Turystyfikacja: kiedy podróżowanie zmienia miejsca bardziej niż turyści się spodziewają

W czasie wakacyjnych podróży unikam miejsc popularnych turystycznie i wynikającego z tego tłoku, hałasu oraz nadmiaru plastikowej, krzykliwej popkultury. Wyszukuję miejsc nieoczywistych. Przecież tyle miejsc jest ciekawych i wartych odwiedzenia. Sam jestem zaskoczony, bo wydawało mi się przed podróżą, że tam nic interesującego nie będzie. Na przykład na Górnym Śląsku czy w Szczecinie. A w ciszy lepiej się odpoczywa. Ponadto miejscowi są bardziej otwarci i chętniej wdają się w rozmowy z turystami/przyjedzdnymi. Nie są zmęczeni nadmiarem odwiedzających. To zmęczenie turystami da się szybko wyczuć. Tak jak i miejsca otwarte i nie zmęczone turystyczną "stonką". 

Jeszcze nie tak dawno turysta był gościem. Przychodził pieszo z plecakiem lub przyjeżdżał pociągiem (podróż trwa dłużej i wymaga więcej wysiłku, co czyni wakacje jeszcze bardziej atrakcyjnymi), poznawał lokalną kulturę, podziwiał krajobrazy, smakował lokalne zwyczaje gastronomiczne i wracał do domu z pamiątkami, zdjęciami oraz wspomnieniami. Dziś coraz częściej obserwujemy sytuację odwrotną: to nie turyści dostosowują się do odwiedzanych miejsc, lecz miejsca przekształcają się pod ich potrzeby. Ten proces nazywamy turystyfikacją. Być może zbyt łatwo się podróżuje, nawet daleko. Masowość wypoczynku ma swoje ciemne strony.

Turystyfikacja nie jest zjawiskiem jednoznacznie negatywnym. Rozwój turystyki może przynosić miejscowej ludności nowe źródła dochodów, tworzyć miejsca pracy, pobudzać inwestycje i przyczyniać się do ochrony zabytków. Wiele regionów zawdzięcza turystyce poprawę infrastruktury, rozwój usług oraz wzrost rozpoznawalności. Problem pojawia się wtedy, gdy turystyka przestaje być jednym z elementów lokalnego życia i staje się jego głównym organizatorem. Jedni zyskują, inni tracą. A miejscowi są zmęczeni. W takich sytuacjach przestrzeń zaczyna zmieniać swój charakter. Mieszkania są przekształcane w apartamenty na wynajem krótkoterminowy, lokalne sklepy ustępują miejsca punktom nastawionym wyłącznie na gości, a codzienne potrzeby mieszkańców schodzą na dalszy plan. Ceny rosną, pod turystów. Miasto lub region stają się produktem turystycznym. Mieszkańcy coraz częściej mają wrażenie, że żyją nie w swoim miejscu, lecz w scenerii przygotowanej dla odwiedzających. Są nieustannie w pracy a dla nich nie starcza miejsca w ich ulubionych kawiarniach czy restauracjach. 

Choć najczęściej mówi się o Wenecji, Barcelonie czy Dubrowniku, zjawisko turystyfikacji można dostrzec również w Polsce, także i na Mazurach. Dobrym przykładem jest historyczne centrum Krakowa. Rynek Główny i otaczające go ulice są dziś przestrzenią silnie podporządkowaną ruchowi turystycznemu. W sezonie liczba odwiedzających wielokrotnie przewyższa liczbę stałych mieszkańców, a oferta handlowa i gastronomiczna coraz częściej adresowana jest do gości z zewnątrz. Podobne procesy zachodzą w Zakopanem. Dynamiczny rozwój bazy noclegowej, apartamentowców i infrastruktury turystycznej przynosi korzyści ekonomiczne, ale jednocześnie wywołuje presję na środowisko przyrodnicze oraz podnosi ceny nieruchomości. Coraz częściej pojawia się pytanie, gdzie przebiega granica między rozwojem regionu a utratą jego lokalnej tożsamości. Interesującym przykładem są także nadmorskie miejscowości, takie jak Sopot, Władysławowo czy Międzyzdroje. W sezonie letnim liczba osób przebywających w mieście gwałtownie rośnie, co wpływa na funkcjonowanie transportu, gospodarkę odpadami, zużycie zasobów i komfort życia mieszkańców. Miasto musi jednocześnie służyć stałej społeczności i wielokrotnie liczniejszej grupie gości.

