Dostęp do kultury za pośrednictwem AI - syndrom wspólnego pastwiska

Odnoszę wrażenie, że przez narzędzia AI mamy lepszy dostęp do zasobów kultury z domeny publicznej. Ale są i ciemne strony tego zjawiska. Przez tysiąclecia, w kulturze oralnej, dobra kultury tworzone były w społecznościach lokalnych i tak się rozchodziły. Słuchano i przejmowano poezję, mity, utwory liryczne, wynalazki, pieśni. Praw autorskich wtedy jeszcze nie było. Co najwyżej była sława i prestiż. Prawa autorskie zaczęły się pojawiać w kulturze pisma, a zwłaszcza po wynalezieniu druku. Bo łatwo było kopiować. Ludzie żyjący z pióra w gazetach i książkach zadbali o swoje prawa autorskie. Nie tylko osobiste ale i te majątkowe. Drugą falę wymusił przemysł fonograficzny. Bo na płytach, taśmach i w radiu łatwo było kopiować i rozpowszechniać. Trzecią falę praw autorskich wygenerował przemysł komputerowy z grami i programami. Ale pojawiły się także wolne licencje (np. CC), które miały ułatwiać przechodzenie treści z licencji płatnych do domeny publicznej. Tak by każdy miał do tych treści dostęp. Do czytania, słuchania i dalszego przetwarzania. Z domeny publicznej każdy może korzystać. Teraz bez wysiłku bo łatwo się kopiuje. Nie trzeba słuchać wiele razy by zapamiętać. Nie trzeba ręcznie przepisywać czy nawet używać kserokopiarki. Zasoby kultury w dużej części zdeponowane zostały w LLM-ach i narzędziach AI. Czasem podają źródła (zachowują osobiste prawa autorskie) a czasem, jak w dawnej kulturze i domenie publicznej, nawet nie wiemy skąd i jak zostały elementy generowane przez AI zaczerpnięte. 

Przez stulecia dostęp do kultury miał swoje bramy, odźwiernych i godziny otwarcia (a wiec pewne utrudnienia). Były nimi biblioteki (czasem płatne, czasem bezpłatne bo publiczne), muzea, uniwersytety, księgarnie, a czasem po prostu domowa półka z książkami. Żeby dotrzeć do wiedzy zgromadzonej przez poprzednie pokolenia, trzeba było wiedzieć, czego szukać, gdzie szukać i jak odczytać znalezione ślady. Zawsze był to dostęp ograniczony i stosunkowo wolny. Kultura od tysiącleci była  i jest wspólnym dziedzictwem ludzkości, ale dostęp do niej nigdy nie był całkowicie równy (bogatsi mieli  zawsze łatwiejszy i pełniejszy dostęp). Sztuczna inteligencja może tę sytuację jeszcze bardziej zmienić. Nie dlatego, że stworzyła nową bibliotekę, lecz dlatego, że skróciła drogę do biblioteki i zaczyna pełnić funkcję przewodnika po ogromnym, rozproszonym archiwum ludzkich doświadczeń. Szybki i łatwy dostęp. I coraz bardziej nie za darmo tylko za opłatą. Kto zapłaci abonament ma szerszy i pełniejszy dostęp. Kto nie płaci sprzedaje swój czas dla reklam, które świadomie lub w ukryty sposób nawet za pośrednictwem AI otrzymuje. 

Domena publiczna jest szczególnym rodzajem wspólnego bogactwa. Znajdują się w niej dzieła, do których wygasły autorskie prawa majątkowe, ale także inne zasoby udostępniane na zasadach pozwalających na swobodne korzystanie. Czasem tak bardzo przetworzone, że nawet nie można ustalić autorstwa. Tak jak w kulturze ludowej. To nagromadzenie myśli, obrazów, melodii, opowieści i odkryć, owoców pracy niezliczonych pokoleń. Każdy twórca wyrasta przecież z czegoś, co istniało przed nim. Szekspir nie stworzył języka angielskiego, Bach nie wymyślił muzyki, a Darwin nie rozpoczął obserwacji przyrody od zera. Kultura jest procesem kumulatywnym i konektywnym, wielkim dialogiem rozciągniętym w czasie, w którym żywi rozmawiają z umarłymi, nawet jeśli ci drudzy nie mogą już odpowiedzieć.

Sztuczna inteligencja ułatwia uczestnictwo w tym dialogu. Przyspiesza i daje łatwy dostęp do bardzo szerokich zasobów. Może objaśnić trudny tekst, zestawić odmienne interpretacje, wskazać związki między dziełami i przeprowadzić czytelnika od pytania do kolejnych pytań. Nie trzeba już koniecznie znać katalogów bibliotecznych, języków obcych ani specjalistycznego słownictwa, by rozpocząć własną wędrówkę po świecie idei, dokonań, fabuły czy naukowych ustaleń. Można zapytać o sens obrazu, filozoficzne konsekwencje powieści albo historyczne tło utworu muzycznego. AI staje się pośrednikiem między jednostką a wspólnym zasobem kultury. Poszerza dostęp do tego, co można nazwać intersubiektywnością: przestrzeni znaczeń, które nie należą wyłącznie do jednego człowieka, lecz powstają, krążą i podlegają negocjacji między ludźmi.

Nie oznacza to jednak, że biblioteki przestały być potrzebne. Ich wartość nie sprowadza się do przechowywania książek. Są instytucjami zaufania, selekcji i spotkania, a kontakt z oryginalnym dziełem bywa doświadczeniem, którego nie zastąpi nawet najlepsze streszczenie. Ponadto w bibliotekach można spotkać innych, żywych ludzi. AI może otworzyć drzwi do kultury, ale może też podsunąć nam jej uproszczoną wersję, pozbawioną niejednoznaczności, historycznego kontekstu czy oporu, jaki stawia trudna lektura. Dostęp nie jest jeszcze rozumieniem, a obfitość informacji nie musi prowadzić do mądrości. Zupełnie jak przy szwedzkim stole: można sobie nałożyć na talerz bardzo dużo - ale i tak wszystkiego nie zjemy. Czas i żołądek mają swoje ograniczenia.

W tym miejscu pojawia się paradoks wspólnego pastwiska. Kiedyś cała wieś korzystała ze wspólnego pastwiska. Wypasać krowy, konie, owce, kozy czy gęsi mógł każdy. Ale łatwo było o nadmiar trawożerców, ponad wydolność ekologiczną tegoż pastwiska (bo chciwość jest ludzka cechą). Zasoby kultury przypominają dobro wspólne: im więcej osób może z nich korzystać, tym większa jest ich społeczna wartość. Jednak wspólnota użytkowników nie gwarantuje trwałości warunków, dzięki którym zasób powstaje. Jeżeli systemy sztucznej inteligencji korzystają z dorobku twórców, by oferować coraz sprawniejsze odpowiedzi, a jednocześnie ograniczają ekonomiczne możliwości utrzymywania się z pracy twórczej, wspólne pastwisko może zostać nadmiernie wyeksploatowane. Nie chodzi o to, że dzieła znikną z dnia na dzień. Problem polega na tym, że mogą stopniowo zanikać warunki tworzenia kolejnych. Kto będzie pisał powieści, komponował muzykę, malował obrazy i prowadził badania, jeśli praca ta przestanie zapewniać choćby minimalne utrzymanie? Można odpowiedzieć, że prawdziwi twórcy zawsze stanowili niewielką część społeczeństwa, a wielu tworzyło mimo braku pieniędzy i uznania. To prawda. Nie wynika z tego jednak, że ich liczba, różnorodność ani odwaga twórcza są niezależne od warunków materialnych. Talent może pojawić się wszędzie, lecz nie każdy ma możliwość poświęcenia mu czasu. Rynek nie zawsze nagradza rzeczywistą wartość, ale jego zanik nie musi automatycznie przynieść artystycznego wyzwolenia.

Istnieje ponadto różnica między wytwarzaniem kolejnych wariantów istniejących treści a tworzeniem czegoś rzeczywiście nowego. AI potrafi przekształcać, łączyć i rozwijać wzorce obecne w danych. Może też wspierać ludzką pomysłowość. Nie ma jednak gwarancji, że system oparty na przeszłych dokonaniach będzie stale dostarczał kulturze nowych przełomów, zwłaszcza jeśli osłabnie środowisko ludzi zdolnych podważać zastane wzorce. Nowość rodzi się nie tylko z przekształcania tego, co już znamy, ale także z ryzyka, sprzeciwu i doświadczeń, których nie da się sprowadzić do powtórzenia wcześniejszych rozwiązań. Dlatego najważniejsze pytanie nie brzmi, czy AI ułatwi nam dostęp do kultury. To już się dzieje. Pytanie brzmi, jak urządzić wspólne pastwisko, aby nie tylko korzystać z dorobku przeszłości, lecz także umożliwiać powstawanie przyszłego dziedzictwa. Potrzebujemy zasad wynagradzania twórców, przejrzystości w korzystaniu z ich dzieł i modeli biznesowych, które nie sprowadzają kultury do bezpłatnego surowca dla technologii. Potrzebujemy również publicznych instytucji udostępniających wiedzę i wspierających twórczość. Potrzebujemy więc nowego podejścia do praw autorskich i wypłacania tantiem twórcom, których dzieła wykorzystuje i przetwarza AI. Tak jak ZAIKS dla muzyków czy KOPIKOL dla autorów podręczników.

