotwórczego grzyba. Ta sama przyczyna zagraża i płazom w wielu innych miejscach świata. Pora więc przejść do niezwykłego projektu badawczego o jakże znamiennej nazwie. Projekt Lazarus (nazwany na cześć biblijnego Łazarza) to jedna z najbardziej ambitnych prób tzw. de-extinction, czyli „wskrzeszenia” wymarłego gatunku. Zespół naukowców pod kierunkiem profesora Mike'a Archera z University of New South Wales w Australii próbuje przywrócić przyrodzie i ludzkości utracone dziedzictwo różnorodności biologicznej.

Kluczem do całego projektu był przypadek i dalekowzroczność biologa Mike'a Tylera. Zanim Rheobatrachus silus ostatecznie wyginęła w latach 80., Tyler zamroził tkanki kilku osobników w temperaturze -196°C. Choć komórki były martwe, ich DNA przetrwało w stanie nienaruszonym przez ponad 30 lat. Naukowcy nie posiadają żywych plemników ani jajeczek żaby żołądkorodnej, więc muszą posłużyć się techniką, która dała nam owieczkę Dolly. Proces wygląda następująco. Naukowcy biorą jaja od żyjącego, dalekiego krewnego, np. żaby z gatunku Mixophyes fasciolatus (żaba wielka). Z jaja tejże żaby usuwa się jego własne jądro komórkowe (czyli usuwa się „oprogramowanie” żyjącego gatunku). Do tak przygotowanego pustego jaja wstrzykuje się jądro komórkowe pobrane z rozmrożonej tkanki wymarłej Rheobatrachus silus. Po setkach prób, w 2013 roku zespół ogłosił sukces: jajo zaczęło się dzielić! Powstał embrion, który zawierał genetyczne DNA wyłącznie wymarłej żaby. Naukowcy obserwowali pod mikroskopem, jak formuje się blastula. To był pierwszy raz w historii, kiedy udało się zmusić martwe DNA wymarłego gatunku do ponownej aktywności i podziałów komórkowych.

Mimo że udało się stworzyć embriony, żaden z nich nie dotrwał do stadium kijanki. Proces zatrzymuje się na wczesnym etapie rozwoju zarodkowego. Dlaczego? Jajo żaby-gospodarza (cytoplazma i mitochondria) może nie „rozumieć” wszystkich instrukcji przesyłanych przez DNA wymarłej żaby. To zwykła niekompatybilność materiału genetycznego z jądra z zawartością cytoplazmy i mitochondriów „dawcy”. Ponadto nawet w zamrażarce DNA z czasem ulega drobnej fragmentacji, co może blokować krytyczne etapy rozwoju.

Projekt Lazarus budzi kontrowersje, ale naukowcy argumentują, że mamy wobec tej żaby dług moralny. To człowiek (poprzez zawleczenie chorobotwórczego grzyba i niszczenie siedlisk) doprowadził do jej wyginięcia. Jeśli uda się wskrzesić Rheobatrachus silus, zyskamy nie tylko unikalne zwierzę, ale też zrozumiemy, jak żaba wyłącza kwas żołądkowy, mogłoby zrewolucjonizować leczenie wrzodów u ludzi. Ponadto technikę tę można by stosować do ratowania gatunków, które są na krawędzi wymarcia dziś, mając jeszcze "świeży" materiał genetyczny.

Projekt Lazarus trwa nadal i z każdą próbą naukowcy są o krok bliżej momentu, w którym z ust matki-zastępczej wyskoczy pierwsza od lat żabka żołądkorodna. Trzeba także zaprojektować taki inkubator, naśladujący żołądek żaby Rheobatrachus silus. Czy na płazach się skończy?

Grafika z publikacji. Też jak widać generowana przez AI lub malowana przez człowieka. Pierwszą nierealnością jest stanie na wodzie (lustracja z prawej), drugą zjadanie zapłodnionych jaj (jest ich zbyt dużo i część odpływa wraz z nurtem rzeki). Autor grafiki - Christophe Avon. Jest to współczesna rekonstrukcja oparta na starszych danych naukowych.

Miesiąc z AI czyli nie ma cudownych narzędzi

 

A z tym eksperymentem było tak… Od dłuższego czasu uczę się sensownego korzystania z narzędzi AI. Czytam różne opinie, jedni zachwalają, inni ganią. A ja sprawdzam w działaniu jak na eksperymentującego przyrodnika przystało. Próbuję sam i uczę się od innych. W grudniu trafiłem na bezpłatny kurs AI online. Prelegent zachwalał i obiecywał cuda na kiju. Wysłuchałem jednego z tych webinariów, ale rzeczywistej treści było tam niewiele. W zasadzie była to reklama płatnego szkolenia i płatnych narzędzi, taka zajawka, coś na zachętę. Niczym pokaz garnków na limitowanym spotkaniu z prezentami za darmo. Było o tym, jakie to cudownie narzędzia to AI i jak obniża koszty pracy twego przedsiębiorstwa i jak zaoszczędzisz swój czas i swoje pieniądze. Takich szkoleń jest wysyp (wrócę do tego wątku później). Moda, nowinka a więc są ziarna i plewy. Jestem przyzwyczajony, obracając się w wśród edukatorów i naukowców, do dzielenia się wiedzą i wspólnego odkrywania. Ale między tym sporo jest komercjalizacji. A pośród szkoleń i książek skomercjalizowanych są te wartościowe jak i zwykłe marketingowe wydmuszki.

Na ponad godzinnym webinarium czegoś się jednak dowiedziałem (niewiele ale jednak coś). I chciałem sprawdzić czy to działa. Jeden pomysł ze szkolenia, z którego szybko, nawet z tej wersji bezpłatnej, zrezygnowałem. Sądzę, że „bezpłatność” to pozyskanie adresów e-mail (do późniejszych celów telemarketingowych), na który wysyła się mnóstwo reklam do udziału w płatnym szkoleniach. Reklama sprzedażowa czystej wody. A więc postanowiłem sprawdzić czy zaprezentowany i zachwalany cudowny sposób, magiczne zaklęcie, rzeczywiście działa. Cudowna recepta z AI na 30 dni i 30 postów. Przerobiłem po swojemu, dostosowałem. Już nie do salonu kosmetycznego czy innego biznesu ale do pozyskania funduszy przez buycoffee na prowadzenie mojego bloga. Bardziej chodziło mi o sprawdzenie czy to działa niż pozyskanie funduszy, bo te nie są mi niezbędne. Piszę bo chcę. Owszem, wsparcie by się przydało, zwłaszcza niebawem, gdy przejdę na emeryturę.

Napisałem dwa prompty, jeden by wygenerować pomysły na tematy do social mediów, a drugi by stosować do wygenerowania konkretnej treści z tak pozyskanej listy. I do tego grafika, tak jak sugerowano w szkoleniu. Wykorzystałem Gemini, czasem także Copilot.

Prompt 1. „Wciel się w biologa popularyzującego naukę i zafascynowanego przyrodą, zaplanuj mi teksty na 30 dni w styczniu na Instagramie dla profilu Profesorskie Gadanie. Posty mają mieć treść edukacyjną i charakter poradników.” Otrzymałem szybko pierwszą listę tematów z Copilota. Nie bardzo mi pasowała, bo była zbyt sztampowa i oczywista. Prompt nieco zmodyfikowałem i doprecyzowałem, że ma być więcej o bezkręgowcach, w tym o owadach. Tym razem generowałem z Gemini. Po góra dwóch minutach jest lista, pora do codziennej pracy. Czy rzeczywiście AI zastąpi człowieka i da oszczędności w firmie? Było to pod koniec grudnia, nie chciałem czekać aż do stycznia więc zacząłem przed świętami z planem, że dokończę właśnie w styczniu. Ważne, że będzie 30 postów (i prawie codziennie).

