Przez długi czas szukałem winy w sobie. Skoro ludzie nie rozumieją, to pewnie tłumaczę zbyt mętnie. Pisałem więc instrukcje coraz dokładniej, dodawałem szczegóły, przykłady i wyjaśnienia, a z każdą wersją robiły się coraz precyzyjniejsze. Efekt był niewielki. Zmieniała się długość tekstu, ale nie to, jak często musiałem odpowiadać na te same pytania. Przełom w moim rozumowaniu przyniosły rozmowy z nauczycielami ze szkół. Opisywali dokładnie to samo: uczniowie nie słuchają poleceń do końca, nie czytają instrukcji, pytają o rzeczy podane przed chwilą, a ich uwaga rozprasza się już po kilku sekundach. Wtedy zrozumiałem, że problem prawdopodobnie leży gdzie indziej. Nie w jakości instrukcji, lecz w uważności tych, którzy mają je czytać i słuchać, oraz w trudności utrzymania skupienia dłużej niż chwilę. Uważność i skupienie stają się coraz bardziej deficytowymi kompetencjami w świecie nadmiaru różnorodnych bodźców i docierających informacji.
Ten esej jest próbą przyjrzenia się skupieniu uwagi w szkołach i na uczelniach. Uważność i skupienie rzadko trafiają na listę umiejętności, których się uczymy. A to od nich zależy to, czy skorzystamy z wszystkich pozostałych kompetencji w szkole, na studiach i w pracy. Są umiejętności, które na świadectwie nie mają osobnej rubryki, a decydują o tym, jak wyglądają wszystkie pozostałe oceny. ten kontekst sporo zmienia. Uważność i skupienie należą do nich w pierwszym rzędzie. Nikt nie stawia stopni z umiejętności słuchania, a przecież bez niej trudno nauczyć się czegokolwiek, czy yo matematyki, czy języka obcego, czy zawodu. Warto więc przyjrzeć się tym kompetencjom osobno i zapytać, dlaczego dziś przychodzą nam z takim trudem. Nie ma sensu wprowadzania osobnego przedmiotu w szkole ani zajęć na studiach pod nazwą "uważność i skupienie". Tego powinni uczyć wszyscy nauczyciele i wszyscy wykładowcy akademiccy. Przy okazji i na konkretnych przykładach.
Zacznijmy od sytuacji najzwyklejszej. Nauczyciel podaje polecenie, wykładowca omawia zasady zaliczenia, na kartce widnieje instrukcja do ćwiczenia. Uważność oznacza tu rzecz pozornie banalną. Po prostu trzeba przeczytać instrukcję do końca i spróbować ją zrozumieć samodzielnie, zanim zapyta się kogokolwiek o pomoc. Pytanie się nie jest oczywiście niczym złym. Kłopot pojawia się wtedy, gdy staje się pierwszym odruchem, a nie ostatnim. Samodzielne zmierzenie się z treścią polecenia to już połowa nauki, bo zmusza do uporządkowania własnych myśli i pokazuje, czego naprawdę nie rozumiemy.
Podobnie jest ze słuchaniem. Polecenia i informacje podawane na głos mają to do siebie, że po wypowiedzeniu znikają. Trzeba wtedy skupić się na tyle, by usłyszeć je za pierwszym razem, zwłaszcza w grupie. Kto tego nie zrobi, zaczyna dopytywać, a każde takie pytanie, zadane w połowie pracy całej klasy czy grupy studenckiej, kosztuje innych czas i uwagę. Nieuważność nie jest więc wyłącznie prywatną sprawą osoby, która coś przegapiła. To rodzaj cichego podatku, który płacą wszyscy obecni - zabiera czas, rozbija tok zajęć i dezorganizuje wspólną pracę.
Podobną dynamikę widać w hałasie. Powstaje on wtedy, gdy wszyscy mówią naraz, a każdy z osobna ma poczucie, że przecież tylko krótko coś szepnie koledze czy koleżance obok. Tymczasem suma tych pojedynczych szeptów tworzy szum, w którym nikt nie jest w stanie się skupić. Co zatem robić, gdy mamy coś do przekazania koledze czy koleżance, a trwa wykład lub praca w grupie? Najprościej mówić ściszonym głosem, tak by nie przeszkadzać pozostałym. To oczywista oczywistość a nie żadne odkrycie. Można też napisać krótką wiadomość na kartce i podać ją adresatowi (tak to robiliśmy w dawnych, przedsmartfonowych czasach) albo wysłać SMS-a czy napisać przez komunikator internetowy. Wszystkie te sposoby tworzą coś, co można nazwać drugim planem ekosystemu zebraniowego. To po prostu równoległy, cichy obieg informacji, który pozwala uczestnikom porozumiewać się bez zakłócania głównego nurtu spotkania.
Czy tego da się nauczyć? Wydaje się, że tak, i że powinna to być rola szkoły oraz uczelni. Nie jako zbiór zakazów, lecz jako rodzaj savoir-vivre'u zebrań i zajęć, zwyczajów, które pokazują, jak być w grupie, nie zabierając jej uwagi. Przyda się w trakcie nauki szkolnej, na studiach i potem w każdej pracy czy spotkaniu społecznym. Reguły dobrego zachowania zawsze były sposobem na to, by współżycie nie kosztowało zbyt wiele. W świecie, w którym całe dnie spędzamy na lekcjach, wykładach, konferencjach i wideospotkaniach, takie reguły stają się praktyczną umiejętnością. I to umiejętnością obniżająca koszty współżycia społecznego.