Kultura nie jest kopalnią, którą można bez końca eksploatować. Jest żywym obiegiem: dziedziczymy, przetwarzamy, tworzymy i przekazujemy dalej. Sztuczna inteligencja może sprawić, że wspólny dorobek stanie się dostępniejszy niż kiedykolwiek. Ale jeśli chcemy, by przyszłe pokolenia miały coś więcej niż doskonałe reprodukcje przeszłości, musimy zadbać także o tych, którzy dopiero będą mieli coś nowego do powiedzenia. Skoro pokolenia pracowały na naszą kulturę, to dlaczego tylko nieliczni, przez technologiczne zawłaszczenie, mieliby z tego finansowo korzystać? 

Metaforę wspólnego pastwiska warto doprecyzować, ponieważ w odniesieniu do kultury i sztucznej inteligencji kryją się w niej dwa różne problemy: wyczerpywanie zasobów wspólnych oraz osłabianie zdolności do ich odtwarzania. Klasyczna metafora wspólnego pastwiska opisuje sytuację, w której wielu użytkowników korzysta ze wspólnego, ograniczonego zasobu. Każdemu opłaca się zwiększać własne korzyści (więcej krów, kóz czy owiec), natomiast koszty nadmiernej eksploatacji ponosi cała wspólnota. Jeśli wszyscy postępują w ten sposób, pastwisko zostaje zniszczone. Potrzebne jest wspólne zarządzanie, albo przez ustanowienie limitów, albo podział zasobów (prywatyzacja - bo o swoje lepiej dbamy niż o wspólne). Tak stało się z gromadzkimi pastwiskami na wsiach. Podzielono je dla gospodarzy, każdy otrzymał kawałek, za który w pełni odpowiadał. Ale część wiejskiej społeczności nie dostała nic. Oni, ci biedniejsi, całkiem pozbawieni zostali zasobów. Mogli jedynie wypasać swoje krowy na miedzach czy rowach. Zasoby kultury wypracowały pokolenie. Dlaczego teraz czerpać korzyści z tych zasobów mają głównie korporacje big-techów? Bo to one korzystają finansowo z aktywności AI.

W odniesieniu do kultury pojawia się jednak istotna różnica. Wiedza, książka czy utwór muzyczny nie zużywają się wskutek czytania, słuchania ani kopiowania (może się jedynie znudzić). W przeciwieństwie do trawy na pastwisku, zasoby cyfrowe można powielać niemal bez ograniczeń. Problem nie polega więc na tym, że miliony osób przeczytają tę samą powieść i zabraknie jej dla kolejnych czytelników. Problem pojawia się wtedy, gdy powszechne korzystanie z dorobku twórców nie zapewnia warunków do powstawania następnych dzieł. Można zatem powiedzieć, że w epoce AI pastwisko kultury nie tyle zostaje wyjedzone, ile zagrożona jest zdolność jego dalszego użyźniania i odnawiania się. Zasoby kultury zostają "ogrodzone" i dostęp do nich limitowany jest opłatami (i reklamami) dla big-techów. Twórcy nie dostają tantiem tak jak w przypadku praw autorskich np. zarządzanych przez ZAIKS. Systemy sztucznej inteligencji mogą korzystać z ogromnego zasobu tekstów, obrazów i innych wytworów ludzkiej aktywności, a następnie udostępniać użytkownikom ich przetworzone wersje. Nawet odpłatnie. Jeżeli przy tym twórcy tracą odbiorców, dochody i motywację do pracy, wspólnota może stopniowo osłabiać proces, dzięki któremu jej zasób kulturowy się powiększa. Warto przy tym zachować precyzję: nie każdy spadek dochodów twórców wynika z AI, a nie każde wykorzystanie ich dzieł przez systemy AI prowadzi do strat. Technologie mogą także zwiększać zainteresowanie oryginałami, wspierać warsztat i otwierać nowe możliwości twórcze. Konflikt dotyczy przede wszystkim sposobu podziału korzyści oraz tego, czy system pozwala wynagradzać ludzi, których praca stanowi jego kulturowe zaplecze.
 
Wspominana metafora wspólnego pastwiska wymaga pewnego doprecyzowania. Kultura nie jest trawą, która znika, gdy ktoś ją zjada. Przeciwnie, im więcej osób czyta książkę, słucha muzyki czy poznaje idee (także te naukowe), tym większe może być wspólne bogactwo. Dzieło można kopiować, interpretować i przekazywać dalej, nie odbierając go innym. Zagrożenie pojawia się gdzie indziej: na pastwisku kultury nie wyczerpuje się sama trawa, lecz mogą zostać osłabione warunki, dzięki którym wyrasta nowa. Jeśli systemy AI będą korzystać z dorobku twórców, przejmując część wartości ekonomicznej ich pracy, nie zapewniając im zarazem udziału w powstających korzyściach, wspólnota może podcinać gałąź, na której sama siedzi. Otrzymamy coraz sprawniejsze przetwarzanie przeszłości, lecz niekoniecznie równie bogaty dopływ nowych dzieł. To swoista tragedia wspólnego pastwiska: nie znikają zasoby, z których korzystamy, lecz może zanikać zdolność ich odnawiania. Dlatego pytanie o przyszłość kultury w epoce AI dotyczy nie tylko dostępu do dziedzictwa, ale również odpowiedzialności za jego dalsze powstawanie. 

Najważniejsze jest nie to, kto zje ostatnią trawę?, lecz kto będzie troszczył się o wzrost nowej?.

Kijanka, balia, magiel i… telefon komórkowy

Magiel w Nikoszowcu, obecnie muzeum.

Inspiracją do tego eseju była moja letnia wizyta w Muzeum Śląskim w Nikiszowcu, gdzie oglądałem pralnię i magiel z dawnego osiedla robotniczego. Puste wnętrze muzealne bez pracujących ludzi. Ale pozwalało wyobrazić sobie jak to społecznie funkcjonowało. Wiadomości z magla znałem jako synonim niezweryfikowanych, mało wartościowych informacji. A w Nikiszowcu mogłem zobaczyć taki właśnie magiel. I w pełni zrozumieć to powiedzenie. Przypomniałem sobie także widzianą kilkanaście lat temu działającą pralnię w Rumunii, z betonowymi nieckami do ręcznego prania i wodę z pompy lub raczej strumyka. Ona żyła, bo akurat kobiety prały. Razem z dziećmi. Po prostu żywe, międzyludzkie spotkanie. I przypomniałem sobie wczesne lata z dzieciństwa, z ciężkim praniem w balii przy użyciu tary do prania.

Jest to opowieść o tym jak technologia zastąpiła nam innych ludzi, i o tym jak wygoda zmieniła nasze życie społeczne. Technologia uwalnia nas od konieczności współpracy, ale niekoniecznie od potrzeby bliskości. Co więcej, robi to od dawna, na długo przed pojawieniem się smartfonów i mediów społecznościowych. Zaczęło się wcześniej niż myślimy. Magiel nie był wspólnotą dlatego, że był maglem. Był nią dlatego, że ludzie regularnie przychodzili tam wykonywać tę samą pracę, a przy okazji uczestniczyli w życiu innych. Technologia usunęła konieczność spotkania, ale nie usunęła potrzeby więzi.

Wyobraźmy sobie dawną wieś, a na jej skraju strumień lub staw wiejski. Nad wodą klęczące kobiety piorą bieliznę, uderzając kijankami o mokre tkaniny. Ktoś opowiada o sąsiadach, ktoś narzeka na męża, ktoś inny zdradza najnowsze wiadomości z okolicy. Pranie jest ciężką pracą, plecy bolą, ręce marzną, a bielizna nie zawsze pachnie tak, jak powinna. Ale jest też coś, czego nie da się odwirować: rozmowa. Strumień pełni funkcję wiejskiego portalu informacyjnego, a kijanka, oprócz usuwania brudu, pomaga podtrzymywać rytm życia wspólnoty. Pamiętam z dzieciństwa, gdy pomagałem w praniu. Dziecięca dusza wyrywała się do zabawy a tu była potrzebna pomoc w przyniesieniu wody, wyżymaniu pościeli czy noszeniu wypranych ubrań do rzeki, gdzie babcia robiła płukanie.

Potem pojawiły się pralnie, magle, wspólne suszarnie, a w końcu pralki automatyczne z suszarkami. Nie trzeba umawiać się z sąsiadkami, prosić o pomoc rodziny ani nawet wychodzić z domu. Pralka nie pyta, co słychać, nie opowiada plotek i nie obraża się, jeśli zapomnimy podziękować. Ma same zalety, przynajmniej z punktu widzenia lżejszej pracy, higieny i świętego spokoju.

W miastach przemysłowych XX wieku ważnym miejscem codziennego życia był magiel. Dzisiaj słowo to brzmi trochę archaicznie, jak nazwa urządzenia wyciągniętego z muzeum techniki. Tymczasem magiel był nie tylko sposobem na wygładzenie pościeli i obrusów (żelazek wtedy za bardzo nie było), lecz także osobliwą instytucją społeczną. Przychodziło się tam z wielkimi pakunkami wilgotnej bielizny, którą trzeba było przepuścić między wałkami, ale przynosiło się również wiadomości z domu, z fabryki, z podwórka i z sąsiedztwa. Maszyna wygładzała tkaniny, a rozmowa porządkowała wiedzę o świecie. Zaspakajana potrzeba społeczna jak przy każdej zbiorowej pracy. Rozmowy, śpiewy, dowcipy, przekomarzania. Czasem i kłótnie.