Turystyfikacja dotyka miejscowości najbardziej popularne. Dotyczy to także Warmii i Mazur. A w miasteczkach najbardziej widoczne jest to w Mikołajkach. Ale i w małych miejscowościach, wsiach jest to odczuwalne. Daczowiska, zabudowa linii brzegowej i jeziora stają się niedostępne dla innych, nielegalna budowa prywatnych kanałów do jezior, wycinanie trzcinowisk i masowy napływ jachtów.

Turystyfikacja jest więc nie tylko problemem turystyki, lecz także wyzwaniem społecznym, ekonomicznym i ekologicznym. Sama obecność turystów nie stanowi zagrożenia. Różnice czyli liczba i masowość. Kluczowe staje się znalezienie równowagi między atrakcyjnością miejsca a jakością życia jego mieszkańców. W przeciwnym razie paradoksalnie możemy doprowadzić do sytuacji, w której masowa popularność zniszczy to, co pierwotnie przyciągało ludzi najbardziej: autentyczność odwiedzanego miejsca. I tak już w wielu miejscach się stało. Nie tylko w tropikalnych rajach ale i na naszym gruncie. Zniszczone i rozdeptane miejsca zamierają. Rabunkowa turystyka przenosić się do innych miejsc.

Turystyfikacji doświadczamy w dwojaki sposób. Sami, niczym stonka, udajemy się do popularnych miejsc i męczymy się w tłoku i hałasie. A do naszych przyjeżdżają masowo turyści i czynią nasze miejscowości trudnymi do życia. Przynajmniej w sezonie. Owszem, jedni korzystają i zarabiają lecz społeczne koszty ponoszą wszyscy, a nie tylko ci, którzy korzystają. Turystyfikacja to proces, w którym turystyka zaczyna odgrywać dominującą rolę w funkcjonowaniu danego miejsca, wpływając na jego gospodarkę, przestrzeń, kulturę i życie mieszkańców. Termin stworzono by opisać proces nadmiernego rozwoju turystyki, gdy potrzeby odwiedzających zaczynają przeważać nad potrzebami lokalnej społeczności. Przykładami turystyfikacji są: przekształcanie mieszkań w apartamenty krótkoterminowe dla turystów, wzrost cen nieruchomości i czynszów w atrakcyjnych turystycznie dzielnicach, zamiana lokalnych sklepów na punkty nastawione na turystów (pamiątki, gastronomia), zatłoczenie przestrzeni publicznej, utrata lokalnego charakteru i tradycji.

Skutki pozytywne to nowe miejsca pracy, wzrost dochodów niektórych mieszkańców i samorządów, rozwój infrastruktury, promocja regionu. Są i skutki negatywne, tak jak dwie strony medalu: wzrost kosztów życia dla mieszkańców, degradacja środowiska przyrodniczego (wynikająca z nadmiaru turystów), przeciążenie infrastruktury, konflikty między mieszkańcami a turystami, „utowarowienie” lokalnej kultury. Przykłady miejsc dotkniętych turystyfikacją, powszechnie znane: Wenecja we Włoszech, Barcelona w Hiszpanii, Dubrownik w Chorwacji, historyczne centra Krakowa czy Gdańska w okresach największego ruchu turystycznego. Łatwa i masowa turystka to głośni, pijani goście, hałasujący po nocach i dewastujący infrastrukturę. W jednym z miast na południu Europy zakazano poruszania się z walizkami na kółkach. Nieustanny stukot walizkowych kółek, w dzień i w nocy, był trudny do zniesienia. I dla miejscowych i dla innych turystycznych gości. Zapewniono transport bagaży z dworca do hoteli. Niby mało znaczący szczegół a jednak dokuczliwy. Z nocnymi imprezowiczami znacznie trudniej sobie poradzić. Znajoma wspomina jak wynajęła domek w Chorwacji. Wydawało się, że będzie raj. Ale obok odbywały się nocne imprezy. To inni turyści wypoczywali na swój sposób. Znajoma wróciła z wyjazdu zmęczona. 

