14.11.2026

Rozryta ziemia, ukryte życie czyli co dziki robią z miejskim trawnikiem

 

Od kilkunastu lat dziki towarzyszą nam w mieście, np. w Olsztynie. Swego czasu rozryły mi rabatkę pod blokiem i wyjadły wszystkie cebulki tulipanów i krokusów, które z mozołem zasadziłem. W wielu miejscach widać rozryte trawniki. Czasem szukają topinamburu, czasem innych swoich przysmaków. Pozornie mogłoby się wydawać, że czynią jedynie bałagan. Jednocześnie od lat staramy się w miastach zmienić sposób pielęgnowanie zieleńców i trawników, by nie były tak często koszone i by nie były monokulturą nielicznych traw. Zakładane są łąki kwietne, tu i ówdzie dosiewane są różne dzikie rośliny, niepoprawnie nazywane chwastami. Skutek bywa różny, często niezadowalający. Brakuje ciągłości procesów, w tym zgryzających trawy roślinożerców. Jak utrzymać dużą mozaikę siedliskową i dużą bioróżnorodność, ważną dla ludzkiego oka jak i dla zdrowia miejskiego ekosystemu?

Zamieszczone zdjęcie pochodzi z małego "przechodniaka", którym codziennie chodzę do pracy. Widuję ludzi na spacerze z psami, czasem popijających panów, po których zostaje mnóstwo śmieci. Wygląda to okropnie. Przynajmniej dwa razy do roku teren jest sprzątany. Sam również brałem udział w takich porządkach. Po wprowadzeniu butelkomatów wyraźnie śmieci jest mniej. Ale są. A mały fragment dzikiej łąki bywa koszony czasem częściej, czasem rzadziej. Sam również rozrzucałem nasiona dzikich roślin, by zwiększyć różnorodność. Rosły tu nawet słoneczniki bulwiaste, ale zostały kilka razy zbuchtowane przez dziki i na razie się nie odradzają.

W listopadowy poranek zobaczyłem cały fragment mocno zryty przez dziki, centymetr po centymetrze. Jakby ktoś skopał cały ogródek. Wystarczy jedna noc, by gładki, równo przystrzyżony trawnik zamienił się w pole zorane przez niewidzialny pług. Darń leży odwrócona płatami, spod spodu wygląda ciemna, wilgotna ziemia. Dla niektórych mieszkańców osiedla może to wydać się zniszczeniem trawnika, a dla służb zieleni kłopotem. Na tak nierównej glebie trudno będzie kosić trawę. Ekolog widzi coś więcej - dziki buchtują, więc w mieście, gdzie dzikiej przyrody ma być jak najmniej, uruchamiają proces zwykle kojarzony z lasami i łąkami. Na kilkunastu metrach kwadratowych zaczyna się historia, którą nauka opisuje od ponad stu lat jako sukcesję ekologiczną. A jej skutkiem będzie większa różnorodność gatunkowa. 

Zacznijmy od tego, dlaczego trawnik jest tak stabilny (wizualnie). Częste koszenie eliminuje większość roślin dwuliściennych, zostają tylko trawy, które mają nisko położone stożki wzrostu. Zwarta darń to układ, w którym wygrali ci, którzy już tam są. Gęsta warstwa pędów i korzeni zacienia glebę, pochłania wodę i składniki pokarmowe, a przede wszystkim mechanicznie blokuje drogę nowym roślinom. Nasiono, które spadnie na taki dywan, rzadko dotrze do gleby, a jeśli nawet wykiełkuje, siewka zostanie zagłuszona zanim zdąży wypuścić drugi liść. Regularne koszenie dodatkowo utrwala ten porządek, bo faworyzuje gatunki o niskim wzroście i skłonności do rozrastania się bocznie. Trawnik jest więc czymś w rodzaju ekologicznego zamrożenia. Wygląda na spokojny, ale to spokój wymuszony i sztuczny.

Pod powierzchnią dzieje się jednak coś czego nie widać. W glebie leży glebowy bank nasion (lub szerzej, glebowy bank diaspor) czyli zapas żywych, ale uśpionych nasion zgromadzonych tam przez lata, a czasem dziesięciolecia. Także tych, które w tym roku wyrosły i zostały skoszone. Trafiły tam z roślin, które kiedyś na tym miejscu rosły. Z wiatrem, z odchodami ptaków, z butami spacerowiczów i z wodą po deszczu, przywędrowały z miejsc sąsiednich. Na jednym metrze kwadratowym gleby, na terenach otwartych mogą tkwić tysiące nasion, często należących do gatunków, których na powierzchni od dawna nie ma. Bank działa jak biologiczna pamięć miejsca i jednocześnie jak ubezpieczenie. Jeśli warunki na górze się zmienią, roślina nie musi zaczynać od zera (czekać na dyspersję i kolonizację), bo jej potomstwo już czeka. Część nasion zachowuje zdolność kiełkowania bardzo długo. Nasiona wielu pospolitych "chwastów", takich jak komosy, szczawie, dziewanny czy babki, mogą przetrwać w glebie wiele lat, a w niektórych przypadkach jeszcze dłużej. To rodzima bioróżnorodność naszego krajobrazu, uformowane przez stulecia gospodarki rolniczej na polach, pastwiskach i łąkach. Na skutek kolejnych zmian w intensywnym rolnictwie ta właśnie bioróżnorodność jest bardzo zagrożona. Paradoksalnie to miasta mogą być dla niej rezerwatami przyrody. 

Skoro nasiona są na miejscu, dlaczego nie kiełkują? Bo spoczynek jest dla nich mechanizmem obronnym, a nie przypadkiem. Roślina „nie chce” budzić się wtedy, gdy nie ma szans na przeżycie, na przykład pod grubą warstwą gleby albo w cieniu gęstej darni. To oczywiście stylistyka antropomorfizowania. Roślina niczego nie chce. To efekt doboru naturalnego, który tak ukształtował fizjologię spoczynkową nasion, że reagują na określone sygnały ze środowiska. I to właśnie te gatunki przetrwały, bo tak ukształtowana fizjologia zapewniała kiełkowanie, a więc i przeżycie w określonych warunkach. Wiele nasion, zwłaszcza drobnych, ma zapas substancji odżywczych tak mały, że siewka musi szybko dotrzeć do światła, inaczej zginie. To typowe dla gatunków wczesnosukcesyjnych, inwestujących w liczbę potomstwa, a nie ich jakość. Dlatego natura wyposażyła je w czułe czujniki. Jednym z nich jest światło. U wielu gatunków reagują na nie barwniki zwane fitochromami, które pozwalają nasionu rozpoznać, że znalazło się blisko powierzchni a nie głęboko pod ziemią czy pod osłoną innych liści. Drugim sygnałem jest temperatura, a dokładniej jej wahania. Gleba pod zwartą roślinnością jest chłodna i wyrównana, natomiast odsłonięta ziemia nagrzewa się w dzień, a w nocy wychładza. Takie wahania są dla uśpionych nasion informacją, że nad nimi zrobiło się miejsce. Do tego dochodzą zmiany w dostępności wody i związków azotu, które także potrafią przerwać spoczynek.

Teraz widać, co naprawdę robi dzik. Ryjąc w poszukiwaniu dżdżownic, larw owadów, bulw i korzeni, odwraca darń, kruszy wierzchnią warstwę gleby i wynosi na powierzchnię ziemię z głębszych poziomów, razem z zawartymi w niej nasionami i zarodnikami innych organizmów. Odsłonięta gleba dostaje światło, którego wcześniej nie widziała, i zaczyna przechodzić dzienne wahania temperatury. Dla setek nasion to jednocześnie budzik i sygnał startu. Podobnie działają kopce kreta, tyle że w mniejszej skali - odsłonięta ziemia tworzy na trawniku małe, świeże wysepki, na których siewki mają szansę, jakiej nigdzie indziej na tym terenie nie dostaną. Tworzą się małe wysepki różnorodności, niczym wyspy na oceania. Na tym opisywanym fragmencie niedawno pojawił się kret, ze swoimi kopcami., Ale to dziki uczyniły znaczącą różnice. Obie sytuacje opisuje ta sama zasada, którą ekolodzy nazywają zaburzeniem. Krótkotrwałe naruszenie ustalonego układu otwiera przestrzeń dla gatunków, które w stabilnych warunkach przegrywają. W stabilnych warunkach wygrywają specjaliści i gatunki późnosukcesyjne. W naszych warunkach klimaksem byłby las. Koszenie trawników też jest zaburzeniem, przypominającym zgryzanie przez roślinożerców. Jednak koszenie ujednolica siedlisko. A na wypas owiec, kóz czy krów w miastach nie bardzo możemy sobie pozwolić. A przynajmniej nie w każdym miejscu.

Wróćmy do sytuacji ze zdjęcia. Na rozrytym miejscu zaczyna się sukcesja. Najpierw pojawiają się pionierzy, czyli gatunki wczesnosukcesyjne (przez niektórych nazywane "chwastami", o drobnych nasionach i krótkim cyklu życia, które potrafią szybko wykorzystać wolną przestrzeń i światło. Na wiosnę, w ciągu kilku tygodni zazielenią się tam gwiazdnice, rdesty, przetaczniki, komosy i inne rośliny jednoroczne, które na regularnie koszonym trawniku niemal nie występują. Z czasem do gry wchodzą rośliny wieloletnie, trawy rozrastające się z sąsiedniej darni, a luka stopniowo się zasklepia. Zanim to nastąpi, przez kilka miesięcy lub lat trwa na niej miniaturowy ekosystem o innej strukturze niż otoczenie - z roślinami kwiatowymi, z nasionami dla ptaków, z owadami zapylającymi i żerującymi na pionierach. Sukcesja, którą zwykle opisuje się w skali dziesięcioleci i hektarów, rozgrywa się tu na kilku metrach kwadratowych i można ją obserwować z okna. Albo w czasie porannego spaceru z psem. 