W przemysłowych dzielnicach, gdzie mężczyźni i kobiety pracowali nieraz na zmiany, a mieszkania bywały ciasne, magiel stawał się jednym z niewielu miejsc, w których można było spotkać inne kobiety bez specjalnego zaproszenia i bez konieczności organizowania osobnej wizyty. A potem rewizyty. Praca dawała pretekst do spotkania. Nie trzeba było umawiać się na kawę, planować wolnego popołudnia ani tłumaczyć, dlaczego wychodzi się z domu. Wystarczyło mieć do wyprasowania pościel. Albo odzież do uprania. A rozmowy? Te potrafiły być równie skuteczne jak wałki magla. Ktoś wiedział, gdzie szukają pracownicy, komu zachorowało dziecko, która rodzina potrzebuje pomocy, a kto właśnie pokłócił się z sąsiadami. Plotka miała oczywiście swoją ciemniejszą stronę: potrafiła zranić, przykleić komuś etykietę i roznieść wiadomość szybciej niż dzisiejszy komunikator internetowy. Ale w świecie bez internetu była również formą lokalnego obiegu informacji. Dzięki takim spotkaniom kobiety mogły rozpoznawać cudze potrzeby, wymieniać się doświadczeniem, pożyczać sobie rzeczy i organizować pomoc.

W tej codziennej wspólnocie ważne były także dzieci. Kiedy matka musiała zająć się praniem, załatwić sprawę albo po prostu wykonać pracę wymagającą obu rąk i odrobiny uwagi, inne kobiety mogły przypilnować maluchów. Opieka nad dziećmi nie zawsze wymagała formalnych ustaleń. Czasem wystarczała obecność kilku dorosłych, wzajemne zaufanie i przekonanie, że jeśli dziś pomagam ja, jutro ktoś pomoże mnie. Nie była to zorganizowana instytucja opiekuńcza, lecz sąsiedzka sieć wsparcia, działająca dzięki powtarzalnym spotkaniom i znajomościom budowanym przy okazji zwyczajnych obowiązków. I było zadanie dla starszego rodzeństwa by opiekowało się tymi młodszymi. Nawet z innej rodziny.

Potem do mieszkań weszły pralki mechaniczne z wyżymaczką a potem pralki automatyczne. Zniknęła część ciężkiej pracy, a wraz z nią konieczność wyprawy do wspólnego miejsca. Bo dodatkowo powiększyły się nam mieszkania. Znikała jednocześnie przestrzeń wspólna, publiczna. To była niewątpliwa poprawa komfortu życia, szczególnie dla kobiet, na których spoczywała znaczna część obowiązków domowych. Ktoś kiedyś trafnie powiedział (lub napisał), że pralka elektryczna a potem mechaniczna dała wolność kobietom. Wolność od ciągłem i ciężkiej pracy domowej. Wielki krok w emancypacji.

Nie warto idealizować dawnego porządku, w którym wspólnota bywała również przymusem, a podział obowiązków był nierówny. Warto jednak zauważyć pewien paradoks: technologia uwolniła kobiety od części pracy, ale jednocześnie usunęła jedno z miejsc, w których mogły regularnie spotykać się, rozmawiać i wzajemnie wspierać. Pralka nie potrzebuje towarzystwa. Człowiek nadal go potrzebuje, choć nie zawsze ma już naturalny powód, żeby wyjść z domu i je znaleźć.

Tylko gdzie podziały się rozmowy przy praniu? Z pralką automatyczną nie pogadasz. Podobny los spotkał publiczne łaźnie. Kiedyś wspólne kąpiele były nie tylko sposobem na zachowanie czystości, lecz także okazją do spotkań. Bo dla jednej osoby, nawet jednej rodziny rozpalenie ognia i nanoszenie wody było ciężkim zadaniem. Lżej było korzystać gromadnie. Dzisiaj większość z nas ma łazienkę we własnym mieszkaniu, prysznic, czasem wannę, a nawet podgrzewaną podłogę. Możemy zadbać o higienę bez świadków i bez konieczności dostosowywania się do cudzych zwyczajów. To ogromny postęp cywilizacyjny. Nikt rozsądny nie proponuje przecież powrotu do prania kijanką w imię integracji społecznej. Można jednak zapytać, czy wraz z brudem nie spłukaliśmy przypadkiem niektórych okazji do bycia razem. Może trzeba teraz poszukać innych form spędzania czasu społecznie?

Technologia uwalnia nas od konieczności współpracy, a czasem przy okazji pozbawia nas realizacji potrzeby bliskości. Co więcej, robi to od dawna, na długo przed pojawieniem się smartfonów i mediów społecznościowych, na które teraz narzekamy. Wspólna praca, która dawniej wymagała sąsiedzkiej pomocy, coraz częściej staje się zadaniem wykonywanym przez pojedynczego człowieka przy użyciu urządzenia. Nie potrzebujemy już grupy ludzi, żeby wyprać i wysuszyć ubrania, przygotować posiłek, posłuchać muzyki czy obejrzeć film. Nawet śpiewać możemy w pojedynkę, korzystając z nagrań i elektronicznych podkładów. Technologia przejęła część pracy, ale przy okazji odebrała nam niektóre preteksty do spotkań.

Oczywiście nie każda wspólna czynność tworzy wspólnotę, a nie każde spotkanie jest przyjemne. Przymusowe towarzystwo bywa równie uciążliwe jak ręczne wyżymanie prześcieradła. Nie chodzi więc o idealizowanie dawnych czasów, w których ciężka praca, nierówności społeczne i ograniczona prywatność miały się dobrze. Chodzi raczej o zauważenie, że codzienne czynności były kiedyś wplecione w sieć społecznych relacji. Sąsiadka pomagała, bo sama czasem potrzebowała pomocy. Przy okazji można było porozmawiać, wymienić informacje, pożyczyć brakujący składnik obiadu albo dowiedzieć się, kto zachorował i komu trzeba zanieść zupę. Teraz musimy wymyślić nowe preteksty do bycia wspólnotowego.

Dzisiaj wiele z tych spraw załatwiamy samodzielnie. Zyskujemy niezależność, lecz coraz rzadziej ćwiczymy codzienną współzależność. To subtelna, ale ważna różnica. Niezależność oznacza, że potrafię poradzić sobie bez pomocy innych. Współzależność przypomina, że nawet jeśli umiem zrobić wiele rzeczy sam, nadal należę do świata ludzi, których umiejętności, obecność i życzliwość są mi potrzebne. Nie oznacza to, że samotność zaczęła się wraz z wynalezieniem pralki. Jest zjawiskiem starszym niż elektryczność i nie da się jej wyjaśnić jednym wynalazkiem. Zmieniają się jednak warunki, w których powstają i trwają relacje. Współczesny człowiek może mieszkać sam, pracować zdalnie, zamawiać zakupy przez internet, korzystać z rozrywki na żądanie i komunikować się z innymi bez wychodzenia z domu. I bez bezpośredniego spotykania innych ludzi. Może też przez długi czas nie potrzebować niczyjej pomocy w codziennych sprawach. Samotne gospodarstwa domowe, w tym prowadzone przez kobiety samodzielnie wychowujące dzieci, są częścią tej zmieniającej się rzeczywistości. Nie zawsze wynikają z wyboru, a samodzielność nie musi oznaczać osamotnienia. Problem pojawia się wtedy, gdy niezależność przestaje być możliwością, a staje się koniecznością, za którą nie idzie wystarczające wsparcie społeczne. Dobrobyt i większy komfort życia ma swoje ciemne strony.

W tym kontekście media społecznościowe wydają się raczej kolejnym etapem procesu niż jego początkiem. Obiecują nam kontakt bez wysiłku: znajomych na wyciągnięcie palca, rozmowę bez wychodzenia z domu, obecność innych ludzi o każdej porze. Odpowiadają na rzeczywistą potrzebę więzi, ale nie zawsze potrafią ją zaspokoić. Możemy mieć setki internetowych znajomych i jednocześnie nie mieć nikogo, kto pomoże nam przenieść szafę, przyniesie lekarstwa podczas choroby albo po prostu usiądzie obok bez potrzeby ciągłego sprawdzania telefonu. Kliknięcie „lubię to” jest łatwiejsze niż zainteresowanie się tym, jak ktoś naprawdę się czuje. Nie należy jednak obwiniać samej technologii: narzędzia cyfrowe mogą podtrzymywać relacje, szczególnie na odległość. Pytanie brzmi, czy wykorzystujemy je do budowania więzi, czy przede wszystkim do zastępowania nimi spotkań.

Człowiek jest gatunkiem społecznym, a jego sukces ewolucyjny wiąże się między innymi ze współpracą, podziałem zadań i przekazywaniem wiedzy. Można tu przywołać pojęcie eusocjalności, kojarzone przede wszystkim z owadami społecznymi, takimi jak mrówki i pszczoły. U ludzi nie używa się go w tym samym, ścisłym znaczeniu biologicznym, ale sama analogia skłania do namysłu: jesteśmy istotami, które potrafią tworzyć złożone wspólnoty i osiągać dzięki nim rzeczy niemożliwe dla pojedynczego osobnika. Nasza cywilizacja opiera się na specjalizacji. Ktoś projektuje pralkę, ktoś wydobywa surowce, ktoś produkuje części, ktoś dostarcza energię, a ktoś naprawia urządzenie, kiedy przestaje wirować. Samodzielnie możemy nacisnąć przycisk, lecz nie zbudujemy od podstaw całego świata, który sprawia, że ten przycisk działa.