Turystyfikacja nie dotyczy tylko dalekich krajów, do których jeździmy na wakacje i wycieczki ale także Warmii i Mazur. Turystyfikacja to proces, w którym turystyka zaczyna odgrywać dominującą rolę w funkcjonowaniu danego miejsca, wpływając na jego gospodarkę, przestrzeń, kulturę i życie mieszkańców. Najczęściej termin ten jest używany w kontekście nadmiernego rozwoju turystyki, gdy potrzeby odwiedzających zaczynają przeważać nad potrzebami lokalnej społeczności. Inwestycje i korzyści są jednostkowe a koszty społeczne. Woda, krajobraz i przyroda to wspólne dobra i dlatego potrzebny jest konsensus i plany zagospodarowania z myślą o przyszłości. I nie można przerzucać kosztów na całe społeczeństwo. Bo fakt, ktoś zyska, czasem tylko krótkotrwale, bo potem dewastacja oznacza spadek atrakcyjności turystycznej.

Trygort nad jeziorem Mamry jest tego przykładem. Ostatnio lokalna społeczność protestuje przed nową inwestycją (nowych domów będzie znacznie więcej niż obecnie w Trygorcie. Projekt dotyczy około 14 hektarów terenu obejmującego 42 działki. Formalnie planowana jest tam zabudowa zagrodowa związana z rolnictwem, jednak dokument dopuszcza również agroturystykę oraz budynki turystyczne. W praktyce istnieje więc obawa, że pod nazwą siedlisk rolniczych może powstać rozległy kompleks zabudowy rekreacyjno-turystycznej. Cały obszar znajduje się w granicach Obszaru Chronionego Krajobrazu Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, a jego północno-zachodnia część również w granicach obszaru Natura 2000 „Ostoja Północnomazurska”. Projekt zakłada przy tym odprowadzanie ścieków do indywidualnych zbiorników bezodpływowych (szamba) do czasu ewentualnej rozbudowy kanalizacji. A kto poniesie koszty budowy tej instalacji sanitarnej? Samorząd i ludność miejscowa. A kto będzie czerpał zyski? Na pewno nie miejscowi. Przy takiej skali potencjalnej zabudowy budzi to poważne pytania o wpływ inwestycji na gleby, wody gruntowe, krajobraz i pobliskie ekosystemy. Burmistrz Węgorzewa wydał wobec projektu opinię negatywną. Wskazał między innymi na możliwą niezgodność części założeń z obowiązującym studium, brak wyraźnego interesu publicznego oraz ryzyko wykorzystania formuły zabudowy zagrodowej do obejścia ograniczeń dotyczących zabudowy gruntów rolnych.

Tak piszą o tym na portalu regionalnym: „W lokalnej debacie wybrzmiewa przede wszystkim jedno: społeczność nie sprzeciwia się inwestycjom, lecz chce, by były prowadzone w sposób przemyślany i zgodny z charakterem miejsca. Jak wskazują mieszkańcy, stawką nie jest wyłącznie jeden projekt, ale zachowanie otwartego krajobrazu i naturalnego otoczenia jeziora Przystań dla kolejnych pokoleń. To ważny sygnał także dla samorządu, bo pokazuje, że przy decyzjach dotyczących terenów nad Mamrami nie wystarczy sama zgodność formalna z procedurą. Równie istotna pozostaje społeczna akceptacja i długofalowa odpowiedzialność za przestrzeń, która należy do najcenniejszych przyrodniczo obszarów regionu.” źródło: https://mazury24.eu/aktualnosci/lista/historia/aktualnosci/mieszkancy-przeciw-zpi-nad-mamrami-spor-o-przyszlosc-trygortu-i-ochrone-krajobrazu,17822

Inny przykład to kara za zniszczenie linii brzegowej jeziora:  https://olsztyn.wyborcza.pl/olsztyn/7,48726,32942594,20-tysiecy-zl-grzywny-za-zasypanie-trzcinowiska-na-mazurach.html#s=S.TD-K.C-B.1-L.1.duzy

Turystyka choć rozporoszona to jest współcześnie największym biznesem. Ma więc duże znaczenie gospodarcze. Czasem bywa dobrodziejstwem dla regionu, czasem bywa przekleństwem i uciążliwością. 

Jagiellonka i zjazd absolwentów – spotkanie z przeszłością czy rozmowa o przyszłości?