Ekolodzy mają na to ogólniejszy opis. Według hipotezy pośrednich zaburzeń, sformułowanej w latach siedemdziesiątych XX wieku, największa różnorodność gatunkowa występuje tam, gdzie zaburzenia są umiarkowane, czyli nie zbyt rzadkie, bo wtedy kilka gatunków konkurencyjnych wypiera resztę i nie zbyt częste, bo wtedy przetrwają tylko najbardziej odporne. Mozaika zaburzonych i nienaruszonych płatów zwiększa różnorodność całego miejsca. Taka heterogenna i zmienna w czasie mozaika niczym archipelag powstających i zanikających wysp na oceanie. Trawnik z lukami po dzikach, krecich kopcach czy pracach ziemnych jest właśnie taką mozaiką. Jednolite zielone tło zyskuje wyspy o zupełnie innym składzie gatunkowym. Las także regeneruje się w lukach po dużych olbrzymach, powalonych przez wiatr czy burzę. Pod wielkim dębem rośnie mało roślin, bo są zacienione. Ale jeśli burza powali olbrzyma to nagle powstaje oświetlona mała polana. I wtedy startują liczne młode drzewka. Startują w wyścigu do bycia olbrzymem. Chyba, że leśni roślinożercy systematycznie zgryzać będą młode pędy wzrastających drzewek. Przypomnę - w przyrodzie ważne są zachodzące procesy, a nie tylko stan obecny. 

Warto o tym pamiętać, zanim zdecydujemy, jak oceniać obecność dzików w mieście. Nie chodzi o to, by zaprzeczać problemom. Czasem zwierzęta te bywają agresywne wobec psów i ludzi, ryzykowne dla ruchu drogowego i kłopotliwe dla zarządców terenów zieleni, a dokarmianie tylko pogłębia zależność od człowieka. Z perspektywy ekologii miejskiej buchtowanie jest jednak czymś więcej niż aktem wandalizmu. To jeden z niewielu naturalnych procesów, które w ogóle jeszcze działają w przestrzeni zdominowanej przez beton, asfalt i kosiarkę (oraz jesienne zdmuchiwanie liści przez spalinowe, hałasujące dmuchawy). Pokazuje, że miasto nie jest przyrodniczą pustynią, lecz miejscem, w którym uśpione nasiona, glebowe pamięci i dzikie zwierzęta wciąż potrafią uruchomić procesy znane z lasów i łąk. Tyle ważnych przyrodniczo zjawisk dzieje się w mieście, wystarczy spojrzeć pod nogi.

A tak nierówna gleba będzie utrudniać koszenie, dzięki czemu więcej gatunków przetrwa to mechaniczne eliminowanie wielu pożądanych roślin. Tak, dziki bywają niezwykle przydatne w mieście, zwłaszcza w zakresie utrzymania bioróżnorodności terenów zielonych. I robią to za darmo, bez zleceń, VAT-u i zamówień publicznych i bez przetargów.

13.11.2026

Zmiana płci jako strategia czyli protandryczny hermafrodytyzm

Dziecięcy rysunek z pleneru dachówkowego. Dużo niedopowiedzeń i pole dla wyobraźni.
Podobnie jest w biologii.


Pisanie o płciach jest ryzykowne społecznie. Może dlatego, że w biologii różnych gatunków poszukujemy odpowiedzi na ludzkie dylematy i argumenty? Biologowi jest łatwiej, bo nie musi trzymać się społecznych schematów. Ale jednocześnie wszyscy możemy poszukiwać głębszego wzorca w świecie przyrody i w ten sposób spróbować zrozumieć i siebie samych. Poniższy tekst jest jednak tylko i wyłącznie rozważaniem biologicznym a nie społecznym.

W potocznym wyobrażeniu świat zwierząt jest podzielony na samce i samice, a rozmnażanie płciowe wymaga spotkania dwóch osobników przeciwnej płci. Przyroda jest jednak znacznie bardziej złożona i zróżnicowana. Wiele gatunków to obojnaki, czyli hermafrodyty, których ciało wytwarza zarówno plemniki, jak i komórki jajowe. Dwie płcie w jednym osobniku. Obojnactwo może być jednoczesne, gdy osobnik ma w tym samym czasie oba typy gonad (ale nawet wtedy obojnaki szukają partnera by wymienić się komórkami rozrodczymi) , albo sekwencyjne, gdy w ciągu życia zmienia płeć. Jeśli osobnik zaczyna jako samiec, a kończy jako samica, mówimy o protandrii. Jeśli kolejność jest odwrotna, mamy do czynienia z protogynią. Tu mała uwaga, oba terminy mają różne znaczenie w różnych działach biologii. Protrandria znaczy «wcześniejsze rozwijanie się pręcików niż słupków u kwiatów obupłciowych» oraz «wcześniejsze dojrzewanie komórek rozrodczych męskich niż żeńskich u zwierząt obojnaczych»/ Podobnie jest z protogynią. W biologii dużo zależy od kontekstu otoczenia, środowiska. W rozumieniu pojęć jest podobnie – zależy w jakim kontekście użyjemy np. pojęcia protandria.

Aby zrozumieć, dlaczego takie rozwiązania w ogóle powstały, warto zacząć od pytania, po co organizmom rozmnażanie płciowe. Rozmnażanie bezpłciowe ma ogromne zalety: jest szybkie, tanie i nie wymaga partnera. Pojedynczy osobnik może w krótkim czasie wytworzyć liczne potomstwo, a każde z nich jest genetyczną kopią rodzica. Znakomicie sprawdza się przy kolonizacji nowego środowiska, nowego terytorium. Ale w rozmnażaniu bezpłciowym tkwi jednak pewnego rodzaju słabość. Populacja złożona z identycznych genetycznie osobników jest równie podatna na te same choroby, pasożyty i zmiany środowiska, więc jedna skuteczna infekcja, jeden nowy pasożyt, zmiana klimatu czy pojawienie się nowego konkurenta lub drapieżnika, może zniszczyć ją całą. Rozmnażanie płciowe działa jak tasowanie kart. Dzięki mieszaniu materiału genetycznego dwóch rodziców i rekombinacji podczas mejozy każde potomstwo ma nową, nieco inna i niepowtarzalną kombinację cech. Ta różnorodność jest paliwem doboru naturalnego i pozwala populacji nadążać za ewoluującymi pasożytami, drapieżcami, konkurentami oraz zmieniającym się klimatem. Za tę elastyczność płaci się jednak większym kosztem energetycznym. Po prostu trzeba wyprodukować gamety, znaleźć partnera i zainwestować w zaloty i kopulację. Zdawało by się zbędna rozrzutność…

Właśnie problem znalezienia partnera jest kluczem do zrozumienia, dlaczego obojnactwo jest stosunkowo częste i rozpowszechnione w różnych grupach systematycznych. Osobnik rozdzielnopłciowy może się rozmnożyć tylko z przedstawicielem przeciwnej płci, czyli w typowej populacji z mniej więcej połową napotkanych członków własnego gatunku. A jeśli populacja jest „rozrzedzona” to trudno spotkać innego osobnika. Nachodzisz, się naszukasz a tam osobnik tej samej płci. I cały wysiłek na marne. Obojnak jest w lepszej sytuacji, bo każdy spotkany osobnik jest potencjalnym partnerem. Jeśli populacja jest rzadka, osobniki są słabo ruchliwe albo żyją w trudno dostępnych środowiskach, ta pozornie niewielka różnica może przesądzić o sukcesie rozrodczym. Biolodzy ewolucyjni nazywają to hipotezą niskiej gęstości populacji. Nic dziwnego, że obojnactwo jest częste u zwierząt osiadłych, żyjących w głębinach oceanów i u zwierząt o bardzo ograniczonej zdolności przemieszczania się. Albo u pasożytów.

Niemal wzorcowym przykładem takiej sytuacji jest życie pasożyta wewnętrznego. Dla tasiemca czy przywry ciało żywiciela jest czymś w rodzaju odizolowanej wyspy na wielkim i bezkresnym oceanie. Dotarcie do niej to wynik skomplikowanego cyklu życiowego, w którym larwa musi trafić do kolejnych żywicieli, a potem przetrwać w ich wnętrzu. W pojedynczym żywicielu może się więc znaleźć tylko kilka osobników danego gatunku, a czasem jeden. Gdyby tasiemiec był rozdzielnopłciowy, samotny osobnik byłby ewolucyjnie skazany na porażkę. Dlatego tak wiele pasożytniczych płazińców jest obojnakami, a wiele z nich potrafi w ostateczności zapłodnić się samemu. Czyli nawet partner nie jest niezbędny. Kosztem jest zmniejszenie różnorodności genetycznej i ryzyko depresji wsobnej, ale to wciąż lepsze niż brak potomstwa. Bo może kolejnemu pokoleniu się poszczęści (tu mała dygresja: u niektórych zwierząt w cyklu życiowym następuje przemiana pokoleń rozmarzających się bezpłciowo lub dzieworodnie, z pokoleniem płciowym). 