Prompt 2 „Wciel się w copywritera piszącego w stylu Stanisława Czachorowskiego i napisz mi ciekawy post na Instagram pod tytułem [tu wklejałem temat z pierwszej listy]. Pisz ciekawie i wywołaj dyskusję. Na końcu zachęć do wsparcia bloga Profesorskie Gadanie przez buycoffee.”

Słowa „na Instagram” dodałem dopiero po jakimś czasie. Bo generowane treści miały za dużo znaków i nie mieściły się w instagramowym limicie. Ale to uzupełnienie nic nie pomogło i tak otrzymywałem ciut za długie teksty (wliczając hasztagi). Musiałem ręcznie skracać. Może powinienem w prompcie liczbowo wskazać liczbę znaków? Poprawki były potrzebne, bo początkowo nie było śniegu za oknem a AI pisało standardowo. Poprawiałem także niektóre zwroty. Otrzymywałem jednak dobry językowo tekst, z zachętą do zabrania głosu, hasztagami i poprawnie wpisanym adresem do profilu na buycoffee. Na pierwszy rzut oka wyglądało bardzo dobrze.

Ile czasu to trwało? Włączenie edytora, uruchomienie AI, skopiowanie, poprawienie i umieszczenie na Instagramie zajmowało średnio 10-12 minut na każdy post. Wpis wymagał mimo wszystko poprawy, bo nie mieścił się w ilościowym standardzie Instagrama i trzeba było ciut skracać, a przy okazji nieco zmodyfikować treść. Czyli całkowicie nie da się tego zautomatyzować, człowiek jest jednak potrzebny. Licząc sumarycznie niezbędny czas na miesiąc pisania wychodzi jakieś 300-400 minut, czyli jakieś 6-7 godzin pracy. Jeden roboczy dzień intensywnej pracy, jeśli zaplanować automatyczne publikowanie postów wg ustalonego terminarza (czyli całość można wykonać jednego dnia i zaplanować automatyczną publikację w określonym czasie). Ale pisanie miesiąc do przodu nie daje możliwości dostosowania do bieżących zmian, np. pogodowych. Jeden dzień to outsourcing dla zawodowego copywritera i jest to na pewno tańsze niż utrzymywanie człowieka na etacie. Ale czy tańsze od zlecenia takich dodatkowych obowiązków swojemu pracownikowi? Lub wykorzystanie swojego czasu, jako inwestycji biznesowej i poszerzenie zakresu pracy? Fakt, pracownik lub kierownik (właściciel) musiałby mieć umiejętności pisania samodzielnego lub z AI i prowadzenia profilu w mediach społecznościowych. 

Wybrałem opowieści przyrodnicze na styczeń, czyli zimę. Lecz zacząłem pod koniec grudnia. Wtedy nie było śniegu, więc trzeba było nieco modyfikować zimowe tematy. Potem niespodziewanie spadł śnieg i wraz z mrozem długo się utrzymał. Nie dało się by tego przewidzieć na miesiąc wcześniej. Tylko pozornie ta cudowna recepta jest taka cudowna. Oszczędność czasowa i finansowa dla małej firmy? Na pewno. Czy to zawodowy, zewnętrzny copywritter, czy to tanie narzędzie AI, ale bez stałego zaangażowania kogoś z firmy, daje kiepskie, płaskie i sztuczne efekty. Brak wiarygodności, wynikającej z dobrego osadzenia w kontekście miejsca i czasu. Widać tę sztuczność. Nawet jeśli ubrana jest w piękne słowa.

Trochę więcej problemów było z grafiką. Prompty typu „wygeneruj grafikę do tego tekstu”, nie były najlepszym rozwiązaniem, bo Gemini umieszczał słowa na grafice. A generowanie słów nie wychodzi modelom językowym najlepiej. Słowa i litery traktowane są jako obrazy i powstaje sporo błędów literowych, czasem wręcz nierozczytywalnych. Czasem posiłkowałem się Copilotem. Lepsze rezultaty osiągałem, gdy doprecyzowałem prompt, wskazując co ma być na ilustracji. Czasem pojawiały się błędy merytoryczne, niby obrazek piękny i ładny ale treść niezgodna z rzeczywistością, np. locha z młodymi warchlakami w zimowej i śnieżnej scenerii. Owszem, okres godowy dzików przypada na zimę, ale młode rodzą się dopiero wiosną. Tak było nawet w wygenerowany tekście. Zaletą Gemini jest to, że na grafice umieszcza swój znak graficzny, co jest jasnym sygnałem dla widza, że obraz wygenerowała sztuczna inteligencja. Nie trzeba już umieszczać w podpisie wyjaśnienia.

Czego się przez ten miesiąc dowiedziałem? Że ten cudowny sposób nie działa. Może działa dla salonów kosmetycznych i innych tego typu biznesów. Ja nie uzyskałem żadnego efektu finansowego. Ani złotówka nie wpłynęła na konto buycoffee. Gdzie leży przyczyna? Może mój produkt/usługa jest po prostu w tej formie niesprzedawalna? I żadne magiczne zaklęcia generowane w 5 minut tego nie zmienią. Może gdzie indziej leży przyczyna niż w atrakcyjności pisania w mediach społecznościowych?

A zasięgi na Instagramie? Nigdy wcześniej tak regularnie nie publikowałem. Poza postami z szablonu AI czasem pojawiały się także moje tradycyjne, oryginalne zdjęcia i lakoniczny wpis. Posty wygenerowane wraz z grafiką (były nawet hasztagi) nie uzyskiwały większych zasięgów niż dawniejsze, w pełni moje własne z oryginalnymi zdjęciami i krótkimi tekstami, niedopracowanymi. Nie widać jakościowej zmiany. Czyli nie było większych zasięgów, nie było dotarcia do szerszej publiczności i nie było efektu finansowego. To po prostu tak nie działa. Owsem w ciągu 30 dni przybyło chyba z 5. nowych obserwatorów. Ale czy to efekt tekstów i grafik, wytworzonych przez AI, czy tylko efekt zwykłego publikowania na Instagramie? Tego nie wiem. Za mało danych by móc to wiarygodnie zweryfikować.

Czego się nauczyłem? Że AI nie zastąpi autentyczności i wiarygodności. I że nie ma cudownych dróg na skróty. Jest za to rozwijający się biznes z AI, od kursów, szkoleń, agentów itp. po e-booki i reklamę. Na to też trzeba czasu i środków.

Porady z darmowego szkolenia to w gruncie rzeczy bardziej reklama płatnego szkolenia i płatnego narzędzia AI (złap haczyk i zapisz się na płatne szkolenia oraz kup abonament do korzystania z dedykowanego narzędzia AI, do pisania reklam, książek i czego tam jeszcze). Płatne szkolenie a nie dzielenie się wiedzą. Jak wybrać z bogatej oferty by się nie dać nabrać na wydmuszkę i sprzedawców marzeń? Trzeba mieć własną wiedzę, AI nas w tym nie zastąpi.

AI to nowe zjawisko. Pierwsi zwiadowcy przeznaczyli swój czas na rozpoznanie i własną naukę. Wracają do nas ze swoją wiedzą i się nią dzielą. Jedni w wersji bezpłatnej, edukacyjnej, inni w wersji płatnej, skomercjalizowanej. Namnożyło się książek (e-booków) i kursów różnej wartości. Ze szkolenia trwającego jedną godzinę (trwało dłużej, ale ja wytrzymałem tylko tyle) przydał mi się zaledwie jeden prompt i jeden mały pomysł. Sprawdziłem i okazał się nieskuteczny. Albo sam pomysł nie jest skuteczny albo moje wykonanie nie było właściwe.