Nasza niezależność jest więc w pewnym sensie złudzeniem. Nie widzimy ludzi, od których zależy nasze codzienne życie, ponieważ ich praca została oddzielona (oddalona) od naszego mieszkania, ukryta w fabrykach, sieciach energetycznych, systemach transportowych i instytucjach publicznych. Zamiast zależności osobistej mamy zależność systemową. Nie prosimy sąsiada o pomoc w praniu, ale polegamy na tysiącach nieznanych ludzi. To również forma współpracy, tyle że rozciągnięta na ogromną skalę i pozbawiona bezpośredniego kontaktu. Być może właśnie dlatego tak łatwo osuwamy się w samotność. Codzienne życie coraz rzadziej zmusza nas do spotykania innych, a potrzeba bliskości nie znika wraz z kolejnym udogodnieniem. Technologia może zdejmować z nas ciężar pracy, ale nie potrafi automatycznie wypełnić przestrzeni, która po tej pracy pozostaje. Nie zastąpi spontanicznej rozmowy, poczucia bycia potrzebnym ani więzi budowanej przez wspólne działanie.

Nie musimy wyrzucać pralek, rezygnować z prywatnych łazienek ani wracać do magla. Wystarczy może częściej tworzyć okazje do wspólnego działania tam, gdzie technologia uczyniła nas zbyt samowystarczalnymi. Sąsiedzki ogród, wspólne gotowanie, lokalny chór, klub książki czy zwykła kawa wypita z kimś bez pośpiechu mogą być współczesnymi odpowiednikami rozmów nad strumieniem. Nie chodzi o to, by utrudniać sobie życie, lecz by nie pomylić wygody z pełnią życia. Bo pralka potrafi wyprać koszulę, suszarka ją wysuszy, a żelazko wygładzi zagniecenia. Żadne z tych urządzeń nie zapyta jednak, dlaczego od tygodnia chodzimy smutni. I choć sztuczna inteligencja może już prowadzić z nami rozmowy, pozostaje pytanie, czy chcemy wyłącznie rozmawiać, czy także być częścią czyjegoś życia. Może prawdziwym wyzwaniem współczesności nie jest więc wymyślenie jeszcze bardziej inteligentnej technologii, lecz nauczenie się, jak korzystać z niej, nie tracąc umiejętności bycia razem.

Samotność nie zaczęła się od smartfonów. Być może zaczęła się znacznie wcześniej, kiedy kolejne wynalazki sprawiały, że coraz mniej potrzebowaliśmy siebie nawzajem w codziennych czynnościach. Były i są seriale telewizyjne, które są surogatem życia społecznego. Smartfon tylko dodał do tego procesu ekran, powiadomienia i obietnicę, że cały świat jest na wyciągnięcie ręki. A przecież czasem najbardziej potrzebujemy nie całego świata, lecz jednej osoby, która usiądzie obok i zapyta: „Co u ciebie?”. Najlepiej bez patrzenia na wyświetlacz. I bez wirowania z funkcją energooszczędną.

Ekologia, ekolog, pseudoekolog, ekoterrorysta - słowa, które znaczą zbyt wiele

Zdjęcie z gazety Nasz Olsztyniak. Warsztaty z malowania na szkle w czasie Olsztyńskiej Wystawy Dalii. Jak taka wystawę i same warsztaty określić? Jako ekologiczne, sozologiczne, ekozoficzne, ekologistyczne, ekorozwojowe czy recyklingowe (upcyklingowe)?

Ekologia, to słowo, które znaczy zbyt wiele. A przez to nie wiadomo co znaczy w publicznej debacie. Niczym emocjonalny przecinek stylistyczny w wypowiedzi towarzyskiej i publicznej.

Są błędy terminologiczne, które bardzo mnie denerwują. Tak jak językoznawców denerwują błędy języków i ortograficzne (np. szłem, wziąść, skówka). Czy piszemy Homo sapiens, czy homo sapiens? Dla wielu osób to drobiazg, typograficzna fanaberia biologów albo niepotrzebne czepianie się szczegółów. Tymczasem zapis ma znaczenie. Homo sapiens, pisane wielką literą i kursywą, to naukowa nazwa gatunkowa człowieka. Mała litera może natomiast wskazywać na określenie kulturowe, człowieka rozumnego, podobnie jak w wyrażeniach homo faber czy homo ludens.  Homo sapiens z łaciny możemy przetłumaczyć na człowiek myślący. Ale w jednym zapisie oznacza to nazwę gatunkowa a w drugim  tylko określenie na czynność, wykonywana przez Homo sapiens. W swoim blogu „Profesorskie Gadanie” wielokrotnie zwracałem uwagę na ten błąd, spotykany nawet w książkach, artykułach prasowych i opisach muzealnych. Dlaczego tak łatwo przeoczyć biologiczną precyzję, gdy piszemy o własnym gatunku? To braki w wiedzy biologicznej? [pół biedy gdy tylko o słowo chodzi i poprawność językową. A co jeśli braki w wiedzy biologicznej czy naukowej dotyczą rozumienia (lub nierozumienia) procesów, zachodzących w przyrodzie?

Nie chodzi przecież wyłącznie o wielką literę. Nazwy i terminy naukowe powstały po to, by umożliwić jednoznaczne porozumiewanie się ponad granicami języków i kultur. Na świecie żyją miliony gatunków, a ich nazwy potoczne bywają różne, niekiedy niejednoznaczne. Dlatego biolodzy korzystają z ustalonych zasad nazewnictwa. Tak jak w języku potocznym ma znaczenie czy na piszemy lud czy lód. Wymawia się tak samo lecz znaczy zupełnie coś innego. Mały szczegół w zapisie może mieć znaczenie dla interpretacji. Podobnie jest z DNA: niewielka zmiana w sekwencji może wpływać na funkcjonowanie organizmu. Nie każda pomyłka językowa ma oczywiście tak poważne konsekwencje, ale lekceważenie precyzji nie sprzyja rozumieniu świata.

Zastanawiam się czasem, dlaczego taką samą starannością nie otaczamy słowa „ekologia”. W mediach, rozmowach i reklamach stało się ono niemal uniwersalnym określeniem wszystkiego, co wiąże się z przyrodą, ochroną środowiska, segregowaniem śmieci czy troską o zwierzęta. Mamy ekologiczną żywność, ekologiczne torby, ekologiczne samochody i ekologiczny styl życia. Kiedy ktoś protestuje przeciwko wycince drzew, nazywamy go ekologiem lub ekooszołomem, ekoterrorystą (dodajemy przedrostek silnie wartościujący). Gdy ktoś organizuje zbiórkę odpadów, również może zostać tak określony. W końcu ekologia stała się słowem tak pojemnym, że czasem trudno ustalić, co właściwie oznacza.

A przecież ekologia to konkretna dziedzina nauki. Jest częścią biologii i zajmuje się badaniem zależności między organizmami a ich środowiskiem oraz między samymi organizmami. Ekolog bada na przykład, jak temperatura wody wpływa na rozwój owadów wodnych, dlaczego zmienia się liczebność ryb w jeziorze, co wywołuje pogorszenie jakości wód w jeziorze Ukiel albo jak organizmy reagują na zanieczyszczenia rzeki czy zmianę klimatu. Interesuje go funkcjonowanie populacji, zależności pokarmowe, konkurencja, pasożytnictwo i przepływ energii w ekosystemach. Ekologia nie jest zatem ani ruchem społecznym, ani zestawem moralnych zaleceń. Jest nauką, która pozwala nam lepiej rozumieć przyrodę.

Oczywiście wiedza ekologiczna jest niezwykle ważna w ochronie środowiska. Nie oznacza to jednak, że te pojęcia są tożsame. Sozologia zajmuje się ochroną przyrody i środowiska, rozpoznawaniem zagrożeń oraz sposobami zapobiegania ich skutkom. Ekologizm jest natomiast nurtem ideowym i społeczno-politycznym, który podkreśla znaczenie ochrony środowiska i odpowiedzialności człowieka za przyrodę. Ekorozwój oraz rozwój zrównoważony odnoszą się do sposobów gospodarowania, które uwzględniają ograniczenia środowiska i potrzeby przyszłych pokoleń. Recykling to z kolei odzyskiwanie i przetwarzanie materiałów odpadowych, aby można je było ponownie wykorzystać. Wszystkie te działania mogą korzystać z wiedzy ekologicznej, ale żadne z nich samo w sobie nie jest ekologią.

Językowe pomieszanie pojęć nie zawsze jest niewinne. Szczególnie dobrze widać to w określeniach, które pojawiają się w publicznych sporach. „Ekoterrorysta”, „pseudoekolog”, czasem po prostu „ekolog” – takie etykiety bywają używane jako skróty myślowe, ale również jako narzędzia dyskredytowania przeciwnika. Zamiast rozmawiać o konkretnych argumentach, dowodach i skutkach proponowanych działań, przyklejamy komuś etykietę. Słowo „ekoterrorysta” może sugerować niebezpieczne, skrajne działania, a niekiedy bywa używane znacznie szerzej, wobec osób protestujących w obronie przyrody. „Pseudoekolog” ma z kolei podważyć wiarygodność rozmówcy, zanim jeszcze poznamy jego argumenty.

Nie znaczy to, że każdy protestujący ma rację, każda organizacja przyrodnicza działa rozsądnie ani że wszystkie argumenty przedstawiane w imię ochrony środowiska są naukowo uzasadnione. Warto jednak oceniać konkretne działania i twierdzenia, a nie zastępować analizę obraźliwym określeniem. Jeśli ktoś powołuje się na naukę, możemy sprawdzić, czy przedstawia rzetelne dane, czy właściwie je interpretuje i czy wnioski wynikają z dowodów. Do tego nie potrzeba ani ideologicznej etykiety, ani słownego pojedynku.