Co jednak w sytuacji, gdy zamiast być jednocześnie samcem i samicą, osobnik zmienia płeć w trakcie życia? Tu wchodzi w grę protandryczny hermafrodytyzm i jedno z najważniejszych wyjaśnień ewolucyjnych, czyli model przewagi wielkości. Ta koncepcja z zakresu biologii ewolucyjnej opiera się on na prostym spostrzeżeniu. Produkcja plemników jest względnie tania i mało zależy od rozmiarów ciała, dlatego nawet niewielki samiec może zapłodnić sporo jaj. Z kolei płodność samic rośnie wraz z wielkością, bo duże ciało pomieści więcej jaj lub potomstwa. Opłaca się więc być samcem, gdy jest się małym, a samicą dopiero wtedy, gdy ciało urośnie. Zmiana płci jest zatem sposobem na wykorzystanie najlepszego momentu w życiu do każdej z ról. Koncepcja ta wyjaśnia adaptacyjny sens sekwencyjnego hermafrodytyzmu (zmiany płci w ciągu życia osobnika) u zwierząt i roślin. Model ten został pierwotnie zaproponowany przez Michaela Ghiselina w 1969 roku, a następnie rozbudowany i sformalizowany matematycznie przez Roberta Warnera w latach 70. i 80. XX wieku. Główne założenie modelu głosi, że zmiana płci jest ewolucyjnie opłacalna wtedy, gdy sukces rozrodczy rośnie wraz z wielkością ciała lub wiekiem w różnym tempie u samic i samców. Osobnik maksymalizuje swój życiowy sukces reprodukcyjny, funkcjonując jako jedna płeć, gdy jest mały i młody, a następnie zmieniając ją na drugą, gdy osiągnie odpowiednie rozmiary.

Tasiemce pokazują to zjawisko w skali pojedynczego organizmu. W ciele takiego pasożyta nowe człony powstają tuż za główką i stopniowo oddalają się od niej. Młode proglotydy są najpierw dojrzałe jako męskie, wytwarzają plemniki, a dopiero później rozwijają się w nich żeńskie narządy, które zostają zapłodnione plemnikami z innego członu, a w razie potrzeby także z tego samego osobnika. Starsze człony wypełniają się jajami i odrywają od ciała, opuszczając żywiciela z jego odchodami. Połknięte przez żywiciela pośredniego, wylęgają się z nich larwy, które przekształcają się w stadium inwazyjne, a po zjedzeniu przez żywiciela ostatecznego dojrzewają w dorosłego tasiemca.

Bardziej spektakularny przykład dają pasożytnicze skorupiaki z rodziny Cymothoidae. Dobrze znany w wielu opracowaniach i artykułach popularnonaukowych „pasożyt języka”, czyli wesz językożerna Cymothoa exigua, wnika przez skrzela do ryby, na przykład lucjana. Młody osobnik zaczyna jako samiec i przyczepia się do skrzeli. Jeśli w pobliżu nie ma jeszcze samicy, po pewnym czasie zmienia płeć i przesuwa się do jamy gębowej, gdzie przyczepia się do języka ryby, wysysa z niego krew, aż ten zanika, i sam przejmuje jego funkcję. Gdy dojrzały samiec dotrze do skrzeli, zapłodnienie następuje w obecności samicy, a potomstwo opuszcza żywiciela. W ten sposób para wykorzystuje jedną rybę jako dom i źródło pokarmu, a zmiana płci następuje w zależności od tego, czy ktoś zajął już miejsce samicy.

Protandryczne są też ślimaki z rodzaju Crepidula, zwane pantofelkami lub czareczkami. To morskie mięczaki o spłaszczonej, owalnej muszli przypominającej łódkę lub odwrócony pantofel. Ich najbardziej charakterystyczną cechą jest biała, płaska przegroda wewnątrz skorupy oraz zwyczaj tworzenia wielopiętrowych wież (stosów) złożonych z kilku osobników przyczepionych jeden na drugim. Tworzą one wysokie stosy, w których osobniki siedzą jeden na drugim. Najmłodsze, najmniejsze ślimaki na górze są samcami, a te największe, w dolnej części stosu, samicami. Gdy samica ginie, największy samiec zmienia płeć, a stos nadal działa jak zespół rozrodczy. Czynnikiem sterującym są sygnały chemiczne obecnych w pobliżu osobników, dzięki którym ślimak „wie”, czy w sąsiedztwie brakuje samic.

Podobnie jest u błazenków, ryb z rodzaju Amphiprion, żyjących wśród ukwiałów. Grupa społeczna składa się z jednej dużej samicy, jednego mniejszego samca rozrodczego i kilku jeszcze mniejszych niedojrzałych osobników. Jeśli samica zginie, samiec przekształca się w samicę, a następny w hierarchii zajmuje jego miejsce. Zmiana płci jest więc zależna od struktury społecznej i pozwala utrzymać parę rozrodczą bez ryzykownych poszukiwań partnera na otwartej rafie.

Protandryczny hermafrodytyzm pokazuje, że płeć u zwierząt nie zawsze jest cechą stałą, lecz może być elastycznym narzędziem przystosowania. Obojnactwo rozwiązuje problem trudnego znalezienia partnera, a zmiana płci pozwala dopasować rolę rozrodczą do wielkości ciała i warunków środowiska, dzięki czemu organizmy od tasiemców po rafowe ryby mogą korzystać z korzyści rozmnażania płciowego nawet tam, gdzie spotkanie drugiego osobnika jest rzadkie.

Na początku tekstu wspomniałem o protogynii. Jest ona w przyrodzie szeroko rozpowszechniona, szczególnie wśród ryb rafowych, i bywa nawet częstsza niż protandria u ryb kostnoszkieletowych. Czyli najpierw osobnik jest samica a potem staje się samcem. Ewolucyjne uzasadnienie opiera się na tym samym modelu przewagi wielkości, tylko z odwróconym warunkiem. Protogynia opłaca się wtedy, gdy sukces rozrodczy samców rośnie z wielkością ciała szybciej niż samic. Dzieje się tak zwłaszcza w systemach, w których duże samce bronią terytoriów albo haremów i zapładniają większość samic, podczas gdy małe samce nie mają szans w rywalizacji. Mała ryba odniesie większy sukces reprodukcyjny, jeśli zostanie samicą, bo nawet niewielka samica może złożyć jaja, a samcem stanie się dopiero wtedy, gdy urośnie na tyle, by wygrywać walki o dostęp do partnerek. Klasycznym przykładem są wargaczowate (Labridae), na przykład czyściciel pospolity (Labroides dimidiatus) i papugoryby (Scaridae). U czyścików żyją grupy złożone z jednego dużego samca i kilku mniejszych samic. Gdy samiec ginie, najwyższa rangą samica w ciągu kilku dni zaczyna zachowywać się jak samiec, a w ciągu około dwóch tygodni jej gonady zaczynają produkować plemniki. Bodziec stanowi tu utrata dominującego samca, czyli zmiana struktury społecznej, podobnie jak u błazenków, tylko w odwrotnym kierunku. Protogyniczne są także niektóre kirenie i okonie morskie, takie jak strzępiel (Serranidae), oraz część ryb z rodziny prażmowatych. Poza rybami zjawisko występuje u niektórych skorupiaków i mięczaków, a także u niewielu gatunków wijów i ukwiałów.

Obie strategie, protandria i protogynia, mają więc tę samą logikę: płeć jest „wybierana“ w zależności od tego, w której roli osobnik ma większą szansę zostawić potomstwo. Oczywiście takie stwierdzenie jest mocno zantropomorfizowane ze sztucznie przypisaną celowością i świadomym działaniem. Poprawniej jest pisać o konsekwencjach populacyjnych i o doborze ewolucyjnym. O kierunku zmiany decyduje to, która płeć zyskuje więcej na dużym ciele lub danych warunkach społecznych czy siedliskowych. Po prostu takie wzorce są utrwalane ewolucyjnie a nie świadomie wybierane przez zwierzęta.

Przykłady protandrii i protogynii pokazują, że w biologii rzadko istnieją reguły sztywne i uniwersalne. To, kim osobnik jest i jak się rozmnaża, zależy w ogromnej mierze od kontekstu, w którym przyszło mu żyć. Pasożyt wewnętrzny, zamknięty w ciele jednego żywiciela, korzysta z obojnactwa, bo nie może liczyć na spotkanie partnera. Ślimak z rodzaju Crepidula zmienia płeć w zależności od tego, czy w jego stosie są jeszcze samice, a błazenek lub czyściciel pospolity przekształcają się w odpowiedzi na zmianę struktury grupy, gdy ginie dominujący osobnik. W każdym z tych przypadków o kierunku i momencie zmiany decydują czynniki środowiskowe i społeczne: gęstość populacji, wielkość ciała, obecność partnerów i pozycja w hierarchii. Płeć nie jest więc u tych zwierząt wyłącznie cechą zapisaną w genach, lecz elastyczną strategią, którą dobór naturalny dostroił do zmiennych warunków życia.

Możemy te same pytania postawić w odniesieniu do człowieka i różnorodnych sytuacji gender. Czy sytuacja środowiskowa i społeczna ma jakiś wpływ na identyfikację płciową poszczególnych osób? Czy da się tu odkryć jakiś wzorzec ogólny, właściwy dla społeczeństw w różnych stadiach rozwoju oraz jeszcze szerzej, w kontekście ogólnobiologicznym? To domena filozofii przyrody. Biologia niewątpliwe pomaga nam zrozumieć nie tylko świat wokół nas ale i nas samych. Warto więc zgłębiać tajemnice biologii. To nauka logiczna i dotycząca ogólnych praw przyrody a nie zbiór luźnych i indywidualnych, złożonych przypadków, trudnych do zapamiętania.

12.11.2026

Wesz językożerna czyli zawiłości życia pasożytów

Mural z katowickiego podwórka ilustruje tekst o morskim pasożycie. Bo po pierwsze nie miałem oryginalnego zdjęcia opisywanego skorupiaka, a po drugie pasożyty nie wyglądają najpiękniej. 