W tym długim webinarium reszta to wypełniacze, obietnice, ogólniki i zachwalanie kompetencji szkoleniowca. Niczym komiwojażer sprzedający żelazka, garnki i cudowne gadżety domowe. Znamy to z reklam od dziesięcioleci, w tym z telewizji. Sprzedawcy marzeń.

Wspominam lata 90. i książkę o tym, jak szybko stać się bogatym. Tak, na fali entuzjazmu lat 90. XX wieku, kupiłem i przeczytałem tę książkę. Wtedy lepiej zrozumiałem interesy sprzedażowe: zostań agentem i sprzedawaj cudowne produkty. Ale sam najpierw kup, by być agentem (tak działały nawet sprzedaże ubezpieczeń), sny o wielkości i szybkim łatwym bogactwie. Teraz AI odświeża te marzenia. Efekt piramidy i łańcuszka świętego Antoniego. Po raz pierwszy z tym mechanizmem spotkałem się, gdy byłem uczniem szkoły podstawowej. Zbierałem pocztówki. I wtedy dostałem list z propozycją bym wysłał pocztówki do sześciu wskazanych osób a sam dopisał się na końcu kilkupoziomowej listy. Z matematycznie uzasadnionej obietnicy wynikało, że niebawem dostanę kilkaset pocztówek. Nie dostałem żadnej. Łańcuszek przynosi efekty, ale tylko na początku, gdy dociera do ludzi z marzeniami. Potem pula się wysyca i większość rezygnuje. Dałem się nabrać na te iluzje w wieku szkolnym. W zasadzie zadziałało jak szczepionka, czegoś się nauczyłem. Potem, już jako dorosły, spotykałem się z wieloma pomysłami na różne piramidy finansowe i inne łańcuszki szczęścia. Nie tylko dzieci lecz i dorośli dają się zwieść marzeniom szybkiego zarobku. Odwieczna wiara w „Stoliczku nakryj się” lub cudowne, magiczne zaklęcia. Teraz AI jako nowość objawia się w formie cudownego narzędzia, ułatwiającego pracę i dającego bogactwo. Łatwo i szybko. Trzeba tylko wykupić dostęp do płatnego szkolenia, na którym poznasz to zaklęcie i wykupić dostęp do czarodziejskiej różdżki, wzmacniającej owo zaklęcie (pakiet agentów AI). Sprzedawcy marzeń zawsze znajdą chętnych, tak jak i wszelkie loterie.

Jaki morał z tej opowieści? Że solidna wiedza zawsze się przydaje, a do jej zdobycia potrzeba wysiłku i wytrwałości.

Jedna z niewykorzystanych grafik na Instagramie.

Grafika wygenerowana przez Gemini (Nano Banana) na podsumowanie 30-dniowego projektu.

Jak to z sadzawką było…

Niezbyt typowa sadzawka wiejska, kilka lat po wykopaniu, północne Mazowsze.

 

Z sadzawką w tle żyłem przez całe niemal moje życie. Jako dziecko kąpałem się w wiejskiej sadzawce, potem takowe wielokrotnie widywałem w czasie wyjazdów terenowych i wycieczek mniej lub bardziej planowanych. W moich poczynaniach hydrobiologicznych wiele miejsca zajęły badania małych zbiorników wodnych, tych naturalnych i tych zbudowanych lub przekształconych przez działalność człowieka. Wielokrotnie stykałem się z różnymi klasyfikacjami takich zbiorników, ale w swoich pracach chyba nigdy nie posłużyłem się pojęciem i słowem „sadzawka”. W języku gdzieś istniała, w terenie się z takimi obiektami spotykałem, ale … nie dostrzegałem. Ani pojęciowo ani eksploracyjnie. Jakiś byt równoległy i utajony. Nauka, dla opisania ogromnej różnorodności zjawisk przyrodniczych, nie raz korzysta z potocznego słowotwórstwa by wykorzystać do budowania nowych pojęć i czytelnej klasyfikacji.

Hydrobiolodzy często mają problem z nazwaniem małych zbiorników z wodami stojącymi. Zwłaszcza z tymi naturalnymi. Bo ani to oczko (polodowcowe, wytopiskowe), ani staw. Bo staw to coś sztucznego, antropogenicznego. Okresowe zbiorniki wodne, te w krajobrazie pojeziernym i w dolinach rzecznych, też wymagają kilku słów opisu (wiosenny zbiornik okresowy śródpolny). Ogromna różnorodność genezy i wykorzystywania. Nawet z jeziorem nie jest sprawa łatwa. Ale to już zupełnie inna opowieść

O sadzawce usłyszałem niedawno w czasie ciekawego webinarium o zbiornikach pokopalnianych. Słowo „sadzawka” słyszałem w dzieciństwie, ale w typologii w swoich badaniach przeoczyłem i nigdy nie użyłem. Duża różnorodność pól semantycznych, często zachodzących na siebie. Dlatego trudno o wyrazistą i jednoznaczną klasyfikację. Skojarzyło mi się z dużymi modelami językowymi i sieciami neuronowymi, w których tokeny to wektory w wielowymiarowej przestrzeni znaczeń. Może nasze mózgi też posługują się pojęciami i słowami w jakiejś wielowymiarowej przestrzeni, tak jak te sieci neuronowe?

Zanim przejdę do sadzawek wspomnę jeszcze o jednym, hydrologicznym terminie. Kanał, kanałek jako nazwa wiejskiego stawku, sadzawki. Słyszałem tylko na Mazowszu Płockim, w Łukoszynie. Lokalna nazwa o niezrozumiałym dla mnie rodowodzie. Skąd ta nazwa „kanał” dla owalnego wiejskiego małego stawu? Były cztery, ułożone w linii prostej. Wyglądały na wykopane przez człowieka, zapewne dla celów hodowli ryb lub jako poidła dla bydła. W czasach mi znanym dwa z nich znajdowały się na posesjach prywatnych a dwa użytkowane były wspólnie przez całą wieś. Jeden, ten przy dawnym dworze, był mocno zanieczyszczony, pływały w nim tylko kaczki. Jakiś czas temu został zasypany i zamieniony w rabatę. W drugim, też mocno zeutrofizowanym, bez roślinności szuwarowej i typowo wodnej, o wodzie latem zielonej od zakwitów sinic, latem kąpała się wiejska dzieciarnia. Najmłodsi. Bo starsi chodzili na nieodległe jezioro w Józefowie (jakieś 3-4 km pieszo przez las). Te na posesjach prywatnych były czystsze, z roślinnością wodną (pamiętam rdestnice). Na zimę w jednym zatapiano beczki z ogórkami a latem łowiono ryby. Można je śmiało było nazwać wiejskimi stawami lub sadzawkami. Termin „kanał” ma już swoje pole semantyczne w hydrobiologii i hydrologii więc nie da się tej lokalnej nazwy wykorzystać. Pozostanie więc lokalną ciekawostką słowną o tajemniczej genezie.

Starym zwyczajem sięgnąłem do swojej podręcznej biblioteczki by sprawdzić co piszą o sadzawkach. Brak tego pojęcia w słowniku hydrobiologicznym i w kilku innych książkach z tej tematyki. Może by w rybackich jakichś była ta sadzawka? Ale takich książek nie miałem. Weekend, a więc biblioteki nieczynne. Pozostaje szukanie internetowe i wykorzystanie AI jako ulepszonej przeglądarki internetowej.

W krajobrazie Polski - od pojezierzy po doliny rzeczne, od torfowisk po dawne wyrobiska - istnieje niezwykłe bogactwo małych zbiorników wodnych. Choć często mijamy je bez większej refleksji, każdy z nich ma własną historię, genezę i potencjalnie różną rolę ekologiczną. Wspólnie tworzą mozaikę siedlisk, która wymyka się prostym definicjom i klasyfikacjom. Woda stojąca, choć pozornie statyczna, okazuje się światem dynamicznym, zróżnicowanym i pełnym subtelnych niuansów. Przynajmniej niuansów kulturowych.