Podobnie nie każdy działacz społeczny zajmujący się ochroną przyrody jest ekologiem. Może być prawnikiem, nauczycielem, społecznikiem, leśnikiem albo osobą, która po prostu troszczy się o swoje otoczenie. To nie umniejsza znaczenia jego pracy. Przeciwnie, pokazuje, że ochrona środowiska wymaga współpracy wielu dziedzin i różnych kompetencji. Naukowiec dostarcza wiedzy o procesach przyrodniczych, prawnik zna narzędzia ochrony, samorządowiec podejmuje decyzje, a mieszkańcy mogą wpływać na to, co dzieje się w ich okolicy.

Warto więc dbać o słowa, tak jak dbamy o poprawność nazw gatunkowych. Nie z powodu akademickiego snobizmu, lecz dlatego, że precyzyjny język pomaga odróżnić wiedzę od opinii, naukę od ideologii, a rzeczową krytykę od obelgi. Ekolog jest naukowcem badającym zależności w ekosystemach, między organizmami a środowiskiem oraz między organizmami a innymi organizmami. Działacz społeczny nie staje się ekologiem wyłącznie dlatego, że broni przyrody, a recykling czy prawa zwierząt nie są ekologią, choć mogą korzystać z jej ustaleń.

Na koniec warto zapamiętać prostą zasadę: kiedy słowa tracą znaczenie, trudniej nam porozumieć się w sprawach, które mają znaczenie naprawdę. A przyroda nie potrzebuje od nas wyłącznie dobrych intencji. Potrzebuje także wiedzy, rozsądku i precyzji.

I żeby przy okazji coś wyjaśnić podam znaczenie kilku podobnych i kluczowych pojęć, które nie są ekologią. Warto je zapamiętać, zrozumieć co znaczą i używać poprawnie. W debacie medialnej także. 

Ekozofia to koncepcja filozoficzna określana jako mądrość "ekologiczna", która łączy rozumienie relacji między człowiekiem a światem przyrody z refleksją nad wartościami, zasadami postępowania i praktycznymi decyzjami. Nie jest nauką przyrodniczą w takim sensie jak ekologia. Nie ogranicza się do opisu i wyjaśniania procesów zachodzących w ekosystemach, lecz stawia pytania o to, jak człowiek powinien żyć, jak traktować inne istoty i jak kształtować relacje z otaczającym go światem.

W szerszym ujęciu ekozofia zakłada, że wiedza o przyrodzie sama w sobie nie wystarcza do odpowiedzialnego działania. Potrzebne są również system wartości, refleksja etyczna i umiejętność stosowania wiedzy w praktyce. Dotyczy to między innymi stosunku do innych organizmów, korzystania z zasobów naturalnych, odpowiedzialności za skutki działalności człowieka oraz poszukiwania sposobów życia uwzględniających wartość świata pozaludzkiego.

Termin ekozofia (ecosophy) wiąże się przede wszystkim z norweskim filozofem Arne Næssem (1912–2009), twórcą koncepcji ekologii głębokiej. W 1973 roku Naess rozwinął tę ideę, nazywając własne stanowisko filozoficzne Ekozofią. Nazwa łączy greckie słowa oikos — dom, gospodarstwo lub miejsce zamieszkania — oraz sophia — mądrość. Ekozofię można zatem rozumieć jako „mądrość domu”, czyli mądrość dotyczącą naszego miejsca w szerszej wspólnocie życia na Ziemi. W koncepcji Naessa ekozofia jest osobistym systemem wartości i przekonań, który pomaga człowiekowi podejmować decyzje dotyczące jego relacji z przyrodą. Nie musi więc istnieć tylko jedna ekozofia — różne osoby mogą wypracowywać własne systemy, oparte na odmiennych doświadczeniach i przekonaniach, choć wspólnym punktem pozostaje refleksja nad miejscem człowieka w świecie przyrody.

Inne znaczenie temu pojęciu nadał francuski filozof Félix Guattari, który rozwijał koncepcję ekozofii, łącząc trzy wymiary: ekologię środowiskową, społeczną i mentalną. W tym ujęciu kryzysu ekologicznego nie można rozpatrywać w oderwaniu od relacji społecznych, sposobu organizacji społeczeństwa, kultury oraz ludzkiego sposobu myślenia i przeżywania świata.

Warto zatem odróżniać trzy pojęcia: ekologia bada zależności w przyrodzie, ekofilozofia rozważa filozoficznie relacje człowieka ze środowiskiem, a ekozofia podkreśla wymiar mądrości praktycznej — przełożenie rozumienia świata i przyjętych wartości na sposób życia oraz konkretne działania.

Z kolei sozologia to nauka zajmująca się ochroną przyrody i środowiska, rozpoznawaniem oraz analizowaniem zagrożeń wynikających z działalności człowieka, a także poszukiwaniem sposobów zapobiegania tym zagrożeniom i ograniczania ich skutków. Bada relacje między działalnością człowieka a środowiskiem przyrodniczym, przyczyny i następstwa jego przekształcania oraz możliwości zachowania jego zasobów i walorów dla obecnych i przyszłych pokoleń. Sozologia ma charakter interdyscyplinarny. Korzysta z wiedzy biologii, ekologii, geografii, geologii, chemii, fizyki, medycyny, a także nauk technicznych, ekonomicznych i społecznych. Zajmuje się między innymi zanieczyszczeniem powietrza, wód i gleb, degradacją ekosystemów, utratą różnorodności biologicznej, przekształcaniem krajobrazu, wyczerpywaniem zasobów naturalnych oraz wpływem tych zmian na zdrowie człowieka. Nie ogranicza się do opisu problemów, pomaga również rozpoznawać ich przyczyny i określać możliwości ochrony środowiska.

Termin sozologia wprowadził do polskiej terminologii naukowej polski geolog i uczony Walery Goetel (1889–1972) w latach 60. XX wieku. Za datę jego wprowadzenia najczęściej przyjmuje się 1965 rok. Goetel rozumiał sozologię jako naukę o ochronie przyrody i jej zasobów. Słowo ma greckie korzenie. Pierwszy człon wiąże się z greckim czasownikiem sōzō (σῴζω), oznaczającym między innymi „ratować”, „zachowywać” lub „chronić”, natomiast drugi pochodzi od lógos (λόγος) — „nauka”, „rozumowanie” lub „badanie”. W uproszczeniu sozologię można więc rozumieć jako naukę o ochronie środowiska i zachowaniu jego zasobów. Warto dodać, że sozologia nie jest po prostu inną nazwą ekologii. Ekologia przede wszystkim bada zależności zachodzące w przyrodzie, natomiast sozologia koncentruje się na ochronie środowiska, przyczynach jego degradacji i sposobach przeciwdziałania niekorzystnym zmianom. Wiedza ekologiczna stanowi ważną podstawę działań sozologicznych, ale potrzebne są w nich również ustalenia innych nauk.

Ekologizm to nurt ideowy, światopoglądowy i społeczno-polityczny, który uznaje ochronę środowiska przyrodniczego za istotną wartość oraz postuluje uwzględnianie ekologicznych konsekwencji ludzkiej działalności w organizacji społeczeństwa, gospodarce i polityce. Podkreśla odpowiedzialność człowieka za stan biosfery, potrzebę ochrony różnorodności biologicznej, racjonalnego korzystania z zasobów naturalnych oraz ograniczania zanieczyszczeń i degradacji ekosystemów. Ekologizm nie jest jedną, ściśle określoną doktryną. Obejmuje różne stanowiska, które mogą odmiennie interpretować przyczyny kryzysu środowiskowego i proponować różne sposoby jego rozwiązywania. Niektóre nurty koncentrują się na reformowaniu istniejącej gospodarki, rozwoju odnawialnych źródeł energii i doskonaleniu prawa ochrony środowiska. Inne postulują głębsze przemiany społeczne, zmianę modelu konsumpcji, ograniczenie wzrostu gospodarczego lub przemyślenie miejsca człowieka w świecie przyrody.

W zależności od przyjętych założeń ekologizm może łączyć się z różnymi koncepcjami etycznymi i politycznymi. W jego obrębie dyskutuje się między innymi o wartości przyrody niezależnej od jej użyteczności dla człowieka, prawach zwierząt, sprawiedliwości środowiskowej, odpowiedzialności międzypokoleniowej i granicach eksploatacji zasobów naturalnych. Najważniejsze jest rozróżnienie: ekologizm to stanowisko ideowe i program działania, a nie nauka badająca ekosystemy. Może korzystać z ustaleń ekologii, klimatologii, biologii i innych nauk, lecz obejmuje także wartości, oceny moralne oraz postulaty dotyczące tego, jak społeczeństwo powinno postępować.

Pod względem językowym polski wyraz ekologizm powstał od słowa ekologia przez dodanie przyrostka -izm, który w polszczyźnie tworzy nazwy doktryn, ideologii, kierunków myślowych i systemów przekonań. Podobne formacje spotykamy w słowach takich jak liberalizm, socjalizm czy humanizm. Wielki słownik języka polskiego PAN odnotowuje wyraz „ekologizm” z chronologią sięgającą 1986 roku. Jego współczesne znaczenie ideowe rozwijało się wraz z ruchem ochrony środowiska, szczególnie w drugiej połowie XX wieku. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku problemy zanieczyszczenia środowiska, degradacji przyrody i skutków industrializacji coraz silniej wpływały na debatę publiczną. Zainteresowanie przyrodą zaczęło przekładać się na programy polityczne, postulaty społeczne i pytania o podstawy współczesnej cywilizacji. Ekologizm stał się określeniem stanowisk, które nie tylko domagają się ochrony środowiska, ale również postulują zmianę sposobu organizowania gospodarki i społeczeństwa.