Wesz językożerna (Cymothoa exigua) to niezwykle interesujący pasożytniczy skorupiak morski, należący do rzędu równonogów (Isopoda). Jest więc dalekim kuzynem powszechnych w naszych wodach ośliczek wodnych czy żyjący na lądzie stonóg i prosionków. Wesz językożerna jest znana przede wszystkim z tego, że pasożytuje na rybach, zasiedlając ich jamę gębową. Jej biologia jest szczególnie ciekawa ze względu na protandryczny hermafrodytyzm, czyli zjawisko, w którym osobnik najpierw rozwija się jako samiec, a następnie może przekształcić się w samicę.

Rozwój Cymothoa exigua rozpoczyna się od swobodnie pływającego stadium larwalnego. Larwy, określane jako manca, poszukują odpowiedniego żywiciela. Po znalezieniu ryby dostają się do jej jamy gębowej i przyczepiają do okolic skrzeli. Młode osobniki rozwijają się początkowo jako samce. W tym okresie są stosunkowo niewielkie i mogą pozostawać w pobliżu skrzeli, gdzie mają odpowiednie warunki do wzrostu i odżywiania.

Jeżeli w jamie gębowej ryby pojawi się już dojrzała samica, obecność samca może prowadzić do zahamowania jego przemiany płciowej. Gdy natomiast samica nie jest obecna, samiec może rozpocząć zmianę płci. Rozwija się wtedy jako samica, zwiększa rozmiary ciała i zajmuje charakterystyczne miejsce w przedniej części jamy gębowej ryby. Kluczowa jest kolejność zasiedlania żywiciela. W przypadku rodzaju Cymothoa osobnik, który jako pierwszy osiedli się w odpowiednim miejscu, ma szansę zostać samicą. Kolejny osobnik, który dołączy do niego, pozostaje samcem. W ten sposób w jamie gębowej jednej ryby może powstać para rozrodcza.

Przemiana samca w samicę nie jest nagła. Zachodzi podczas kolejnych linień i obejmuje stopniową przebudowę układu rozrodczego: struktury męskie zanikają, a rozwijają się jajniki i żeńskie struktury rozrodcze. Wyróżnia się więc trzy zasadnicze fazy: samca, osobnika przejściowego i samicę. Dojrzała samica zajmuje miejsce przy nasadzie języka ryby. Przyczepia się do tkanek za pomocą odnóży i odżywia krwią oraz płynami ustrojowymi żywiciela. Jej obecność prowadzi do zaniku języka, ale nie oznacza to, że ryba traci całkowicie zdolność odżywiania się. Pasożyt zajmuje miejsce dawnego narządu (język) i może pełnić częściowo jego funkcję mechaniczną. Pasożyt, który zniszczył język sam staje się językiem. Samica po zapłodnieniu wytwarza jaja, które rozwijają się w specjalnej komorze lęgowej, czyli marsupium. Po wylęgu młode przechodzą kolejne stadia rozwojowe w komorze, a następnie opuszczają ją jako swobodnie pływające larwy typu manca. Rozpoczynają wówczas poszukiwanie kolejnej ryby, swojego żywiciela.

W przypadku C. exigua w rozwoju istotna jest przede wszystkim obecność innych osobników. Badania populacji pasożytujących na rybach lucjanach (Lutjanus peru) wykazały, że samotny, młody osobnik może przekształcić się w samicę. Jeżeli w jamie gębowej znajduje się już samica, kolejny osobnik pozostaje samcem. Samiec może osiągnąć dojrzałość płciową bez przekształcania się w samicę. Zmiana płci jest związana z wielkością i etapem rozwoju. Nie znamy jednak wszystkich szczegółów mechanizmu hormonalnego regulującego tę przemianę u C. exigua. Przypuszcza się, że samica może wydzielać substancje sygnałowe, które hamują dalszą feminizację samca. Najciekawszy aspekt biologiczny zmiany płci u Cymothoa exigua jest przykładem dostosowania strategii rozrodczej do warunków życia pasożyta. Ponieważ znalezienie żywiciela i osiedlenie się w jego jamie gębowej nie jest łatwe, możliwość zmiany płci zwiększa szansę, że w jednym żywicielu powstanie kompletna para rozrodcza. Pierwszy osobnik może stać się samicą, a następny jej partnerem czyli samcem. Warto przy tym pamiętać, że szczegółowy cykl życiowy wielu równonogów z rodziny Cymothoidae jest nadal poznany niekompletnie. Część szczegółów opisu opiera się na badaniach innych przedstawicieli tej rodziny, a nie wyłącznie C. exigua. Jak zwykle w nauce ciągle jest jeszcze wiele do zbadania i do odkrycia.

Historia cyklu zyciowego wszy językożernej skłania do pewnej refleksji. W biologii granica między pasożytnictwem a współpracą nie zawsze jest tak oczywista, jak mogłoby się wydawać. Cymothoa exigua niszczy narząd swojego żywiciela, ale jednocześnie przejmuje jego funkcję. Nie jest to oczywiście współpraca w ludzkim rozumieniu tego słowa. To raczej ewolucyjny kompromis, w którym przetrwanie pasożyta zależy od utrzymania przy życiu organizmu, z którego korzysta. Gdyby ryba przestała jeść i szybko zginęła, skorupiak straciłby swoje środowisko życia, źródło pokarmu i miejsce rozmnażania. Po prostu podciąłby gałąź, na której siedzi. Można powiedzieć, że w tym niezwykłym układzie pasożyt nie tylko zamieszkuje ciało gospodarza, lecz także staje się częścią jego funkcjonowania. Ryba nadal pobiera pokarm, choć jej język należy już do innego organizmu.

Przyroda nie kieruje się naszymi wyobrażeniami o tym, co jest normalne, sprawiedliwe czy etyczne. Tworzy rozwiązania, które działają wystarczająco dobrze, by mogły przetrwać i zostać przekazane dalej, kolejnym pokoleniom. A czasem te rozwiązania są tak niezwykłe, że zmuszają nas do ponownego zastanowienia się nad tym, gdzie kończy się jeden organizm, a zaczyna drugi.

10.11.2026

Uberyzacja szkoły czyli dlaczego potrzebujemy edukacji publicznej?



Niedawno zetknąłem się z określeniem uberyzacja edukacji. Spodobało mi się, bo wydało się trafne i dobrze opisujące zachodzące obecnie procesy. Pojęcie uberyzacji szkoły i edukacji to metafora wywodząca się z modelu gospodarki współdzielenia lub trafniej: ekonomii zleceń (gig economy), którego przykładem jest platforma Uber. W odniesieniu do edukacji oznacza ono przeniesienie zasad rynkowej elastyczności, fragmentaryzacji, algorytmicznego zarządzania oraz pracy „na żądanie” w obszar szkolnictwa. Można jeszcze doszukiwać się związku z prosumpcją, czyli mieszaniem się ról producenta i konsumenta. Żyjemy w czasach, w których jednym kliknięciem w telefonie (a raczej smartfonie) zamawiamy przewóz samochodem, obiad czy fachowca do naprawy kranu. Gospodarka współdzielenia (gig economy), uosabiana przez gigantów takich jak Uber, wdarła się do niemal wszystkich zakamarków naszego życia. Nic więc dziwnego, że mechanizmy te zaczęły coraz śmielej pukać do drzwi szkoły. Zjawisko to, nazywane uberyzacją edukacji, kusi obietnicą pełnej elastyczności, wolności wyboru i nauki „na żądanie”. Jednak pod lśniącą powłoką nowoczesnych aplikacji kryje się fundamentalne pytanie o to, czym właściwie ma być szkoła: rynkiem usług czy wspólnym dobrostanem?

Idziemy już drogą od uniwersytetu do korporacji zleceń. Uberyzacja edukacji oznacza rozbicie spójnego, długoterminowego procesu kształcenia na drobne, skomercjalizowane mikro-usługi. Może to znak czasu i znak głębokiej reorganizacji społecznej? Zamiast państwowej szkoły z tradycyjną klasą i stabilną relacją programu nauczania z nauczycielem, otrzymujemy model pay-per-use. Uczeń staje się klientem, który z pomocą smartfona kompletuje swoją edukacyjną układankę z korepetycji online, płatnych platform subskrypcyjnych i certyfikowanych kursów od prywatnych dostawców. Być może to wizja przyszłości a być może tylko wizja dystopii, która jednak nie nastąpi. Bo dostrzeżemy, że coś ważnego tracimy i z tej drogi zawrócimy. Czasami strata pozwala pełniej zobaczyć wartość tego, co było a znika. Tak jak młodość czy zdrowie. Niezbyt cenimy gdy mamy, doceniamy, gdy znika...