Uważność w chwili to jedno, a skupienie utrzymane w czasie to drugie. Wykonanie zadania zgodnie z instrukcją wymaga nie tylko jej zrozumienia, lecz także wytrwania przy pracy aż do końca. Krótkie zadania zwykle wychodzą nam lepiej I nic dziwnego. Czas, przez jaki uczniowie i studenci potrafią utrzymać pełne skupienie, bywa ograniczony. Nauczyciele często o tym wiedzą i dzielą materiał na mniejsze porcje. Jednak dorosłe życie rzadko składa się z samych krótkich zadań. Projekt zawodowy, praca dyplomowa, przygotowanie do egzaminu, napisanie pracy dyplomowej czy zwykłe remontowanie mieszkania wymagają planowania, harmonogramu i zdolności powracania do pracy mimo przeszkód. Skupienie trzeba więc ćwiczyć jak mięsień - od zadań krótkich ku coraz dłuższym. Największym wrogiem tego ćwiczenia jest dziś nadmiar bodźców. Powiadomienia, wiadomości, kolorowe ekrany i niekończące się strumienie treści rozpraszają nas szybciej, niż zdążymy zauważyć, że uwaga uciekła. Skupienie oznacza dziś nie tylko zdolność koncentracji lecz także umiejętność unikania rozproszenia, a więc pewną wytrwałość w trwaniu przy jednej rzeczy, kiedy wszystko wokół zachęca do przeskoczenia na inną.
Warto spojrzeć na tę sprawę w szerszej perspektywie historycznej. Dawniej, w kulturze opartej na słowie mówionym, uważnego słuchania uczono się z konieczności. Gdy słowa wybrzmiały, nie było jak do nich wrócić. Mówcy z rzadka bywali w miasteczkach z odczytem, więc długo na takie spotkanie i wykład się czekało. Na spotkaniu więc trzeba było najpierw wysłuchać, zrozumieć a dopiero potem pytać. Nie istniał zapis, który można odtworzyć, ani nagranie, które można puścić jeszcze raz. Kto nie dosłyszał, tracił to bezpowrotnie więc słuchanie było formą szacunku wobec mówiącego i prywatnym interesem, by skorzystać jak najwięcej..
Potem przyszły kolejne media i każde z nich w jakimś stopniu przesuwało ten ciężar odpowiedzialności. Pismo pozwoliło wracać do treści, ale wymagało jeszcze wysiłku sięgnięcia po tekst. Telewizja poszła krok dalej: przyzwyczaiła nas do tego, że nic nie ginie bezpowrotnie. Jeśli coś przegapimy, za chwilę pojawi się powtórka, a kolejny odcinek serialu zacznie się od przypomnienia fabuły z poprzedniego. Uwaga przestała być warunkiem zrozumienia, bo wszystko było do nadrobienia. Internet, a zwłaszcza ten mobilny, zamknięty w kieszeni, tylko pogłębił ten proces. Można wszystko sprawdzić w kilka sekund, wrócić do dowolnego fragmentu, zatrzymać, przewinąć, odtworzyć jeszcze raz. Skoro treść zawsze jest pod ręką, po co skupiać się za pierwszym razem? Telewizja zmieniła jednak coś jeszcze, subtelniejszego. Przyzwyczaiła nas do tego, że głos i obraz z ekranu nie są kontaktem z drugim człowiekiem. To tylko urządzenie, z którym można się nie liczyć, które można zagłuszyć rozmową, zostawić włączone w tle albo wyłączyć w dowolnym momencie. Taki nawyk łatwo przenosi się na inne sytuacje. Skoro nie musimy szanować osoby widocznej na ekranie, łatwiej też zlekceważyć tę, która mówi do nas z drugiego końca sali. Lub nawet stojąca tuż obok. Przecież można w tym czasie przeglądać rolki na telefonie... Z uważnością jest bowiem tak, że jest ona czymś więcej niż techniką koncentracji. Jest wyrazem szacunku. Jest komunikatem, że druga osoba i to, co mówi, są dla mnie ważne. I zwróconą twarzą wysyłam niewerbalne sygnały, że słucham uważnie.
Uważność i skupienie to kompetencje na styku umiejętności poznawczych i kultury osobistej. W szkole i na studiach pozwalają skutecznie się uczyć i nie zabierać czasu innym. W pracy i w życiu codziennym umożliwiają realizowanie dłuższych przedsięwzięć oraz budowanie dobrych relacji. Świat, w którym wszystko można powtórzyć i sprawdzić nie zwalnia nas z potrzeby bycia uważnym. Wręcz przeciwnie, tym bardziej trzeba się tego świadomie uczyć, skoro przestało to być wymuszane przez okoliczności. Warto więc potraktować uważność jak umiejętność, którą można trenować. A szkoły i uczelnie mogą w tym pomóc ucząc czytania instrukcji, słuchania poleceń, wspólnego dbania o ciszę i wytrwałości w skupieniu. Być może okaże się, że dawna kultura słowa zostawiła nam w spadku coś, co dziś jest rzadkie i cenne.