Sadzawka to niewielki, zwykle sztuczny zbiornik, w którym wg niektórych interpretacji „osadza się” woda. Jej geneza tkwi w dawnych praktykach gospodarskich gromadzenia wody dla zwierząt, potrzeb gospodarskich (np. moczenie lnu), hodowli ryb, zbieraniu deszczówki (a więc mała retencja). To woda w przenośni udomowiona, wpisana w rytm wiejskiego obejścia. Choć prosta, stanowiła ważny element dawnego krajobrazu kulturowego. Taki kaczy dołek, najczęściej po latach silnie zeutrofizowany i o ubogiej roślinności.

Słowo „sadzawka” oznacza niewielki, płytki zbiornik wodny, zwykle sztuczny, wykopany przez człowieka. To pojęcie ma dość swojski, tradycyjny charakter i często kojarzy się z małym oczkiem wodnym przy domu lub w ogrodzie, płytkim zbiornikiem, w którym trzyma się ryby lub przebywa ptactwo domowe, miejscem, gdzie gromadzi się woda deszczowa, niewielką wodą stojącą, czasem naturalną, ale najczęściej utworzoną przez ludzi. Można powiedzieć, że sadzawka jest mniejsza i prostsza niż staw, a większa niż kałuża. O różnicach ze stawem napiszę nieco dalej.

Jaka jest etymologia słowa „sadzawka”? Rdzeń słowa to „sad-”, dokładnie ten sam, który mamy w czasowniku „sadzić”. W językach słowiańskich istniało dawne znaczenie czasownika sadzić w sensie „osadzać”, „umieszczać”, „wkładać”, a także „gromadzić wodę”. Usadówmy w stawie ryby, a będziemy mieć sadzawkę. Warto zauważyć, że w polszczyźnie mamy całą rodzinę wyrazów z tym rdzeniem. Osad – to, co „osiada” na dnie, osada – miejsce, gdzie ludzie się „osadzili”, sadzić – wkładać coś w ziemię, „osadzać” roślinę, sadza – osad z dymu. Wszystkie te słowa krążą wokół idei osadzania, zatrzymywania, gromadzenia. Można wywodzić od prasłowiańskiego *sěsti ‘siąść’, o pierwotnym znaczenie - powodować, że ktoś/coś gdzieś siedzi.

Można więc powiedzieć, że sadzawka to zagłębienie w gruncie, do którego zbierano wodę (przede wszystkim deszczową) po to, by można było „zasadzić” czy „posadzić” tam ryby, a więc umieścić je w utworzonym w ten sposób stawie. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że staw to coś zastawionego. To może być staw młyński (zastawiona woda by powstał zbiornik z woda, napędzającą koło młyńskie), staw rybny. W stawach hodowlanych ważny jest przepływ wody przez taki staw. Najczęściej więc jest to zbiornik „zastawionej” rzeczki czy strumienia lub rowami z takimi wodami bieżącymi połączony. Bobry też robią tamy i zastawiają przepływ wody, powstają więc stawy bobrowe. Funkcjonuje także pojęcie staw naturalny, czyby mały zbiornik wodny, o naturalnej genezie. Gdybyśmy chcieli wykorzystać te niuanse, wtedy sadzawka bałaby „stawem” bezodpływowym i bez zasilania ciekami (jako mały zbiornik wód stojących, zasilanych głównie deszczówką). A staw to zastawiony ciek wodny. Oba powiązane z hodowlą ryb i wykorzystaniem gospodarczym na wsi: poidło dla zwierząt, miejsca dla gęsi i kaczek.

Czasownik „sadzić” miał niegdyś znacznie więcej znaczeń niż dzisiaj. Obecnie kojarzy nam się z ogrodnictwem i rolnictwem. Sadzenie to umieszczanie sadzonych roślin zielnych lub drzew w gruncie. Jednak dawniej oznaczał nie tylko „zasadzać rośliny” (sad to miejsce, gdzie zasadzono drzewa owocowe), lecz także sadowić kogoś gdzieś. Stąd ludzka osada (osadzeni osadnicy). Mówi się także o sadzaniu kwoki czyli umieszczeniu kury na jajkach do wysiedzenia (wylęgnięcia się). Można także sadzać gości za stołem i chleb do pieca. Można zasiadać na urzędzie.

Sadzawka byłaby więc tym, co „osadza” wodę - zatrzymuje ją w jednym miejscu. I ma to związek z praktyką gospodarczą. W dawnych gospodarstwach sadzawki były: wykopanymi dołami, w których gromadzono wodę, miejscami do pojenia zwierząt, płytkimi zbiornikami do hodowli ryb, rezerwuarami wody deszczowej, miejscem dla pływania kaczek i gęsi domowych. Warto jeszcze wspomnieć o kontekście literaturowym z Biblii, np. Sadzawka Siloe, Sadzawka Ezechiasza czy Sadzawka Owcza (Betesda) w Jerozolimie. Niektórzy za synonimy sadzawki uważają: stawek, oczko wodne, jeziorko, bajoro. Ja upierałbym się, że są to terminy bliskoznaczne o zachodzących częściowo polach semantycznych.

Współcześnie małe przydomowe zbiorniki wodne mają znaczenie dekoracyjne i służą celom małej retencji oraz ochrony siedlisk wodnobłotnych. W miastach powstają ogrody wodne a przy domach jednorodzinnych, także w krajobrazie wielskim i podmiejskim, przydomowe, ozdobne oczka wodne, niewielkie z ogrodową hodowlą roślin, karpiami koi itp. Czasem specjalnie zakładane jako siedlisko rozrodu dla płazów. Ze wszystkich korzysta także przyroda.

Staw to raczej większy krewny sadzawki i powiązany z zastawieniem wody płynącej w celu spiętrzenia wód i utworzeniu większego zbiornika wodnego. Staw jest bardziej formalny i użytkowy. Może być rybny, parkowy, retencyjny a nawet bobrowy (czyli utworzony przez bobry). Zwykle sztuczny, ale często tak wtopiony w krajobraz, że wydaje się naturalny. W przeciwieństwie do sadzawki ma wyraźniejszą funkcję i większą skalę.

Kolejnym terminem, zbliżonym znaczeniowo do sadzawki jest oczko wodne, zarówno te polodowcowe (a więc powstałe naturalnie), jak i te ogrodowe, w zasadzie o pochodzeniu antropogenicznym. Oczko przydomowe to dekoracyjny element ogrodu: płytkie, niewielkie, zaprojektowane. Tymczasem oczko polodowcowe to naturalny relikt epoki lodowcowej - zagłębienie po bryle martwego lodu, wypełnione czystą wodą, często głębsze i trwałe czyli nie wysychające w ciągu lata. Małe jeziora też mogą mieć takie pochodzenie. Za jezioro uważa się ze względów utylitarnych zbiornik trwały o powierzchni powyżej 1 hektara. Oczko naturalne byłoby więc zbiornikiem o mniejszej powierzchni.