Systematycznie choć powoli zmienia się także status samego nauczyciela. Czy szerzej - edukatora. Z autonomicznego przewodnika po świecie wiedzy staje się on cyfrowym wolontariatem lub podwykonawcą pracującym na zlecenie, rozliczanym przez algorytmy i oceny w systemie gwiazdkowym. Stabilny etat ustępuje miejsca niestabilnej pracy „na żądanie”, a programy nauczania coraz częściej ulegają fragmentacji, gubiąc gdzieś po drodze zdolność do krytycznego myślenia i głębszej refleksji. Proces ten nie jest odległą futurologią. Obserwujemy go na co dzień również w Polsce. Choć formalnie mamy silny system szkolnictwa publicznego, jego powolna prywatyzacja odbywa się przez rosnącą zależność od rynku komercyjnego. I wcale prywatny nie znaczy lepszy. Najbardziej jaskrawym przykładem jest zjawisko „szkoły równoległej” – gigantyczny, wart miliardy złotych rynek prywatnych korepetycji, kursów przygotowawczych do egzaminów i specjalistycznych szkół niepublicznych. Gdy szkoła publiczna (osłabiona niedoinwestowaniem, przeładowanymi podstawami programowymi i kryzysem kadrowym) przestaje nadążać za potrzebami uczniów, lukę natychmiast wypełniają komercyjne podmioty. Kto ma zasoby finansowe, ten kupuje lepszy start. Kto ich nie ma, zostaje w tyle. W ten sposób prywatyzacja edukacji pełza po cichu, przekształcając prawo do dobrej nauki w towar luksusowy. Kto ma zasoby finansowe ten kupuje płatne wersje narzędzi AI i pełniej z nich korzysta. Tak samo jak dostęp do coraz nowocześniejszych urządzeń elektronicznych. Wracając do korepetycji - te zawsze były, od samego początku istnienia szkoły. Starsi uczniowie pomagali młodszym, czasem odpłatnie, czasem po koleżeńsku. Teraz jednak chyba skala jest dużo większa i z udziałem osób spoza szkoły. 

Dlaczego publiczna edukacja jest fundamentem spokoju społecznego? W dyskusji o uberyzacji łatwo ulec złudzeniu, że rynek zawsze załatwi sprawy lepiej i taniej. Taniej wcale nie znaczy lepiej. Edukacja to jednak nie jest przejazd taksówką, lecz fundament spójności społecznej. Publiczna szkoła – ta w fizycznym budynku, z wykładziną pełną okruchów, korytarzem pełnym hałasu i zróżnicowaną społecznością – jest jednym z ostatnich miejsc, gdzie spotykają się dzieci z różnych światów: bogatych i ubogich, z miast i wsi, o różnych talentach i ograniczeniach. I są w sporej gromadce. Być może ostatni raz w życiu, jakże bardzo zindywidualizowanym. I pełnym samotności w tłumie. Edukacja publiczna to ważny mechanizm niwelowania nierówności. Kiedy państwo gwarantuje wysokiej jakości szkołę dostępną dla każdego bez względu na zasób portfela rodziców, inwestuje w społeczny egalitaryzm. Taka szkoła utrzymywana jest z podatków. Gdy ten system słabnie na rzecz uberyzacji i rynkowej selekcji, skutki mogą być opłakane. Bo wzrastają nierówności społeczne. Dostęp do dobrego startu życiowego zaczyna zależeć wyłącznie od kapitału ekonomicznego rodziny. Pogłębiają się bańki informacyjne i pogłębia się polaryzacja. Komercyjne algorytmy edukacyjne dopasowują treści pod klienta, zamykając młodych ludzi w hermetycznych światopoglądowo klatkach. A społeczeństwo silnie rozwarstwione edukacyjnie traci zdolność do empatii i dialogu. Brak wspólnych punktów odniesienia rodzi frustrację, poczucie wykluczenia i eskaluje gniew, który prędzej czy później wybucha w postaci ostrych konfliktów społecznych.

Zbyt łatwo zapominamy, że szkoła to wspólne dobro. Uberyzacja obiecuje nam wygodę, ale w zamian demontuje więzi, które trzymają społeczeństwo w spójności. Edukacja to nie usługa, którą można optymalizować algorytmami pod kątem zysku krótkoterminowego. To powolny, często trudny proces wrastania w kulturę, uczenia się siebie nawzajem i budowania wspólnoty. Taki zysk widzimy dopiero w dłuższej perspektywie. Jeśli zrezygnujemy z silnej, publicznej szkoły na rzecz wolnego rynku edukacyjnych aplikacji, być może zapłacimy za to cenę najwyższą – zapłacimy rozpadem więzi społecznych i światem pełnym pęknięć. Być może warto bronić publicznej edukacji nie tylko jako miejsca przekazywania wiedzy, ale jako najskuteczniejszej tarczy, chroniącej nas przed nierównościami, gniewem i społeczną atrofią.

Wyobraźmy sobie scenariusz, do którego niebezpiecznie się zbliżamy, szkoła jako fizyczna instytucja państwowa i społeczna powoli odchodzi w przeszłość. Technologie internetowe i coraz efektywniejsze narzędzia sztucznej inteligencji coraz bardziej ten proces umożliwiają. W tym ponurym modelu tradycyjne mury placówek stają się zbędnym balastem, a nauczyciele, ugięci pod ciężarem biurokracji, rosnących oczekiwań rodziców i wypalenia zawodowego, ustępują miejsca wszechobecnym algorytmom. I nauczycielom ekranowym z wirtualnymi, zawsze miłymi asystentami edukacji. Edukacja staje się całkowicie cyfrowa, zindywidualizowana i sprywatyzowana. W wersji bezpłatnej, wersji podstawowej z abonamentem i wersji premium z dużo wyższym miesięcznym abonamentem. Uczeń nie idzie już do szkoły, by spotkać innych rówieśników; zamyka się w pokoju ze spersonalizowanym asystentem AI, który podsuwa mu idealnie skrojoną pod jego profil wiedzę, bezbłędnie diagnozuje błędy i eliminuje wszelkie „nieefektywności”. I chwali na żądanie ku uciesze rodziców, że mają idealne dziecko. Wizja ta kusi obietnicą bezstresowej ścieżki, skrojonej na miarę samorozwoju. Tyle że w tym sterylnym, algorytmicznym świecie gubi się to, co w edukacji najważniejsze. Gubi się drugi człowiek i relacje społeczne, w których przez setki tysięcy lat kształtował się Homo sapiens. Być może ten nowy społecznie świat jest możliwy, być może będzie miał swoje dobre strony. Będzie jednak inny od obecnego. I być może wykreuje zupełnie nowy gatunek człowieka.

Zniknięcie tradycyjnej szkoły byłoby katastrofą nie ze względu na podstawę programową, ale ze względu na przestrzeń społeczną. Spójrzmy prawdzie w oczy: dawne, gwarne podwórka pełne dzieci w różnym wieku, na których uczyło się negocjacji, zawierania sojuszy, rozwiązywania konfliktów i radzenia sobie z porażką w grze w zbijaka, praktycznie zniknęły z naszej rzeczywistości. Zastąpiły je ekrany smartfonów i zamknięte osiedla, czasem ogrodzone i ze strażnikiem w budce. Być może to właśnie analogowa szkoła jest ostatnim podwórkiem naszej cywilizacji. Czy pożądane jest tę wartość utrzymywać? Dla mojego pokolenia, które pamięta relacje społeczne, budowane na podwórku, to bez wątpienia duża wartość, o którą cięgle należy zabiegać. 

W zatomizowanym krajobrazie społecznym szkolny korytarz, ławka z kolegą lub koleżanką, wspólna wycieczka czy konflikt o dyżur w klasie pozostały ostatnimi bastionami realnej, analogowej socjalizacji (uspołecznienia). Szkoła to jedyne miejsce, gdzie dzieci i młodzież z różnych środowisk muszą ze sobą wytrzymać, dotknąć swojej inności, nauczyć się empatii i sztuki kompromisu. Cyfrowa personalizacja uczy nas konsumowania treści, ale nie uczy nas drugiego człowieka. Indywidualizm posunięty do absurdu rodzi samotność i niezdolność do życia we wspólnocie.

Demokracja to nie jest zbiór procedur. To przede wszystkim kultura dialogu, umiejętność słuchania racji innych i zgoda na to, że społeczeństwo jest zróżnicowane. Społeczeństwo obywatelskie buduje się na placu zabaw, w szkolnej stołówce i na lekcji, gdzie trzeba stanąć w obrony swojego zdania przed całą klasą. Albo na boisku szkolnym, gdy dojdzie do różnicy zdań i realnego konfliktu. Jeśli szkoła przestanie być wspólnotową instytucją publiczną, a stanie się cyfrową usługą dla jednostki, stracimy także fundament demokracji. Obywatel wyhodowany na algorytmicznej diecie, w której spotyka tylko to, co miłe, znajome i dopasowane do jego preferencji, nie potrafi rozmawiać z inaczej myślącymi. Staje się podatny na polaryzację, radykalizację i plemienne konflikty. Publiczna szkoła jest państwową polis w miniaturze, jest miejscem, gdzie ćwiczymy bycie razem mimo różnic. A skoro jest nas na Ziemi już ponad 8 miliardów to i tych różnić jest ogromnie dużo.

A co w tym świecie robi sztuczna inteligencja? Czy mamy przed nią uciekać, budując nowy luddyzm? Skądże. Sztuczna inteligencja nie jest bóstwem, przed którym należy drżeć, ani wyrocznią, która zastąpi nauczyciela. AI jest jak patyk znaleziony na podwórku przez dziecko. Takim patykiem i z wyobraźnią możne tworzyć nowe światy, nowe zastosowania. Kiedy dziecko podnosi z ziemi zwykły patyk, nie ma jeszcze gotowej instrukcji obsługi. Może on stać się mieczem rycerza, batutą dyrygenta, wędką, czarodziejską różdżką z zestawem zaklęć, piórem do pisania na piasku albo podpórką pod domek z kory. Albo koniem, na którym pogalopuje w świat baśniowych przygód. Wszystko zależy od wyobraźni. Tak, patyk może czasem być groźny, bo zadra może wejść w palec lub można się nim skaleczyć czy uderzyć w oko. Podobnie z AI jako narzędziem. Z technologiami AI powinniśmy obchodzić się dokładnie tak samo: twórczo, bez lęku, ale i bez ślepego nabożeństwa. Trzeba się nimi pobawić, przetestować ich granice, sprawdzić, do czego mogą się przydać w procesie myślenia, pisania czy projektowania eksperymentów. Sztuczna inteligencja może być jeszcze jednym narzędziem, cyfrowym „patykiem”, który poszerza nasze horyzonty. Pod warunkiem że to my trzymamy go w ręku, a nie on nas...