Warto zatem zapamiętać, że ekologia dostarcza wiedzy o funkcjonowaniu przyrody, a ekologizm wykorzystuje tę wiedzę do formułowania postulatów dotyczących sposobu życia i organizacji społeczeństwa. Wiedza naukowa może pomóc ocenić skutki określonych działań, ale nie rozstrzyga samodzielnie wszystkich pytań o wartości, priorytety i polityczne wybory. Właśnie w tym miejscu kończy się opis naukowy, a zaczyna dyskusja światopoglądowa i społeczna.

Ekorozwój to koncepcja rozwoju społecznego i gospodarczego, w którym potrzeby człowieka są zaspokajane z uwzględnieniem ograniczeń środowiska przyrodniczego, zdolności ekosystemów do regeneracji oraz konieczności zachowania zasobów i różnorodności biologicznej. Zakłada, że rozwój gospodarczy nie powinien odbywać się kosztem trwałego niszczenia przyrody, pogarszania jakości środowiska ani ograniczania możliwości życia przyszłych pokoleń. 

Czasem ekorozwój uważany jest za synonim rozwoju zrównoważonego. Ekorozwój uwzględnia zależności między gospodarką, społeczeństwem i przyrodą. Obejmuje między innymi racjonalne gospodarowanie zasobami naturalnymi, ograniczanie zanieczyszczeń i ilości odpadów, ochronę ekosystemów, oszczędne korzystanie z energii oraz poszukiwanie technologii i sposobów produkcji mniej obciążających środowisko. Ważne jest również uwzględnianie długofalowych skutków podejmowanych decyzji, zamiast koncentrowania się wyłącznie na krótkoterminowych korzyściach ekonomicznych. Nie oznacza to rezygnacji z rozwoju, lecz próbę takiego jego ukierunkowania, aby cele gospodarcze i społeczne pozostawały w zgodzie z warunkami funkcjonowania biosfery. Ekorozwój nie jest przy tym pojedynczą technologią ani konkretnym programem politycznym. To ogólna zasada planowania i prowadzenia działalności człowieka, która wymaga uwzględniania zarówno potrzeb ludzi, jak i ekologicznych konsekwencji ich działań.

Polskie słowo ekorozwój jest złożeniem członu eko-, nawiązującego do ekologii i środowiska przyrodniczego, oraz słowa rozwój. Odpowiada ono międzynarodowemu terminowi ecodevelopment, a także francuskiemu écodéveloppement.

Koncepcja ekorozwoju ukształtowała się na początku lat 70. XX wieku, gdy na forum międzynarodowym coraz wyraźniej dostrzegano konieczność łączenia rozwoju gospodarczego z ochroną środowiska. Termin ecodevelopment rozpowszechnił Maurice Strong, pierwszy dyrektor wykonawczy Programu Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska (UNEP), w kontekście przygotowań i obrad konferencji ONZ w Sztokholmie w 1972 roku. Istotnie rozwinął tę koncepcję ekonomista Ignacy Sachs, który podkreślał znaczenie dostosowania rozwoju do lokalnych warunków przyrodniczych i społecznych, racjonalnego wykorzystywania zasobów oraz zaspokajania podstawowych potrzeb ludzi.
Ekorozwój był jednym z ważnych poprzedników koncepcji rozwoju zrównoważonego, która zyskała międzynarodowe znaczenie w kolejnych dekadach, szczególnie po opublikowaniu raportu Komisji Brundtland w 1987 roku. Oba pojęcia są bliskie znaczeniowo, choć ich zakres i sposób definiowania mogą się różnić w zależności od kontekstu. 

W polskim kontekście warto też pamiętać, że zasada zrównoważonego rozwoju została zapisana w art. 5 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Pokazuje to, że idea łączenia rozwoju społeczno-gospodarczego z ochroną środowiska nie jest wyłącznie postulatem ruchów ekologicznych, lecz również zasadą ustrojową państwa.

Prezentacja na obronę

 

Na ostatnim slajdzie prezentacji dyplomowej często pojawia się bibliografia. Kilka, kilkanaście, czasem kilkadziesiąt pozycji zapisanych drobnym drukiem. Książki, artykuły, raporty, strony internetowe. Slajd wygląda naukowo, więc wszystko wydaje się być w porządku. Tyle tylko, że właściwie nie wiadomo, czemu ma to służyć. Widownia właśnie wysłuchała kilkunastominutowej prezentacji, a teraz otrzymuje wykaz literatury, której nie zdąży przeczytać, a nawet porządnie zobaczyć. Czy jest to jeszcze nauka, czy już tylko akademicki rytuał?

Bibliografia ma oczywiście swoje ważne miejsce w nauce. Pokazuje, skąd pochodzą informacje, na czym opiera się argumentacja, jakie wyniki innych badaczy zostały wykorzystane. Pozwala dotrzeć do źródeł i zweryfikować twierdzenia. W artykule naukowym czy pracy dyplomowej jest wręcz niezbędna. Czytelnik może przecież zatrzymać się przy konkretnym fragmencie, sprawdzić przypis, sięgnąć do cytowanej publikacji i ocenić, czy autor właściwie wykorzystał jej treść.

Prezentacja jest jednak innym gatunkiem wypowiedzi. Ma ograniczony czas, określone tempo i konkretny cel. Nie jest skróconą wersją pracy dyplomowej przeniesioną slajd po slajdzie na ekran. Jej zadaniem jest przede wszystkim opowiedzenie o problemie badawczym, metodzie, wynikach i ich znaczeniu. Slajd jest narzędziem tej opowieści, a nie stroną książki. Dlatego pojawia się pytanie: po co na końcu prezentacji umieszczać kilka wybranych pozycji z bibliografii pracy? Jeśli dyplomant przedstawia wyniki własnych badań, to źródłem tych wyników jest przede wszystkim jego praca dyplomowa. Pełne piśmiennictwo znajduje się już w tym dokumencie. Komisja ma do niego dostęp. Nie potrzebuje więc fotografii bibliografii na ostatnim slajdzie. Co więcej, sama obecność literatury nie mówi jeszcze, w jaki sposób została wykorzystana. Jeśli na slajdzie znajduje się wykres, zdjęcie, tabela albo konkretne twierdzenie zaczerpnięte z publikacji, znacznie bardziej użyteczne byłoby wskazanie źródła właśnie tam, gdzie jest ono potrzebne. Mały podpis pod ryciną albo krótkie odwołanie do publikacji może powiedzieć więcej niż cała strona bibliografii na zakończenie. Wtedy widz wie: to jest wynik własny, to pochodzi z literatury, a tutaj autor wykorzystał dane innego badacza.

Bibliografia umieszczona na ostatnim slajdzie bywa więc trochę jak tabliczka „tu znajduje się nauka”. Ma wyglądać poważnie, ale niekoniecznie pełni funkcję poznawczą. To szczególnie widoczne wtedy, gdy zapisane drobnym fontem nazwiska i tytuły są praktycznie nieczytelne. Slajd ma przecież wspierać komunikację. Jeśli odbiorca nie może go przeczytać, ponieważ projektant chciał zmieścić dwadzieścia pozycji literatury, to bibliografia zaczyna działać przeciwko prezentacji. 

Podobny problem dotyczy grafik. Współczesne narzędzia pozwalają wygenerować niemal dowolną ilustrację: efektowną, kolorową, fantastycznie wyglądającą. Tyle że efektowność nie jest jeszcze komunikacją. Jeśli piękna grafika zajmuje pół slajdu, ale nie pozwala zrozumieć przedstawianego zjawiska, staje się dekoracją. A naukowa prezentacja nie jest konkursem dekorowania slajdów.

W tym miejscu pojawia się jeszcze ciekawsze pytanie: co z AI? Jeżeli student korzystał z narzędzia generatywnej sztucznej inteligencji przy przygotowaniu prezentacji, czy powinien umieścić je w bibliografii obok artykułów naukowych? Samo dopisanie nazwy narzędzia do listy źródeł niewiele wyjaśnia. Znacznie ważniejsze jest ujawnienie jak AI zostało wykorzystane: do uporządkowania pomysłów, korekty językowej, stworzenia grafiki, wygenerowania propozycji struktury czy może do opracowania fragmentu treści. AI nie jest bowiem tradycyjnym źródłem wiedzy. Jest narzędziem, którego sposób użycia ma znaczenie dla oceny procesu powstawania pracy. AI korzysta z zasobów tradycyjnej wiedzy, skumulowanej przez ludzkość, lecz robi to mało przejrzyście. 

To prowadzi do szerszej kwestii: uczelnia wyższa powinna uczyć nie tylko przestrzegania formy, ale także rozumienia funkcji formy. Student, który nauczył się, że „na końcu musi być bibliografia”, może bez problemu spełnić wymaganie formalne, nie wiedząc jednak, dlaczego je spełnia. To trochę tak, jakby na końcu wykładu obowiązkowo zapalać światło w sali, niezależnie od tego, czy jest dzień, czy noc (czy jest widno czy ciemno w sali). Rytuał zostaje, choć czasem znika jego sens.