Mniejsza i mniej trwała od sadzawki jest kałuża czyli efemeryczny, mały zbiornik okresowy. Tworzy się po deszczach lub w czasie wiosennych roztopów. Kałuża jest najmniejsza (jeśli nie liczyć fytotelm z lasu deszczowego) i najbardziej ulotna. Powstaje po deszczu, znika po kilku godzinach lub dniach. Jej etymologiczne powiązanie z błotem (kal - pierwotnie w znaczeniu małe, błotniste miejsce z wodą) dobrze oddaje jej charakter: to woda chwilowa, mętna, zabłocona bo najczęściej widzimy ją na polnych drogach. Czasem także efemeryczny, podeszczowy lub roztopowy zbiorniczek śródpolny lub śródleśny. A jednak nawet kałuże bywają ważne dla owadów wodnych, ptaków, a nawet dla płazów. Z takich kałuż korzystają np. kumaki. Pokrewne słowa to kał – brud, nieczystość; kalać – brudzić, zanieczyszczać; kalny – mętny, brudny; kalec (dawniej) – błoto, brud. Wszystkie te formy krążą wokół obrazu mętnej, brudnej wody lub błota, co idealnie pasuje do kałuży jako niewielkiego, często błotnistego zbiornika po deszczu.

Jeziorko czyli miniatura jeziora. Mniejsze od jeziora, wielkości oczka wodnego czy stawu ale większe od sadzawki a tym bardziej od kałuży. Jeziorko jest naturalne, głębsze i bardziej malownicze. To małe jezioro, ale z pełnym zestawem cech: linią brzegową, roślinnością wopdną. W przeciwieństwie do stawu nie jest dziełem człowieka, uznajemy, że powstało naturalnie.

Bajoro to mała woda stojąca o złej reputacji. Bajoro to zbiornik naturalny, ale nacechowany pejoratywnie. Mętna, stojąca woda, muliste dno, zapach zastoju. Język zdradza tu ludzką ocenę: bajoro to „niechciana” woda, choć przyrodniczo może być cennym siedliskiem. A jeśli do bajora "posadzić” ryby, to czy stanie się automatycznie sadzawką?

Jest jeszcze jedne termin – młaka, mokradło bez tafli wody. Młaka nie jest zbiornikiem w klasycznym sensie. To miejsce, gdzie woda przesącza się przez podłoże, tworząc miękką, nasiąkniętą przestrzeń. Związana jest ze źródłami, źródliskami. Miejsce wysięku wód podziemnych. Teren jest podmokły, woda jest tu obecna, ale nie jest widoczna w formie lustra otwartej wody. Ma jednak specyficzną florę i faunę źródliskową.

Rozlewisko to woda w ruchu, choć stojąca. Rozlewisko powstaje, gdy rzeka wylewa poza swoje koryto. Może być płytkie, szerokie, sezonowe lub trwałe. To woda stojąca tylko pozornie i okresowo, w rzeczywistości jest częścią dynamicznego systemu doliny rzecznej. Ale pojawia się zazwyczaj okresowo. Z kolei starorzecze można w przenośni nazwać pamięcią dawnej rzeki. Starorzecze to dawne zakole rzeki, odcięte od nurtu. Zazwyczaj na kształt podkowy, własną hydrologię i bogactwo życia. Ma charakter stały (woda jest przez cały rok, jak w stawie czy oczku wodnym). To naturalny zbiornik, który powstał dzięki meandrowaniu rzeki. Z czasem zarasta, torfieje, zmienia się. Jest żywym archiwum procesów fluwialnych.

Wróćmy do małych zbiorników wodnych o pochodzeniu antropogenicznym. Glinianka to zalane wyrobisko gliny. Zbiornik antropogeniczny, często głęboki, o stromych brzegach. Z czasem naturalizuje się, stając się siedliskiem płazów, ptaków i roślin wodnych. To przykład, jak przyroda potrafi odzyskać przestrzeń. Sporo takich zbiorników na obrzeżach dawnych miast średniowiecznych, na terenach wiejskich lub w pobliży dawnych cegielni. Jeśli są na wsi, to mogą pełnić funkcje także sadzawki z rybami, poidłem dla zwierząt czy być wiejskim kaczym dołkiem. Należy do zbiorników poeksploatacyjnych, obok zbiorników po wydobyciu kredy jeziornej, torfianek, zbiorników w żwirowniach, kamieniołomach itp.

Torfiankę moglibyśmy poetycko nazwać siostrą glinianki z krainy torfowisk. Torfianka powstaje po wydobyciu torfu. Woda wypełnia zagłębienie w podłożu torfowym, tworząc kwaśny, ubogi w składniki odżywcze zbiornik. To mikrosiedlisko torfowiskowe, często z rosiczkami, wełniankami i torfowcami.

Nie wyczerpałem całej różnorodności słownej jak i zróżnicowania przyrodniczego oraz genezy małych zbiorników wodnych. Można by przecież wspomnieć o basenach, zbiornikach przeciwpożarowych, małych zbiornikach retencyjnych przy autostradach i drogach szybkiego ruchu. Na koniec wspomnę jeszcze o naturalnych zbiornikach okresowych krajobrazu pojeziernego. Można je nazwać oczkami wiosennymi, śródpolnymi i śródleśnymi z charakterystycznymi skorupiakami takimi jak przekopnice, zadychry czy dziwogłówki. W krajobrazie pojeziernym i dolinach rzecznych wiosną pojawiają się zbiorniki, które latem znikają. To oczka wiosenne — efemeryczne, ale kluczowe dla płazów i bezkręgowców. Ich istnienie jest krótkie, lecz powtarzalne, wpisane w rytm roku.

Wśród opisanych form część jest naturalna (jeziorko, starorzecze, młaka, bajoro, oczko polodowcowe, rozlewisko), a część antropogeniczna (sadzawka, staw, glinianka, torfianka, oczko ogrodowe, basen). Jednak granice te bywają płynne. Glinianki i torfianki szybko stają się siedliskami o wysokiej wartości przyrodniczej. Stawy mogą dziczeć, a naturalne oczka mogą być pogłębiane lub regulowane przez człowieka.

Ta wielka różnorodność wymyka się prostej klasyfikacji. Próba uporządkowania tych form pokazuje, jak bardzo złożony jest świat małych wód. Każdy zbiornik ma własną historię, dynamikę i rolę ekologiczną. Niektóre są trwałe, inne efemeryczne. Jedne powstały naturalnie, inne dzięki pracy człowieka, ale wszystkie podlegają tym samym procesom: zarastaniu, zamulaniu, parowaniu, sukcesji. Wielka różnorodność tych obiektów sprawia, że żadna prosta klasyfikacja nie oddaje ich bogactwa. Woda stoi, ale życie w niej i wokół niej jest w ciągłym ruchu. To właśnie ta zmienność i niejednoznaczność czynią małe zbiorniki wodne jednym z najbardziej fascynujących elementów krajobrazu.

Z AI jest jak z podróżami – kształcą, ale tylko przygotowanych i wykształconych

 

Znacie powiedzenie, że podróże kształcą? A znacie rozszerzenie i ciche dopowiedzenie, że kształcą tylko przygotowanych, ciekawych świata i już wykształconych? Bo ten, który już coś wie, jest przygotowany na doświadczenia, na nowość, na dostrzeganie tego, co pozornie zwykłe, na połączenie nowości z tym, co już w swojej głowie ma. Podróże kształcą, gdy włączają nowe informacje do już istniejącej struktury. Tylko tę strukturę trzeba już mieć. Czyli trzeba już być choć trochę wykształconym. Do każdej podroży warto się przygotować, wcześniej poczytać, zbudować sobie już jakąś podstawową wiedzę. Temu, który już coś ma, będzie dodane. Podobnie jest z wykorzystaniem AI w dydaktyce. Sztuczna inteligencja pomaga, ale tylko tym przygotowanym i już co nieco wykształconym. Od zera nic szybko i dobrze nie powstanie. To tylko iluzja, że jest jakieś cudowne narzędzie (stoliczek „nakryj się”), które za nas wszystko zrobi.