Technologia powinna służyć człowiekowi, a nie człowiek technologii. Ilustrując do dawnym przysłowiem: to pies ma kręcić ogonem a nie ogon psem. Cyfryzacja i personalizacja mogą być wspaniałym wsparciem, ale nigdy nie zastąpią zapachu kredy (czy są jeszcze w szkole tablice z kredą?), szumu na korytarzu, głosu nauczyciela z krwi i kości oraz trudnej sztuki bycia razem. Obrońmy publiczną szkołę, bo bez niej zniknie nie tylko edukacja, ale i klej, który trzyma naszą demokratyczną wspólnotę w jednej całości. Bez takiego "kleju" bylibyśmy tylko gromadką komórek a nie wielokomórkowcem z wyspecjalizowanymi tkankami i organami. No cóż, jestem biologiem i porównania biologiczne same cisną na klawiaturę (dawniej powiedziałbym, ze cisną sie na usta...).

Uberyzacja szkoły może być obiektywnym opisem procesów zachodzących w kulturze i gospodarce, albo ostrzegawczą dystopią, której powinniśmy uniknąć. Co jest alternatywą dla uberyzacji komunikacji w mieście? Transport publiczny, dobrze rozwinięty i zaspokajający potrzeby komunikacyjne. Zachłysnęliśmy się prywatnymi autami i stoimy w korkach oraz nerwowo szukamy miejsca na parkingu? Bo samochodów w mieście jest za dużo.... Pokłosiem jest uberyzacja w transporcie. Ale to nie jedyna alternatywa.

Uberyzajca może oznaczać rozbicie procesu uczenia się na „mikro-usługi”. Może oznaczać edukację w modelu pay-per-use czyli odchodzenie od całościowych, długoterminowych programów na rzecz krótkich kursów, mikropoświadczeń i modułów realizowanych na żądanie. Lub uczenie się „na wynos”, w którym uczeń lub student kompletuje swoją ścieżkę z drobnych elementów od dowolnych dostawców (aplikacje, prywatne firmy, tutoring online), pomijając tradycyjne instytucje szkolne. I nie o same instytucje tu chodzi lecz o społeczność tam spotykająca się. Angielski termin pay-per-use (czyli dosłownie płać za użycie) oznacza model rozliczeń, w którym koszt usługi, oprogramowania lub zasobów jest proporcjonalny do ich faktycznego wykorzystania. Płacisz dokładnie tyle, ile zużyjesz – bez stałych abonamentów czy zobowiązań na cały miesiąc. To samo można odnosić do edukacji, nie publiczna szkoła utrzymywana z powszechnych podatków, czy roczne czesne lecz opłata za :każdą lekcję" - nie ma cię w szkole, to nie płacisz. Tak w uproszczeniu. 

Uberyzacja może oznaczać zmianę roli i statusu nauczyciela. W tym kontekście nauczyciel z urzędnika państwowego staje się wolnym strzelcem (freelancerem) na rynku usług edukacyjnych. Niczym kierowca Ubera. Oznacza to przekształcenie stałego zatrudnienia na etacie na rzecz umów zleceniowych, pracy na godziny lub udzielania korepetycji przez pośredniczące platformy internetowe. Takie pracownicze "chwilówki" bez stabilizacji i pewności jutra. Oznacza także utratę autonomii i standaryzacji. Podobnie jak kierowca Ubera podąża za wskazówkami nawigacji, nauczyciel bywa sprowadzany do roli realizatora narzuconych scenariuszy i treści przygotowanych przez algorytmy lub korporacje edukacyjne. Staje się czytnikiem treści generowanej przez algorytmy. Bo sam nie potrafi? Bo samodzielne przygotowywanie treści zbyt długo trwa? Po prostu "przerabia podręcznik" czy scenariusz jednej lekcji, jednego spotkania.

Algorytmiczne zarządzanie i ocenianie to wizja uberyzacji edukacji. Systematycznie i od dawna rozwijają się systemy oceniania i reputacji w wielu aspektach naszego życia. Ocena jakości nauczania przesuwa się w stronę natychmiastowych ocen społecznościowych (gwiazdki, opinie użytkowników, wskaźniki satysfakcji, emotikonki itp.) zamiast oceny eksperckiej czy ewaluacji pedagogicznej. Jakimś etapem przejściowym są dzienniki elektroniczne. Personalizacja przez algorytm to treści uczenia się dobierane przez sztuczną inteligencję na podstawie danych o zachowaniu ucznia. Ogranicza to rolę nauczyciela w projektowaniu procesu dydaktycznego. Idealne w szczegółach ale jakieś takie pogubione w całości procesu.

I w końcu jeszcze jedna możliwa konsekwencja uberyzacji – komercjalizacja, prywatyzacja oraz platformizacja wiedzy. Proces, w którym następuje przejmowanie funkcji publicznego systemu edukacji przez prywatne platformy technologiczne, które pośredniczą między wiedzą a uczniem i monetyzują dane edukacyjne. Skutkiem zapewne będzie jeszcze większe rozwarstwienie społeczne. Szkoła publiczna bywa traktowana jako podstawowe, "tanie" źródło opieki, podczas gdy rzeczywista, wyspecjalizowana edukacja przenosi się na komercyjny rynek usług na żądanie. Szkoła publiczna ma być jedynie do zaopiekowania się dzieckiem? Ten proces chyba już w Polsce obserwujemy...

Uberyzacja to zastępowanie stabilnej relacji mistrz–uczeń i ciągłego środowiska szkolnego przez relację klienta i dostawcy usług, zoptymalizowaną przez cyfrowe algorytmy. Przy rosnącym braku nauczycieli, bo coraz mniej osób chce pełnić ten zawód, uberyzacja z algorytmami i AI być może stanie się koniecznością. Chyba, że wcześniej zadbamy o przywrócenie społecznego znaczenia nauczyciela. Szacunku nie da się zadekretować ustawą. A wysoka pensja nie jest wystarczającym motywatorem. Potrzebny jest jeszcze prestiż społeczny i uznanie. Ważne społecznie lepiszcze.

6.11.2026

O przywracaniu rzeki Węgierki mieszkańcom Przasnysza


Znam Węgierkę w Przasnyszu od lat. Mijałem ją wielokrotnie, zaglądałem z mostków przerzuconych przez tę rzeczkę, obserwowałem jej nurt. Rzeka była brzydka, zaniedbana, antopogenicznie zdegradowana. A jednak trudno powiedzieć, żebym naprawdę znał tę rzekę. Nie zachęcała do poznawania podczas moich przyjazdów do tego małego, mazowieckiego miasta. Była gdzieś obok, trochę na uboczu miejskiego życia, jakby zawstydzona własną obecnością. Zaśmiecona, zaniedbana, miejscami niedostępna. Nie zapraszała do spacerów, nie zachęcała, by przysiąść nad jej brzegiem (nawet nie było gdzie) i popatrzeć na wodę. Trzeba było wiedzieć, gdzie jest, żeby ją dostrzec. A przecież dorastałem nad kilkoma rzekami, w miejscach gdzie dało się spacerować i poznawać przyrodę. Gdzie dało się siedzieć nad rzeką i patrzeć na nią. Dlatego ten przykry widok głęboko zalegał w zakamarkach duszy, wymieszany z żalem. Niedawno jednak zobaczyłem ją ponownie. Jeden z fragmentów rzeki został zrewitalizowany, pojawiła się ścieżka spacerowa, uporządkowano przestrzeń nadbrzeżną. Niewielki odcinek, a jednak zmiana jest zauważalna. Węgierka zaczyna wracać do miasta, a właściwie – miasto zaczyna wracać do Węgierki. Miasto i ludzie zwracają się twarzą do rzeki. 

Ta obserwacja skłoniła mnie do szerszej refleksji. Ile podobnych rzek i rzeczek płynie przez polskie miasta i wsie, choć ich mieszkańcy niemal ich nie zauważają? Ile cieków wodnych ukryliśmy za płotami, murami, budynkami gospodarczymi i zapleczami posesji? Przez dziesięciolecia odwracaliśmy się od rzek, traktując je bardziej jak niewygodne sąsiedztwo lub naturalną kanalizację niż jako ważną część lokalnego krajobrazu i wspólnego dziedzictwa.

Przez wiele dziesięcioleci mieszkańcy miast i wsi nadrzecznych stopniowo odwracali się od swoich rzek. Choć płynęły tuż obok, stawały się niemal niewidoczne w codziennym życiu. Odgradzano je płotami, zasłaniano murami, zabudowywano mniej reprezentacyjnymi obiektami. Brzegi zasypywano gruzem lub śmieciami. Ukrywano jako coś brzydkiego i wstydliwego. Do rzek trafiały śmieci i nieczystości, bo przez długi czas traktowano je jak naturalną kanalizację, która wszystko zabierze i ukryje. Wrzucasz do rzeki i znika z oczu. A co z oczu to i z serca (sumienia). Płynie gdzieś dalej. A co, jeśli w innych miejscowościach robią to samo? Ich śmieci przypływają do nas, nie znikają... Dawna architektura wiejska i miejska dobrze oddawała tę relację: front domu zwrócony był ku drodze (ku ludziom), a zaplecze gospodarcze, obórka i wychodek – ku rzece. Woda miała być przede wszystkim użyteczna, a najlepiej niewidoczna. A woda stawała się coraz bardziej zanieczyszczona. W miastach przemysłowych cuchnący rynsztok przykrywano a ciek płynął pod ziemią, by nie drażnić ani oczy, ani nosa. 