Być może warto więc odwrócić pytanie. Nie: „Czy w prezentacji jest bibliografia?”, lecz: „Czy odbiorca wie, skąd pochodzi informacja i czy może ją zweryfikować?” Jeśli tak, funkcja naukowa została spełniona. Jeśli nie, sama lista literatury na ostatnim slajdzie niewiele zmienia. Dobra prezentacja dyplomowa nie powinna udawać artykułu naukowego. Powinna być klarowną opowieścią o wykonanej pracy badawczej. Jej wartość nie rośnie od liczby pozycji na ostatnim slajdzie ani od liczby efektownych grafik. Rośnie wtedy, gdy odbiorca rozumie, co zostało zbadane, jak to zrobiono, co odkryto i dlaczego ma to znaczenie. Może więc czasem warto zrezygnować z akademickiego ornamentu. Zamiast bibliografii umieszczonej na końcu „bo tak się robi”, lepiej pokazać jedno dobrze opisane źródło tam, gdzie rzeczywiście jest potrzebne. Zamiast pięknej, lecz nieczytelnej grafiki — prosty wykres, schemat albo zdjęcie, które coś wyjaśnia. Zamiast rytuału — świadomy wybór. Bo naukowość prezentacji nie polega na tym, żeby wyglądała naukowo. Polega na tym, żeby uczciwie i zrozumiale pokazywała proces dochodzenia do wiedzy.

Teraz było krótko, bez dodatkowych dygresji i szerszego omawiania zagadnienia. Czasem krótkie tekstu są lepsze od długich. A czasem nie. Nie zawsze musi był długo i obszernie i nie zawsze musi być krótko. Tekst powstał jako uzupełnienie do zajęć z seminarium dyplomowego.

Ewolucja komunikacji: od rozmowy przy ognisku do kolektywów sztucznej inteligencji

Wystawa sztuki gdzieś w muzeum lub galerii. Obrazy i ludzie ze smartfonami, którzy opowiadają o tej wystawie, robią zdjęcia, wysyłają, coś na komórkach sprawdzają, doczytują... Współczesna hybrydowa komunikacja.

Historia człowieka jest w dużej mierze historią komunikacji. To właśnie niezwykła zdolność przekazywania informacji, wymiany doświadczeń i wspólnego interpretowania świata sprawiła, że niewielkie grupy naczelnych przekształciły się w gatunek zdolny do tworzenia cywilizacji, nauki i technologii. Ewolucja komunikacji nie jest jednak jedynie historią narzędzi, takich jak mowa, pismo czy internet. Jest to przede wszystkim historia rozszerzania możliwości ludzkiego mózgu poprzez kulturę (fenotyp rozszerzony). Każdy kolejny sposób porozumiewania się pozwalał człowiekowi przekraczać ograniczenia własnej pamięci, własnego doświadczenia i własnej perspektywy.

Początki komunikacji sięgają czasów, gdy nasi przodkowie żyli w niewielkich grupach społecznych. Mózg człowieka kształtował się pod wpływem życia we wspólnocie (stymulujące znaczenie inteligencji emocjonalnej). Umiejętność odczytywania intencji innych osób, przewidywania ich zachowań oraz współpracy była równie ważna w przeżyciu jak zdolności fizyczne. Rozwijający się język umożliwił przekazywanie informacji o zagrożeniach, miejscach występowania pożywienia, a później także o normach społecznych i wspólnych wartościach. A może pierwotne i najważniejsze było plotkowanie, kto z kim i dlaczego? Niby są bezwartościowe takie rozmowy, ale to one budowały sieci społeczne, relacje i więzi w grupie. Dzięki temu wiedza nie musiała być odkrywana na nowo przez każde pokolenie. Komunikacja stała się narzędziem kumulacji doświadczeń, a kultura zaczęła pełnić rolę pamięci zbiorowej.

Przez tysiące lat rozmowa twarzą w twarz była podstawową formą wymiany myśli. Człowiek mógł dyskutować jedynie z osobami znajdującymi się obok niego. Powstawały lokalne wspólnoty wiedzy, tradycji i wierzeń. W tym sensie każdy dialog tworzył swoisty kolektyw myślowy, czyli grupę ludzi współdzielących podobne sposoby postrzegania rzeczywistości, podobne informacje czy opowieści. Wspólna dyskusja prowadziła do powstawania nowych idei, ponieważ całość stawała się czymś więcej niż prostą sumą indywidualnych opinii. Wiedza rozwijała się nie tylko dzięki jednostkom, ale przede wszystkim dzięki relacjom między nimi. Od samego swego zarania wiedza miała charakter konektywny.

Prawdziwą rewolucję przyniosło pismo. Po raz pierwszy w historii możliwe stało się oddzielenie komunikatu od obecności nadawcy w bezpośredniej bliskości. Myśli mogły podróżować w przestrzeni i czasie. Człowiek zyskał możliwość prowadzenia dialogu z osobami oddalonymi o setki kilometrów, a nawet z autorami żyjącymi wiele pokoleń wcześniej lub później. Czytając dzieła Arystotelesa, Kopernika, Darwina czy Flecka, współczesny czytelnik uczestniczy w szczególnym rodzaju rozmowy. Autor nie może odpowiedzieć bezpośrednio, ale jego argumenty nadal wpływają na nasze myślenie. Książka stała się technologią komunikacyjną rozszerzającą możliwości ludzkiego mózgu. Dzięki niej kultura zaczęła funkcjonować jako zewnętrzny magazyn wiedzy, znacznie przekraczający pojemność indywidualnej pamięci w pojedynczym mózgu.

Jednocześnie rozwijała się jeszcze jedna forma komunikacji: dialog wewnętrzny. Człowiek potrafi rozmawiać nie tylko z innymi ludźmi, ale również z samym sobą. Wyobrażamy sobie różne stanowiska, analizujemy argumenty, odgrywamy odmienne role i zastanawiamy się nad konsekwencjami decyzji. W pewnym sensie każdy umysł jest małym kolektywem myślowym. Myślenie polega często na symulowaniu rozmowy, która odbywa się wyłącznie wewnątrz naszej świadomości. Kultura, edukacja i lektury wzbogacają ten dialog, dostarczając nowych głosów i nowych perspektyw.

Kolejny etap przyniosły technologie cyfrowe. Internet pozwolił łączyć ludzi w skali całej planety (bardziej aktywnie niż radio czy telewizja). Nigdy wcześniej tak wiele osób nie uczestniczyło jednocześnie w wymianie informacji. Jednak dopiero rozwój sztucznej inteligencji otworzył nowy rozdział w historii komunikacji. Po raz pierwszy człowiek może prowadzić dialog z systemem, który nie jest człowiekiem, ale potrafi analizować informacje, odpowiadać na pytania i wspierać proces myślenia. Powstaje nowa forma współpracy, którą można określić jako hybrydowy kolektyw myślowy. W takim układzie człowiek wnosi doświadczenie, intuicję i wartości, natomiast sztuczna inteligencja oferuje szybkie przeszukiwanie wiedzy, analizę danych oraz generowanie alternatywnych perspektyw.

Obecnie obserwujemy narodziny kolejnego etapu. Coraz częściej pojedynczy model językowy nie działa samodzielnie, lecz współpracuje z innymi agentami AI. Jeden system wyszukuje informacje, drugi je analizuje, trzeci tworzy podsumowania, a czwarty sprawdza poprawność wniosków. Takie wieloagentowe środowiska przypominają zespoły ekspertów prowadzących nieustanną dyskusję. Można je postrzegać jako nowy rodzaj kolektywu myślowego, który nie jest już wyłącznie ludzki. Powstają sieci współpracujących inteligencji, wspierających proces tworzenia wiedzy i podejmowania decyzji.

Nie oznacza to końca roli człowieka. Przeciwnie, rozwój komunikacji pokazuje, że każda nowa technologia rozszerzała możliwości ludzkiego umysłu, ale go nie zastępowała (fenotym rozszerzony). Mowa nie zastąpiła myślenia, książki nie zastąpiły rozmowy, a internet nie zastąpił kultury. Podobnie sztuczna inteligencja staje się kolejnym narzędziem poszerzającym przestrzeń dialogu. W tym sensie ewolucja komunikacji jest jednocześnie ewolucją kultury i ewolucją poznania. Coraz więcej podmiotów uczestniczy w wymianie myśli, a krąg naszych rozmówców staje się coraz szerszy. Rośnie biomasa współpracujących mózgów i obwodów krzemowych.

Można więc powiedzieć, że historia komunikacji to historia nieustannego przekraczania granic własnego umysłu. Najpierw rozmawialiśmy z ludźmi siedzącymi obok nas. Później nauczyliśmy się rozmawiać z autorami zapisanymi na kartach książek. Następnie odkryliśmy potencjał dialogu wewnętrznego, sieci globalnej komunikacji i sztucznej inteligencji. Dziś wchodzimy w epokę współpracujących agentów AI. Historia komunikacji to historia rozszerzania kręgu rozmówców: od ludzi obecnych obok nas, przez autorów zapisanych w książkach, po sztuczną inteligencję i kolektywy agentów AI.

I ta sama historia w ujęciu komiksowym. Grafiki wygenerowane z pomocą AI.