Zacznijmy jednak od podróży. Powiedzenie „podróże kształcą” to jeden z tych frazesów, które słyszymy tak często, że czasem przestajemy zastanawiać się nad ich głębią. W rzeczywistości nie chodzi tylko o oglądanie ładnych zabytków, ale o fundamentalną zmianę w sposobie myślenia. Oto jak możemy rozumieć to stwierdzenie na kilku płaszczyznach. Po pierwsze to nauka przez doświadczanie. To zupełnie co innego przeczytać o rzymskim Koloseum w podręczniku, a co innego stanąć w jego cieniu. Czym innym jest przeczytać o mandragorze a czym innym jest ją zobaczyć, rosnącą w ziemi. Podróże zamieniają suchą teorię w żywą wiedzę. Wtedy historia i sztuka stają się namacalne. Także przyroda i jej rozumienie. Kształcimy się również w aspekcie języka. Nauka „w locie”, gdy musisz zapytać o drogę lub zamówić posiłek, jest wielokrotnie skuteczniejsza niż w szkolnej ławce wkuwanie gramatyki. Bo jest to wykorzystanie w praktyce, od zaraz.

Po drugie to rozwój kompetencji miękkich. Podróżowanie (zwłaszcza niskobudżetowe lub w pojedynkę) to nieustanny trening umiejętności życiowych. Uczy zaradności. Rozwiązanie problemu odwołanego lotu czy zgubienia się w obcym mieście uczy opanowania. Szybkie dostosowywanie się do nowych warunków, walut i zwyczajów buduje psychiczną elastyczność. Uczy adaptacji do aktualnych warunków. I uczy rozmowy z innymi, dostrzega nie ich, poznawanie.

Po trzecie jest to rewizja własnych przekonań. Na przykład w ubiegłe wakacje byliśmy we Francji. Jechaliśmy z przekonaniem (stereotypem), że Francuzi nie mówią po angielsku i trudno będzie z płatnością mobilną z wykorzystaniem kart bankomatowych. Było zupełnie inaczej, wszędzie sie dogadaliśmy bez znajomości francuskiego a kartą płaciliśmy nawet na lokalnym ryneczku. To chyba najcenniejszy aspekt edukacyjny podróży. Kiedy opuszczamy swoją „bańkę”, zauważamy, że nasz sposób życia nie jest jedynym właściwym, że stereotypy o innych narodach często mijają się z prawdą i że empatia rośnie, gdy widzimy codzienne zmagania ludzi w innych częściach świata.

Jest jeszcze po czwarte. Dotyczy poznawania samego siebie. W nowym otoczeniu, gdzie nikt nas nie zna i nie ma oczekiwań wobec nas, łatwiej jest odkryć, kim naprawdę jesteśmy, łatwiej jest odkryć nasze mocne i słabe strony. Podróże pokazują nam nasze granice – co nas fascynuje, a co przeraża, jak jesteśmy wytrzymali lub wręcz przeciwnie. Czy potrafimy poradzić sobie bez smartfonu, który akurat się zepsuł?

Czy podróże zawsze kształcą? Warto dodać małe „ale”. Podróże kształcą tylko wtedy, gdy jesteśmy na to otwarci. Trzeba więc chcieć. Turysta widzi to, co chce zobaczyć (często nie wychodząc poza hotelowy bufet). Podróżnik patrzy, słucha i próbuje zrozumieć. „Świat jest książką i ci, którzy nie podróżują, czytają tylko jedną stronę”  (św. Augustyn). Podróże uczą nas pokory i uświadamiają nam, jak ogromny jest świat i jak mały (choć ważny) jest nasz wycinek rzeczywistości.

Tradycyjne porzekadło „podróże kształcą” jest uproszczeniem, które w dobie masowej turystyki niemal straciło na aktualności. Aby podróż stała się procesem edukacyjnym, a nie tylko konsumpcją przestrzeni, widoków i "punktów obowiązkowych", musi zaistnieć synergia między otwartością poznawczą a uprzednim przygotowaniem. Można przejechać cały świat i wrócić z niego z dokładnie tym samym zestawem uprzedzeń, z którym się wyjechało. Można podróżować daleko i zapamiętać tylko lotnisko oraz hotelowy basem. Można podróżować blisko a zobaczyć i doświadczyć bardzo wiele.

Kształcenie w podróży przypomina proces nakładania nowej wiedzy na już istniejącą siatkę pojęciową. Jeśli podróżnik nie zna kontekstu historycznego odwiedzanego miejsca, wtedy dla niego architektura pozostanie dla niego jedynie „ładnymi budynkami”. Jeśli nie posiada w sobie ciekawości, czyli gotowości do zadawania pytań „dlaczego?” i „jak?” – każda inność kulturowa będzie postrzegana jako dziwactwo, a nie jako alternatywne rozwiązanie ludzkich problemów czy pragnień.

Przygotowanie to swoisty „fundament pod budowę”. Pozwala ono dostrzec niuanse: zrozumieć, że barok w Wilnie różni się od tego w Rzymie z konkretnych przyczyn politycznych czy surowcowych. Tak jak zamki na Loara od zamków w dawnym państwie krzyżackim. Ciekawość z kolei jest silnikiem, który pcha nas poza główne szlaki turystyczne. Podróż kształci tylko wtedy, gdy staje się dialogiem między naszą wiedzą a nowym doświadczeniem. Bez tego dialogu pozostaje jedynie monologiem naszych dotychczasowych przekonań na tle egzotycznej scenografii.

Podobnie jest z narzędziami sztucznej inteligencji, o których słyszymy jakie to cudowne narzędzia, wszystko-potrafiące-i robiące-za-ciebie. Niczym turystyczne wieże Eiffla i egipskie piramidy. Wszyscy tam jeżdżą. Także jako nauczyciele (nie tylko akademiccy) stoimy dziś przed nowym rodzajem podróży – eksploracją możliwości, jakie daje generatywna sztuczna inteligencja (AI, gen AI). Tutaj analogia do podróżowania jest uderzająco trafna. AI kształci, ale tylko przygotowanych, pomaga, ale tylko już wykształconym. To nie jest cudowna lampa Aladyna z magicznym dżinem.

Podobnie jak wyjazd do obcego kraju nie zrobi z nas ekspertów bez znajomości podstaw geografii, tak samo AI nie stworzy za nas wartościowego scenariusza zajęć, jeśli sami nie rozumiemy materii dydaktycznej. Potrzebny jest fundament merytoryczny, Aby AI pomogło nam w dopracowaniu instrukcji do ćwiczeń, musimy najpierw wiedzieć, jaki efekt uczenia się chcemy osiągnąć. AI potrafi generować treści przekonujące, ale błędne (tzw. halucynacje). Tylko „przygotowany podróżnik” – czyli nauczyciel z solidną wiedzą – jest w stanie wyłapać te nieścisłości i skierować dialog na właściwe tory.

AI może być efektywnym partnerem w procesie ideacji. Może zaproponować dziesięć różnych metafor wyjaśniających trudne zagadnienie fizyczne lub zasugerować nieoczywiste case study do analizy na jakimś biologicznym przedmiocie nauczania. Jednak to nasza ciekawość pozwala nam drążyć temat głębiej. Zamiast prosić o „plan zajęć”, prosimy o „zaproponowanie kontrargumentów do tezy X, które zmuszą studentów do krytycznego myślenia”. Zamiast gotowca, szukamy inspiracji do stworzenia autorskiej instrukcji, którą AI pomoże nam jedynie sformatować, uprościć lub wzbogacić o brakujące ogniwa logiczne.