Dzisiaj coraz wyraźniej dostrzegamy konsekwencje takiego podejścia. Wiele niewielkich rzek i strumieni zostało zdegradowanych ekologicznie, uregulowanych, zaśmieconych lub zamienionych w kanały odprowadzające wodę. Przypominamy sobie o nich, gdy po nawalnych deszczach wystąpią ze swoich brzegów. Niektóre utraciły nawet swoje nazwy w powszechnej świadomości mieszkańców. Ot po prostu strumyk, smródka, struga, rów. A przecież kiedyś zakładano osady nad rzekami by mieć dostęp do czystej wody. Według danych około 94 procent polskich cieków nie osiąga dobrego stanu ekologicznego. To nie tylko problem przyrodniczy, ale również kulturowy i społeczny. Rzeka, której nie znamy, której nie możemy zobaczyć ani dotknąć, łatwo znika z naszej wyobraźni. Przestaje być częścią lokalnej tożsamości.

Tymczasem woda staje się jednym z najważniejszych globalnych wyzwań XXI wieku. Zmiany klimatu, coraz częstsze okresy suszy, nieregularne opady i gwałtowne wezbrania sprawiają, że musimy na nowo przemyśleć sposób gospodarowania zasobami wodnymi. Polska należy do krajów o stosunkowo niewielkich zasobach wody słodkiej w przeliczeniu na mieszkańca. Dlatego potrzebujemy retencji – zatrzymywania wody tam, gdzie spadnie, zamiast jak najszybszego odprowadzania jej poza obszar zamieszkania. Rzeki, doliny rzeczne, mokradła i tereny zalewowe są ważnymi elementami tego systemu. Nie powinny być wyłącznie kanałami transportującymi wodę, lecz żywymi ekosystemami, które pomagają ją magazynować, oczyszczać i udostępniać organizmom.

Retencja nie musi oznaczać wyłącznie budowania wielkich zbiorników. Często zaczyna się od przywracania rzekom przestrzeni, odtwarzania naturalnych brzegów, ochrony roślinności nadrzecznej i umożliwiania wodzie kontaktu z doliną. Ale jest jeszcze jeden wymiar tego procesu: społeczny. Musimy odzyskać rzeki także w naszej pamięci i codziennym doświadczeniu. Przywrócić im nazwy, historie, miejsca spotkań i spacerów. Sprawić, by mieszkańcy znów zaczęli patrzeć na nie nie jak na przeszkodę czy zaplecze miasta, ale jak na jego ważną część. Już nie będziemy nad rzekami kijankami prać bielizny, ani się kąpać w miejskiej łaźni. Ale możemy nad rzeką spacerować i cieszyć się przyrodą. Człowiek wykazuje biofilię - potrzebę kontaktu z przyrodą. Zadbana rzeka może spełniać i tę potrzebę człowieka.

Jednym z przykładów takiej zmiany jest Węgierka w Przasnyszu. Znam tę rzekę od lat. Przez długi czas pozostawała jakby na uboczu miejskiego życia: zapomniana, zaśmiecona, niewykorzystana rekreacyjnie. Jej obecność można było dostrzec właściwie tylko z mostków. Teraz jeden z jej fragmentów przeszedł rewitalizację, a wzdłuż brzegu urządzono ścieżkę spacerową. Nagle rzeka, która przez lata była niemal niewidzialna, zaczyna ponownie uczestniczyć w życiu miasta. Można nad nią przystanąć, pospacerować, zobaczyć wodę z bliska. Jeszcze tablice informacyjne i edukacyjne czekają na wypełnienie treścią, jeszcze są brzydsze fragmenty. Teraz są jeszcze bardziej widoczne i kolące w oczy. Ale inwestycja przywraca rzekę lokalnej społeczności. I od razu rodzą się pytania: dlaczego tej trasy spacerowej nie pociągnąć dalej? Na razie to kwestia własności gruntu. Ale jak już raz społeczność lokalna dostrzeże wartość swojej rzeki, to może upomni się o resztę?

To pozornie niewielka zmiana, ale jej znaczenie wykracza poza estetykę miejskiej przestrzeni. Ścieżka może stać się początkiem odbudowy więzi mieszkańców z rzeką. Może zachęcić do poznawania jej przyrody, historii i znaczenia dla lokalnego krajobrazu. Oczywiście sama infrastruktura spacerowa nie przywróci dobrego stanu ekologicznego rzeki ani nie rozwiąże problemów z retencją. Może jednak pomóc zmienić sposób myślenia o wodzie. Sam już zastanawiam się, co w tej rzeczce żyje, może są jakieś chruściki? A jeśli nazwiemy bezkręgowce, to rzeka wypełni się bardziej treścią? Nie tylko kaczki krzyżówki.

Rewitalizacja rzeki to nie tylko prace techniczne i porządkowanie brzegów. To również rewitalizacja pamięci i lokalnej wspólnoty. Być może najważniejszym sukcesem będzie moment, kiedy mieszkańcy Przasnysza przestaną mówić o Węgierce jako o rzece płynącej gdzieś za płotami, a zaczną mówić: to jest nasza rzeka. I będą chcieli o nią dbać. Bo żeby chronić wodę, najpierw trzeba ją dostrzec. A żeby ją dostrzec, trzeba znów zwrócić się ku rzece twarzą.


3.11.2026

O wolontariacie profesorskim na przykładzie Uniwersytetu w Siedlcach



W czasie ostatniej mojej wizyty na Uniwersytecie w Siedlcach, przy okazji wykładu w ramach Festiwalu Nauki i Sztuki, dowiedziałem się o bardzo wartościowej inicjatywie. Mam na myśli wolontariat emerytowanych profesorów. Nie pracują na uczelni, nie pobierają pensji, ale mają swój "kąt" i spełniają bardzo pożyteczną dla uczelni funkcję. Chciałbym aby takie rozwiązania pojawiły się również w Olsztynie. Tym bardziej, że to tradycja już mocno zakorzeniona na wielu uczelniach w kraju i za granicą. Emerytowani pracownicy nie zabierają miejsca pracy młodszym, a są wykorzystywanym społecznie kapitałem naukowym i społecznym. 

Ewolucja nowoczesnego uniwersytetu to nie tylko transformacja cyfrowa i pogoń za wskaźnikami naukometrycznymi, ale przede wszystkim przewartościowanie relacji ze społecznością lokalną. Trzecia misja uczelni, rozumiana jako budowanie kapitału społecznego i transfer wiedzy poza mury akademickie, zyskuje unikalny wymiar w zjawisku wolontariatu emerytowanych profesorów. Przykład Uniwersytetu w Siedlcach (UwS) doskonale ilustruje, jak bezinteresowne zaangażowanie seniorów nauki staje się bezcennym pomostem międzypokoleniowym oraz katalizatorem akademickiego etosu.

Gdy profesor przechodzi na emeryturę, uczelnia staje przed ryzykiem utraty tzw. pamięci instytucjonalnej oraz wybitnego warsztatu dydaktycznego. Model przyjęty w Siedlcach, realizowany m.in. poprzez Uniwersytet Otwarty UwS oraz Siedlecki Uniwersytet Trzeciego Wieku, pokazuje jednak inny scenariusz. Emerytowani uczeni, działając na zasadzie wolontariatu dydaktycznego, prowadzą wykłady otwarte, warsztaty filozoficzne czy prelekcje z zakresu biologii i historii regionu. Nie robią tego z przymusu prawnego – wszak Ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce zwalnia ich z formalnych sprawozdań czy oceny pracowniczej. Ich motywacją jest autentyczna pasja dzielenia się wiedzą oraz poczucie odpowiedzialności za otoczenie społeczne.

Z punktu widzenia uniwersytetu, profesorski wolontariat przynosi nieprzeliczalne na budżet korzyści. Po pierwsze to edukacja międzypokoleniowa i włączenie społeczne. Seniorzy nauki posługują się językiem zrozumiałym dla szerokiego odbiorcy, przełamując barierę sztucznej elitarności akademickiej. Dzięki temu uniwersytet staje się żywym centrum kultury i integracji regionalnej. Ponadto mają czas i czują się potrzebni. Drugim aspektem jest mentoring i ochrona akademickiego etosu. Dla młodszych badaczy i studentów obecność emerytowanych profesorów, doradzających pro bono w komitetach redakcyjnych czy przy pisaniu prac naukowych, jest żywą lekcją rzetelności badawczej i akademickiej kultury dialogu. Trzecim aspektem jest budowanie autentycznego brandingu uczelni czyli strategicznego procesu budowania unikalnego wizerunku firmy oraz jej tożsamości w świadomości otoczenia społeczno-gospodarczego uniwersytetu. Uniwersytet, który potrafi zatrzymać w swoim krwiobiegu doświadczonych mistrzów i stwarza im przestrzeń do wolontariatu, wysyła w świat czytelny sygnał: jesteśmy wspólnotą szanującą ciągłość pokoleń, wartości i autorytety. Życzliwe udostępnienie przestrzeni, symboliczne biurko i czasem osobny pokój, dostęp do poczty uniwersyteckiej, internetu i zużycie prądu to na prawdę niewielki wydatek dla uczelni. Przecież zarówno publikacja naukowe jak i wykłady popularnonaukowe afiliowane są uniwersytetem czyli budują wymierny dorobek uczelni. I to bez płacenia pensji!