Nominacja bloga w konkursie POP Science Śląskiego Festiwalu Nauki

Grafika Śląskiego Festiwalu Nauki

Pisze się w samotności ale i tak oczekujemy informacji zwrotnych. Bo pisanie na blogu to aktywność społeczna, skierowana do ludzi. Pisze się po to, by ktoś przeczytał. Tak jak mówi się, by ktoś usłyszał. Niezależnie ot tego, że czasami mówimy do siebie samych, nawet na głos. I że piszemy do szuflady, np. dziennik refleksji czy pamiętnik – tylko dla siebie. I to też ma sens. Blog to forma wypowiedzi publicznych w małych (krótkich) formach. Małe ziarenka, które dzięki systematyczności i wytrwałości układają się po latach w dużą wydmę. Kumulatywnie powstaje coś dużego

O sensie pisania decydują także informacje zwrotne, czy to w formie komentarzy, czy to polemiki i dyskusje w innym miejscu, czy to w formie cytowania i różnych „przedruków”. Te informacje zwrotne to odpowiedź na pytania: po czym poznam, że jestem czytany? Po czym poznam, że to co piszę ma sens? W tym kulturowym i publicznym dialogu rodzi się intersubiektywność, coś konektywnie wspólnego. Wpisy na blogu ozdabiam i ilustruję głównie własnymi zdjęciami. Taki dodatkowy środek wyrazu i komunikacji.

Wyróżnienia i nagrody za popularyzację nauki w formie bloga są nie tylko przyjemnością lecz i dodatkową informacją zwrotną. Że ktoś zauważył, docenił, uznał za wartościowe. Kilka miesięcy temu zostałem zgłoszony do konkursu POP Science, organizowanego przez Śląski Festiwal Nauki. Niedawno znalazłem się w gronie nominowanych w konkursie POP Science, w kategorii strona internetowa lub blog. To dla mnie duża radość i znaczące wyróżnienie. A na początku października rozpoczęło się głosowanie internetowe (potrwa do 5 listopada), które wyłoni Laureatki i Laureatów tegorocznej edycji konkursu organizowanego od 2019 roku (pierwsze wręczenie Nagród odbyło się w styczniu 2020 roku).

Prezentacja wszystkich nominowanych wraz z głosowaniem znajduje się na stronie Śląskiego Festiwalu Nauki: https://slaskifestiwalnauki.pl/pop-science-2026-nominacje-i-glosowanie Link do głosowania znajduje się też w aktualnościach oraz z prawej strony w skrótach strony głównej https://slaskifestiwalnauki.pl/

„Do 5 listopada 2026 roku do godziny 23:59 trwa internetowe głosowanie, które pozwoli wyłonić laureatki i laureatów Nagrody POP Science Śląskiego Festiwalu Nauki Katowice. Wyróżnienie to przyznawane jest osobom i przedsięwzięciom popularyzującym naukę w trzech kategoriach ogólnopolskich (wideoblog, strona internetowa/blog, audycja radiowa/podcast) oraz dwóch kategoriach regionalnych pod wspólną nazwą – myśl globalnie, działaj lokalnie – odrębnie w ramach osób zatrudnionych na uczelniach oraz związanych z województwem śląskim. Zapraszamy do zapoznania się z nominacjami i oddania głosów! Jak co roku, każda zainteresowana osoba mogła przekazać pomysły nominacji lub zgłosić swoją własną inicjatywę czy rozwijany projekt. Ten etap trwał do połowy maja 2026. Następnie dzięki punktom przyznawanym przez jury (które tworzą głównie laureatki i laureaci poprzednich edycji konkursu) wyłonione zostały nominacje. W każdej kategorii są to trzy kandydatury (propozycje z największą liczbą punktów jurorskich). Oznacza to, że łącznie w konkursie POP Science nominowanych jest 15 osób lub zespołów i inicjatyw. Laureatki i laureatów tradycyjnie wybierzemy wspólnie! O zwycięstwie zadecydują wszyscy głosujący z zachowaniem proporcji 50% głosów internautów i 50% głosów jury. Ogłoszenie wyników zaplanowane zostało na sobotę 5 grudnia, podczas pierwszego dnia Śląskiego Festiwalu Nauki Katowice.”

Informacja o mnie i moim blogu ze strony Śląskiego Festiwalu Nauki:

Profesorskie Gadanie, dr hab. Stanisław Czachorowski, prof. UWM

Blog Profesorskie Gadanie powstał w 2005 roku (od 2018 kontynuacja pod nowym adresem) jako element szerszego procesu dojrzewania do idei otwartego uniwersytetu i nauczania hybrydowego, a także jako próba przełamania pewnych barier oraz przyswajania nowych technologii w czasie trzeciej rewolucji technologicznej. Dla pracownika akademickiego to jeszcze jedna forma komunikacji i doskonalenie nauczycielskiego warsztatu pracy. Upowszechnianie wiedzy przez dr. hab. Stanisława Czachorowskiego, prof. UWM w ramach formuły uniwersytetu otwartego zawiera w sobie także swoistą spłatę dla podatnika, który przecież finansuje polską naukę. Skoro naukowiec może się rozwijać za pieniądze podatnika, to autor bloga popularnonaukowego uważa za stosowne dzielić się informacjami, refleksjami, wrażeniami i wiedzą na zasadzie wolnej licencji (swobodnego, niekomercyjnego dostępu). Na Profesorskim Gadaniu znajdują się tematy czysto biologiczne, jak i pokazujące pracę naukowca i dydaktyka od drugiej, nieoficjalnej strony, z naciskiem na szerszy kontekst społeczny i kulturowy.

Podróże z ciekawością do miejsc nieoczywistych

Pamiątka z podróży po województwie śląskim. Zdjęcie i wspomnienia.

Nie sztuka wypatrzyć piramidę w Egipcie. Nie sztuka znaleźć wieżę Eiffla w Paryżu, zrobić jej zdjęcie i wrzucić do mediów społecznościowych. Trudniej zobaczyć coś, czego nie pokazują przewodniki. Jeszcze trudniej zachwycić się miejscem, które nie ma własnego magnesu na lodówkę, pocztówki ani kolejki turystów. Podróżowanie zaczyna się bowiem nie wtedy, gdy przekraczamy granicę państwa, lecz wtedy, gdy przekraczamy granicę własnej ciekawości.

Paryż jest daleko, więc wydaje się wielką podróżą. Ale czym właściwie jest ta „dalekość”? Można przelecieć tysiące kilometrów i niemal nie opuścić własnego świata. Zobaczyć Luwr, wieżę Eiffla, Łuk Triumfalny, a potem wrócić do hotelu i restauracji znanych z internetu. W pewnym sensie odwiedzamy wtedy nie Paryż, lecz jego wcześniej przygotowany obraz. Podróżujemy do miejsca, które już znamy z fotografii, filmów, książek i opowieści innych ludzi. Oczywiście, warto zobaczyć arcydzieła Luwru oraz dzieła architektoniczne dawnym pokoleń. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy sądzimy, że to właśnie one wyczerpują sens podróży.

Turystyka coraz częściej staje się bowiem turystyfikacją. Miejsca są przygotowywane tak, aby można je było łatwo zobaczyć, sfotografować, opisać i sprzedać. Powstają trasy, punkty widokowe, atrakcje, „must see” i listy dziesięciu rzeczy, których nie wolno przegapić. Miasto zaczyna być trochę jak wystawa, a turysta jak zwiedzający poruszający się według instrukcji obsługi. W efekcie różne miasta zaczynają mówić podobnym językiem. Podobne kawiarnie, podobne pamiątki, podobne kadry do fotografowania. Turystyfikacja porządkuje przestrzeń, ale czasem odbiera jej przypadkowość, a przecież właśnie przypadek bywa najlepszym przewodnikiem. I przygodą.

Dlatego lubię podróże do miejsc nieoczywistych. Można pojechać do Wodzisławia Śląskiego i odkryć niewielkie instalacje, o których wcześniej nie miało się pojęcia. Nie są wrocławskimi krasnalami, nie tworzą wielkiej turystycznej marki. Są po prostu częścią miasta. I właśnie dlatego mogą być ciekawsze. Nie przyjechaliśmy ich szukać. To my je znaleźliśmy. A może nawet odkryliśmy? Przynajmniej dla siebie, a czasem także dla innych.

Podobnie jest z Katowicami. Można powiedzieć: zwykłe miasto, przemysł, ulice, osiedla, place. Ale „zwykłe” jest często tylko innym słowem na „jeszcze niezobaczone”. Wystarczy zmienić sposób patrzenia. Nagle pojawia się detal architektoniczny, stara tablica, podwórko, ogród, fragment dawnej infrastruktury, rzeźba, mural, ślad czyjejś historii. Miasto przestaje być tłem i zaczyna być opowieścią.

A przecież podobnie można podróżować bez kupowania biletu. Podwórko w Silginach może być bardziej odległe od naszego codziennego świata niż niejedna zagraniczna metropolia. Pokrzywy nad rzeką mogą skrywać małą krainę nieznaną komuś, kto przechodził tamtędy setki razy. Wystarczy przystanąć. Zobaczyć owada na liściu, ślady zwierząt, zmieniający się nurt, zapach mokrej ziemi. Nagle znane miejsce staje się obce, a obce staje się bliskie. Odkryte dla siebie samego. I to tworzy klimat przygody z emocjami. Może więc daleka podróż nie oznacza wcale dużej liczby kilometrów. Jest raczej wyjazdem z własnego świata. To moment, kiedy przestajemy patrzeć automatycznie. Kiedy nie wiemy, co zobaczymy, i właśnie ta niewiedza zaczyna nas cieszyć.

Najciekawszym wyposażeniem podróżnika nie jest zatem aparat fotograficzny ani najnowszy smartfon. Jest nim ciekawość. Dzięki niej można podróżować po Paryżu, ale także po Katowicach, Wodzisławiu, własnej wsi, osiedlu, a nawet po własnym podwórku. Świat staje się wtedy większy nie dlatego, że pokonujemy większe odległości, lecz dlatego, że więcej potrafimy dostrzec.

Podróż zaczyna się od słów: „ciekawe, co tu jest?”. I być może właśnie wtedy naprawdę opuszczamy własny świat.