W podróży to, co wyniesiemy z rozmowy z lokalsem, zależy od tego, jak sformułujemy pytanie. W pracy z modelem językowym (LLM) jest identycznie. W pracy z AI trzeba umieć zadawać właściwe pytania. Na przykład „Przygotuj mi zadania” to złe pytanie. „Stwórz zestaw zadań problemowych dla studentów II roku medycyny, uwzględniając najnowsze wytyczne dotyczące etyki badań klinicznych” – to pytanie przygotowanego wykładowcy. Praca z AI to nie wypełnianie formularza, lecz proces sokratejski. Dopytywanie, korygowanie, proszenie o zmianę tonu czy perspektywy to klucz do uzyskania materiałów, które realnie podniosą jakość naszych zajęć. A na końcu i tak pozostaje nasza ocena uzyskanych materiałów.

Dopiero po trzech latach czytania, próbowania i eksperymentowania zauważyłem, że AI pomaga mi pisać i przygotowywać narzędzia dydaktyczne. AI, podobnie jak podróż, nie zastąpi myślenia – ona je multiplikuje. Dla nauczyciela nieprzygotowanego będzie jedynie „generatorem papki tekstowej”, ubranej w ładnie wyglądające zdania. Dla nauczyciela przygotowanego, ciekawego i potrafiącego prowadzić dialog, stanie się wydajnym laboratorium dydaktycznym.

AI nie jest cudownym i magicznym artefaktem, gdzie po wypowiedzeniu magicznego zaklęcia „Sezamie otwórz się” lub „stoliczku nakryj się”, szybko i bez wysiłku dostaniemy unikalny skarb. Bez pracy nie ma kołaczy, a bez wysiłku nie na efektów. Gdyby było inaczej to 8 miliardów ludzi szybko by z AI skorzystało i bylibyśmy zasypani genialnymi opowieściami, scenariuszami i instrukcjami ćwiczeń czy podręcznikami. Zawsze jest jednak kontekst miejsca i czasu. Można marzyć o tym, że AI zrobi szybko i łatwo za nas. Ale i tak kończymy na żmudnej i trudnej pracy. Wszystko co proste i łatwe już zostało zrobione. Dla nas pozostały te trudniejsze rzeczy.

Podanie o ocenę, czyli mój kolejny krok we wdrażaniu oceny kształtującej

Podróże kształcą, ale tylko tych przygotowanych i wykształconych.

 

Przez lata wystawianie ocen było dla mnie czymś tak oczywistym jak budowanie domku przez chruścika, czyli procesem nieco tajemniczym, ale niepodlegającym negocjacjom. Nie lubię wystawiania ocen, egzaminów czy kolokwiów w formie testów itp. Dlaczego? Bo mam wątpliwości czy jestem wzorcem z Sevres, czyli czy moja wiedza jest najlepszym punktem odniesienia. Bo przecież czy to w układaniu testu, czy sprawdzaniu pisemnych, czy ustnych odpowiedzi studencką wiedzę porównuję z tym, co ja sam wiem i co wcześniej sam zawarłem w sylabusie oraz sformułowanych efektach kształcenia. Jestem samokrytyczny i nie uważam, że to ja mam 100% racji. Świat się bardzo szybko zmienia, zarówno w zakresie wiedzy jak i metod dydaktycznych. Student robi, ja oceniam, wpisuję do systemu, klikam „zatwierdź” i gotowe. W papierach wszystko się zgadza i jest poprawnie do wszelkich sprawozdań. A jednak ja zostaję z wątpliwościami. Bo wiem, że nie jest łatwo obiektywnie ocenić aktualną wiedzę studenta z danej dyscypliny jak i to, że ważna jest nie tylko wiedza lecz i umiejętności oraz postawy (kompetencje). Nie wszystko da się łatwo i szybko zmierzyć.

Dlatego właśnie poszukuję nowych metod. Już nie wiem gdzie i jak spotkałem się z pomysłem oceniania kształtującego i tego, by student sam się ocenił. By pracował nie dla ocen lecz dla siebie i swojej wiedzy. Wtedy nie będzie oszukiwał, ściągał ani inaczej kombinował dla uzyskania krótkotrwałego i powierzchownego efektu. Gdy usłyszałem o takich pomysłach z samooceną, to sam spróbowałem, po raz pierwszym dwa lata temu. Kiepsko mi wyszło. Rok się nad tym zastanawiałem analizowałem i po przemyśleniach postanowiłem ponownie spróbować, tyle tylko że lepiej przygotowany. Żadna metoda nie działa jak cudowne zaklęcie, po wypowiedzeniu którego wszystkim nagle się zmienia. Potrzebny spory wysiłek i dobre przemyślenie wszystkich elementów.

I w przypływie tej dydaktycznej refleksji, postanowiłem, że może warto zapytać samego zainteresowanego: „A Ty, drogi studencie (studentko), jak oceniasz swoją pracę i swój rozwój?” I tak oto, nieświadomie, odkryłem coś, co inni robią od dekad, a ja, jak bohater Moliera w sztuce „Mieszczanin szlachcicem”, doznałem olśnienia, że mówię prozą. W moim przypadku,  że oceniam w sposób refleksyjny. I to, co próbuję robić, nie jest takie nowatorskie (jeśli wyjrzeć poza swoje własne, lokalne akademickie podwórko).

Czytanie podręczników i artykułów postanowiłem poszerzyć z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji, działających z jednej strony jako wyspecjalizowane wyszukiwarki internetowe a z drugiej jako kreatywny partner w ideacji pomysłów. Coś/ktoś wspomagający proces kreatywnego planowania.

Pierwszy prompt dla Copilota (który to program już pamięta wiele innych moich z nim konwersacji i jak zauważyłem nawiązuje do wcześniej poruszanych tematów), brzmiał tak: „Chciałbym wprowadzić na zajęciach wystawianie ocen w formie podania (wniosku), który student na zakończenie zajęć pisze i uzasadnia proponowaną ocenę. Czy znasz jakieś przykłady takich rozwiązań dydaktycznych?". Czasem warto poszukać i nie odkrywać samemu Ameryki po raz kolejny. Pojawiły się pierwsze odpowiedzi a ja zadawałem kolejne pytania i polecenia. Co i rusz myślałem: „O, to ciekawe, może warto spróbować.” A potem, jak to zwykle bywa, odkryłem, że to nie żadna nowość, tylko praktyka znana i stosowana od lat w różnych zakątkach świata. Poczułem się jak mieszczanin, który z dumą oznajmia, że właśnie nauczył się mówić prozą, choć robił to całe życie. Tylko że ja nie mówiłem – ja oceniałem. I to zazwyczaj prozą.

Zrozumiałem, że podanie o ocenę to nie tylko formalność, ale narzędzie dydaktyczne. Uczy argumentacji, samoświadomości, a czasem nawet pokory. I z pomocą AI, szybko przygotowałem potrzebne mi narzędzia (wzór takiego podania, kryteria ocenia, przykłady). Dam studentce i studentowi głos, a sobie samemu wgląd w to, jak student postrzega swoją drogę edukacyjną.

Tak oto, jako biolog z zamiłowaniem do dydaktycznych eksperymentów, odkryłem coś, co inni znają od dawna. Ale czyż nie na tym polega piękno nauki i samego uniwersytetu? Na odkrywaniu rzeczy oczywistych na nowo, z własnym błyskiem w oku i nutą autoironii. I choć nie jestem szlachcicem, a tylko mieszczaninem akademickim, to od dziś wiem, że moje oceny zaczną mówić prozą, pisaną przez studentów. I będzie to mój kolejny mały krok we wdrażaniu oceniania kształtującego.

Jak dowiedziałem się z ideacyjnej konwersacji a AI to, co opisałem w zakresie podania o ocenę, ma już swoje miejsce w dydaktyce i to w kilku nurtach. Wbrew pozorom nie jest to egzotyczny pomysł, tylko jedna z bardziej dojrzałych form oceny negocjowanej i oceny refleksyjnej, stosowanej zwłaszcza w edukacji akademickiej, projektowej i artystycznej.