Warto zauważyć, że siedlecka praktyka wpisuje się w szerszy trend obecny na polskich i zagranicznych uczelniach. Na Uniwersytecie w Siedlcach seniorzy nauki od lat wspierają akcje popularno-naukowe (takie jak Festiwal Nauki i Sztuki), pokazując m.in., że biologia szeroko rozumiana może fascynować słuchaczy w każdym wieku. Z kolei, jak wyczytałem, na Uniwersytecie Jagiellońskim czy Uniwersytecie Warszawskim powszechnym wzorcem jest udział emerytowanych profesorów w wolontariacie recenzenckim i doradczym w ramach towarzystw naukowych oraz fundacji akademickich, gdzie sprawują oni rolę nieformalnych opiekunów akademickich start-upów i kół naukowych. Działalność emerytowanego profesora-wolontariusza to coś więcej niż tylko „dodatkowe godziny wykładowe”. To Manifest Wolności Akademickiej, uwolnionej od biurokratycznej sprawozdawczości, ankiet i punktozy. Kiedy profesor emeritus staje przed słuchaczami Uniwersytetu Otwartego w Siedlcach, przemawia wyłącznie autorytetem wiedzy, dojrzałością refleksji i czystą radością poznania.

Dla władz uczelni wyzwaniem na przyszłość staje się systemowe stwarzanie warunków do takiego zaangażowania: od elastycznych porozumień wolontariackich po zapewnienie odpowiedniej przestrzeni spotkań. Wolontariat profesorów seniorów świadczy bowiem o dojrzałości samej instytucji. Pokazuje, że mury uczelni nie są ograniczone terminem przydatności zawodowej jej mistrzów, a sam uniwersytet – zgodnie ze swoją łacińską nazwą universitas – pozostaje prawdziwą wspólnotą nauczycieli i uczniów, niezależnie od ich wieku. Bardzo liczę na upowszechnienie się tych dobrych praktyk.

1.11.2026

AI i prawa autorskie - czy wolność zachowała się jedynie w kulturze ludowej i folkloryźmie?



To będzie krótka opowieść o powrocie do bezimiennej rzeki ludzkiej kultury, o prawach autorskich, sztucznej inteligencji i naszej cyfrowej agorze. Ale czy jeszcze rozumiemy sens pojęcia "agora" czy  środkowoeuropejskiego rynku? Może to już tylko rytualne zwroty bez osobistych doświadczeń i pełnego rozumienia sensu takich miejsc?

Od zarania ziemskich dziejów, czyli tak około od 4 miliardów lat, natura nie podpisywała swoich dzieł etykieta "copy right". Choć w świecie przyrody było i kopiowanie pomysłów czyli podszywanie się pod uznaną markę (np. mimikra i mimetyzm), to oryginalność zawsze była tworzona. Mechanizmem tej twórczości była i jest ewolucja. Najpierw zmienność genetyczna a potem selekcja w konkretnym środowisku ekologicznym i w interakcjach z innymi organizmami (gatunkami). Lipa czy dąb wypuszczające nowe pąki wiosną nie żąda od nas opłaty licencyjnej, gdy z zachwytem obserwujemy i przezywany te chwila. Ani gdy napawany się zapachem kwiatów lip, bzu lilaka czy wieczornej maciejki. Chruścik, który buduje pod wodą misterny domek z ziarenek piasku i patyczków czy nawet muszli ślimaków, nie zastrzega swojego wzoru w urzędzie patentowym. Po prostu żyje chwilą. Przez setki tysięcy lat my, ludzie, robiliśmy dokładnie to samo z naszą kulturą. Bo koszt zapamiętania i powielanie był wysoki. Niewiele mniejszy od samodzielnego wytworzenia. Potem systematycznie obniżał się koszt i czas powielania oraz kopiowania. Łatwiej przepisać tekst niż nauczyć się go na pamięć. A w przypadku druku jeszcze szybciej i łatwiej można wytworzyć wiele identycznych kopii. Dużo wysiłku wymaga zbudowanie prasy drukarskiej i przygotowanie czcionek a potem ich złożenie w tekst. Ale potem już idzie szybko i taśmowo. Drukowanie w jednym egzemplarzu nie miałoby sensu. Już prościej byłoby ręcznie przepisać. Bo pióro i atrament są znacznie prostsze w wytworzeniu i użytkowaniu niż maszyna drukarska. Jeszcze łatwiej kopiować nagrania na taśmę magnetyczną, płytę CD czy na dysk urządzenia. Skopiować można dużo szybciej niż przeczytać tekst książki czy wysłuchać utworu muzycznego. Nic dziwnego, że narodziły się prawa autorskie, chroniące oryginalny wysiłek twórców. Bo tworzy się znacznie dłużej niż kopiuje i powiela.

Kultura mówiona (oralna) była wolna jak dzik na zakręcie (jak mawiał mój śp. wujek). Ktoś wymyślił opowieść przy ognisku lub w czasie spaceru nad rzeką, ktoś inny dorzucił do niej zabawny szczegół, a jeszcze inny przetworzył i zaśpiewał o tym pieśń. Pieśni ludowe, baśnie, opowiastki i dowcipy krążyły z ust do ust. Nie miały autorów, nie miały licencji. Miały za to żywą społeczność. Potem pojawił się druk i nagle wszystko się zmieniło. Słowo zostało uwięzione na papierze. Nie trzeba zbierać na róznych spotkaniach dowcipów i ich zapamiętywać. Wystarczy kupić książkę ze zbiorem takowych anegdot i je wykorzystywać. Wraz z drukiem narodziły się prawa autorskie, identyfikacje twórców i honoraria. A gdy weszliśmy w erę elektroniki, sprawy przybrały naprawdę osobliwy kształt. Oprogramowanie, muzyka, filmy, to wszystko obrosło skrajnym licencjonowaniem. Niemalże każda nuta i każdy piksel otrzymały swojego cyfrowego strażnika. Twórca i producent mogli łatwiej czerpać korzyści finansowe. Dziś prawo autorskie stało się soczewką skupiającą najbardziej skomplikowane problemy naszej cywilizacji. Mówimy tu przecież o prawach podstawowych: wolności słowa, swobodzie komunikacji i prawie do prywatności. A jednocześnie o prawie twórców do swoich utworów. Od kształtu tych przepisów zależy nie tylko to, jak zarabiają na życie twórcy. Zależy od tego poziom naszej edukacji, sposób funkcjonowania kultury wysokiej, a nawet modele ustrojowe całych państw. Regulacje prawne powiązały się ze światem polityki w ciasny, trudny do rozplątania węzeł.

I tu dochodzimy do sztucznej inteligencji. Algorytmy uczą się dzisiaj na wszystkim, co my, jako wielomiliardowa  ludzkość, stworzyliśmy i wrzuciliśmy do sieci. Uczą się na naszych tekstach, obrazach i pomysłach, a potem produkują taśmowo nowe dzieła. Twórcy protestują, korporacje liczą zyski, a prawnicy dostają zawrotów głowy. Pełne ręce roboty. Przeciętny użytkownik tez jest mocno zdezorientowany. Czy sztuczna inteligencja to ostateczny pożeracz praw autorskich? A może... niechcący przywraca nam dawną kulturę oralną? Generatywne algorytmy tworzą przecież w sposób płynny, bezimienny i ciągły. Zupełnie tak jak dawni wiejscy opowiadacze w karczmach, na weselach czy wieczorami w chałupie rozświetlonej fanarkiem czy łuczywem.

Jednak jest w tym wszystkim pewien haczyk. Aby kultura i społeczeństwo mogły zdrowo funkcjonować, potrzebujemy niekontrolowanej przestrzeni komunikacyjnej. Przestrzeni publicznej, która nie należy do nikogo i zarazem do wszystkich. Tak samo jak miejski park czy dawna, grecka agora czy średniowieczny europejski rynek. Demokracja i podmiotowość obywatelska nie mogą istnieć w warunkach, gdzie wolność słowa staje się pustym frazesem z powodu braku niezależnego miejsca do rozmowy. Obserwujemy dziś niepokojące zjawisko. Duże, ponadnarodowe firmy takie jak Amazon nieubłaganie zbliżają się do innych gigantów komunikacji prosumpcyjnej, jakich jak Facebook, Instagram czy platforma X. Wielkie giganty technologiczne grodzą cyfrowy świat, nakładają opłaty i kontrolują każdy nasz krok. Im bardziej ci monopoliści dzielą ogrodzeniami licencji i abonamentów przestrzeń komunikacji, tym mniej miejsca zostaje na to, by pomiędzy nimi pasła się trzódka lokalnej wolności (niczym na wspólnym wiejskim pastwisku).

Może więc czas spojrzeć na sztuczną inteligencję i prawa autorskie nie tylko przez pryzmat pieniędzy i patentów? Z biologicznego punktu widzenia kultura to nasz wspólny ekosystem. Jeśli zamkniemy go w szczelnych klatkach licencji i oddamy pod władzę kilku korporacyjnych algorytmów, po prostu uschnie. Potrzebujemy wolnej agory, potrzebujemy płynącej nieustannie rzeki, w której każdy może zanurzyć dłoń i napić się czystej wody. Wtedy, gdy zechce. I gdy potrzebuje. Czy ta wolna agora, ta naturalna rzeka kultury wyparta zostanie z internetowej przestrzeni prosumpcyjnej? Czy też przeciwnie, zadusi kreatywność twórców, których prace sprzedawać będzie ktoś inny z pominięciem interesu twórców?

Żyjemy w ciekawych czasach. I brzmi to jak szansa i przekleństwo jednocześnie. Rzeczywistość wykluwa się na naszych oczach i przy naszym sprawstwie, niczym larwa owada z jaja. Jeszcze nic z jej kształtu nie wywnioskujemy: czy to będzie roślinożerca, drapieżnik, pasożyt czy może parazytoid.