Niżej kilka rozwiązań, podesłanych przez Copilota. Nie chciałem już dokładniej sprawdzać i dopominać się o źródła (musiałby by być inny prompt i inny sposób konwersacji), bo zależało mi przede wszystkim na procesie ideacji i kreowaniu rozwiązać. Nie musiały już faktycznie zaistnieć, aby się nad nimi zastanowił i wybrać coś dla siebie do przetestowania.

1. Grade Justification Letter – model anglosaski

W wielu uczelniach w USA i Kanadzie funkcjonuje praktyka, w której student pisze list uzasadniający ocenę, często nazywany grade justification letter lub self‑assessment letter.
Typowe elementy:

• student wskazuje ocenę, którą uważa za adekwatną,
• uzasadnia ją przykładami z pracy semestralnej,
• odnosi się do kryteriów podanych przez prowadzącego,
• opisuje, czego się nauczył i jakie widzi braki.

To bardzo bliskie mojemu pomysłowi, różnica polega tylko na formie „podania”.

2. Self‑evaluation request – w postaci formalnego wniosku

W niektórych kursach (szczególnie w projektowaniu, edukacji artystycznej, pedagogice) stosuje się formalny wniosek o ocenę, który:

• ma strukturę dokumentu urzędowego,
• wymaga powołania się na konkretne osiągnięcia,
• bywa podpisywany „pod odpowiedzialnością akademicką”.

To rozwiązanie ma dwa cele:

1. uczy studentów języka formalnego i argumentacji,
2. przenosi część odpowiedzialności za ocenę na studenta.

3. Contract Grading – ocena kontraktowa

To system, w którym student na początku semestru deklaruje, na jaką ocenę pracuje (stawia sobie cele), a na końcu składa raport/wniosek potwierdzający wykonanie warunków kontraktu. Wniosek ma zwykle formę:

• opis działań,
• dowody wykonania zadań,
• refleksja nad procesem,
• wniosek o zatwierdzenie oceny.

W wielu kursach kontraktowych wniosek jest obowiązkowy – bez niego ocena nie zostaje wystawiona.

4. Ocena portfolio - Portfolio Assessment z wnioskiem końcowym

W ocenie portfolio student często przygotowuje „cover letter”, który pełni funkcję wniosku:

• wskazuje, które elementy portfolio świadczą o spełnieniu kryteriów,
• argumentuje, dlaczego zasługuje na daną ocenę,
• opisuje rozwój kompetencji.

W niektórych programach (np. edukacja nauczycielska, sztuki wizualne) ten list ma formę półformalnego podania.

5. Refleksyjny esej końcowy z propozycją oceny

W dydaktyce humanistycznej i społecznej stosuje się esej refleksyjny, który kończy się: „Proponuję ocenę X, ponieważ…”. To rozwiązanie jest mniej formalne, ale mechanizm identyczny: student musi uzasadnić ocenę, powołując się na kryteria.

6. Przykłady z polskich uczelni

W Polsce takie praktyki pojawiają się coraz częściej, choć nie zawsze w formie „podania”. Spotyka się je m.in. (nie sprawdziłem czy to halucynacja czy rzeczywiste działania):

• w kursach projektowych na ASP,
• w dydaktyce akademickiej opartej na refleksji (np. pedagogika, animacja kultury),
• w kursach akademickich z elementami tutoringu,
• w zajęciach z komunikacji i pisania akademickiego.

Niektóre kierunki stosują „autoewaluację semestralną”, która ma formę krótkiego wniosku z propozycją oceny.

Dlaczego to działa? Taka forma oceny:

• wzmacnia sprawczość studenta,
• uczy argumentacji i samooceny,
• zmniejsza konflikt wokół ocen,
• pozwala prowadzącemu zobaczyć, jak student rozumie kryteria,
• buduje kulturę odpowiedzialności i refleksji.

Nie sprawdziłem źródeł i nie zweryfikowałem kreatywności AI czy rzeczywiście przedstawione sformułowania wynikają to z przeprowadzonych badań czy jest tylko założeniem lub luźną refleksją. W każdym razie brzmi wiarygodnie, jeśli porównuję ze swoją wiedzą dotyczącą procesów edukacji.  Wskazane dane traktuję jako punkt wyjścia przy opracowaniu szczegółów w formie dopasowania modelu do konkretnego przedmiotu, instrukcji dla studenta oraz kryteriów oceniania. Ideacja pomocna w planowaniu działania. I nic więcej.

Za jakiś czas zapewne na swoim blogu, traktowanym jako formą refleksyjnego dziennika rozwoju, pokażę efekty i podzielę się refleksją z realizacji kolejnego etapu wdrażania. Będzie więc sprawdzenie w praktyce tych pomysłów. W ujęciu metodologii badań będzie to falsyfikacja. 

WOŚP 2026 w Olsztynie czyli pisanie przyrodniczych opowieści z Panem Neuronem i AI

W czasie WOŚP 2025, rok remu.

Jak co roku, wraz z Wydziałem Biologii i Biotechnologii, gram w Wielkiej Orkiestrze Świątecznej Pomocy. I tym razem towarzyszyć będzie mi maskotka Pan Neuron czyli wielki pożeracz smutków. Z pomocą kilku innych przytulanek, tak jak z widocznym na zdjęciu wyżej Felkiem - niezwykłą zieloną muchą. 25 stycznia 2026 roku, Olsztyn, Galeria Aura, w godzinach 12.00-17.00 obok innych grających popularyzatorsko stanowisk.

Co tym razem będzie? Rozdawanie serotoniny w sposób analogowy i cyfrowy. Będzie opowiadanie i pisanie przyrodniczych opowieści z Panem Neuronem oraz (dla chętnych) z AI czyli narzędziami sztucznej inteligencji.

Będzie to przyrodnicza i twórcza zabawa dla dużych i małych. Pisanie opowieści o zwierzętach, grzybach, roślinach orz mikroorganizmach z Panem Neuronem. Można pytać o wszystko, co w wodzie i trawie piszczy i dlaczego jemioła klei się do butów oraz ptasich dziobów. Pan Neuron na wszystkie pytania odpowie. Ja mu pomogę oczywiście. Można będzie także pozyskać małą porcję serotoniny w czasie przytulania się do pluszaka Pan Neuron. On pożera wszelkie smutki. I można wspólnie z Panem Neuronem oraz sztuczną inteligencją napisać krótką opowieść o przyrodzie.

Najważniejsze są pytania i ciekawość. W czasie mini warsztatów kreatywnego pisania można będzie napisać lub zrobić wideo (w ramach nowej mówioności i komunikacji postpiśmiennej) o tematyce przyrodniczej. Efekty wspólnej pracy zostaną zebrane w formie ilustrowanego e-booka pt. „Co Pan Neuron u czasie WOŚP usłyszał i zapamiętał”. Na najciekawsze przyrodnicze pytania odpowiedzi padną w czasie radiowych felietonów „Tłumaczymy Świat” w Radiu Olsztyn oraz na blogu „Profesorskie Gadanie”. Powstały e-book zlicytujemy na kolejnym WOŚP.

Pan Neuron serotoninę będzie rozdawał analogowo i za darmo. Będzie też pisanie analogowe i z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Porozmawiamy także o AI i przyszłości.

A tak było w 2025 roku: https://profesorskiegadanie.blogspot.com/2025/01/pan-neuron-i-sztuczna-inteligencja.html

Migawka z 2025 roku

Nie interesuje mnie, kto wspiera, a kto nie - mam to gdzieś. Nie interesują mnie hejterzy, którzy „nie dają dla Owsiaka” i tylko klikają lub piszą wredne komentarze. Ja pomagam, bo ma to wielki sens materialny i pozamaterialny. I Pan Neuron też pomaga w WOŚP.