 

Na zjazd absolwentów Liceum im. Władysława Jagiełły w Płocku, zorganizowany z okazji 120-lecia szkoły, jechałem z autentyczną radością. Nie był to tylko sentymentalny powrót do miejsca młodości. Lata licealne należą do tych okresów życia, które w dużej mierze nas ukształtowały. To wtedy rodzą się przyjaźnie na całe życie, pojawiają się pierwsze miłości, pierwsze fascynacje nauką, literaturą czy sztuką, dojrzewają marzenia o przyszłości. Nic więc dziwnego, że zjazd miał dla mnie znaczenie szczególne. Do mojej ukochanej Jagiellonki zawsze wracam z dużą radością i sympatią. Nawet jak tylko przechodzę obok budynku. Wspominam bardzo często.

Jeszcze przed przyjazdem skrzyknęliśmy się internetowo z dawną klasą. Nie wszyscy zdążyli się zapisać, bo chętnych na jubileusz było więcej niż miejsc na auli. Dodatkowo rozstawiono duże ekrany i transmitowano uroczystość do dodatkowych sal. Spotkało się nas kilkanaścioro z dawnej klasy. Rozmowy zaczęły się jednak wcześniej – już w pociągu. Okazało się, że do Płocka jedzie wiele osób, jedni samotnie, inni całymi grupami. W moim przedziale była starsza pani. Jak się szybko w czasie rozmowy okazało to koleżanka ze starszego rocznika. Po kilku minutach rozmowy zniknęła bariera wieku. Łączyło nas przecież to samo miejsce, niektórzy nauczyciele, podobne wspomnienia. Pomyślałem wtedy, że zjazd absolwentów zaczyna się nie w szkolnej auli, lecz już w drodze, kiedy przypadkowi współpasażerowie odkrywają, że należą do tej samej wspólnoty pamięci.

Samo spotkanie klasowe było wspaniałe. Czas nie wymazał dawnych więzi. Wystarczyło kilka minut, by wrócił dawny sposób żartowania, wspominania nauczycieli, szkolnych wycieczek czy pierwszych młodzieńczych sukcesów i porażek. Oczywiście każdy z nas przyjechał już z własnym życiorysem: jedni zostali lekarzami, inni nauczycielami, prawnikami, przedsiębiorcami, naukowcami, inżynierami. Niektórzy mieszkają daleko, inni pozostali blisko rodzinnego miasta. Łączyło nas jednak poczucie, że wszyscy wyrastamy z tego samego korzenia. To nie było tylko wspomnienie młodości.

Zjazd pozostawił we mnie wiele ciepłych wspomnień, ale także kilka refleksji krytycznych. Piszę o nich nie po to, by kogokolwiek oceniać. Sądzę raczej, że dotyczą one wielu podobnych uroczystości organizowanych w Polsce. Może ktoś z takiego feed backu skorzysta. Jednym z głównych punktów programu była oficjalna akademia. Według programu miała trwać dwie i pół godziny. Był upalny czerwcowy dzień, aula wypełniona po brzegi, a uczestnicy siedzieli bez przerwy na auli (w moich czasach powstała i pamiętam jak wnosiliśmy foteliki). Długie przemówienia przeplatały się z wręczaniem odznaczeń, dyplomów i podziękowań. Dopiero później zaplanowano występy młodzieży. Zabrakło choćby krótkiej przerwy i wyraźne wydzielenie występów artystycznych młodzieży. A na pewno napracowali się sporo. Może pomyśleli, że absolwenci zajęli się sami sobą i o nich zapomnieli, że nie byli zainteresowani występami młodzieży? A przecież to nie jest prawda!

Nie dotrwałem do końca akademii. Widziałem, że wielu absolwentów również wychodziło wcześniej. Było gorąco i już nudno. Ile można słuchać ważnych przemówień? Szkoda było zwłaszcza uczniów przygotowujących program artystyczny. To oni ponieśli konsekwencje zmęczenia publiczności, choć przecież nie oni byli jego przyczyną. Pomyślałem wtedy, że dobra organizacja wymaga nie tylko sprawnego scenariusza, lecz przede wszystkim empatii. Organizator powinien stale zadawać sobie pytanie: dla kogo właściwie przygotowuję to wydarzenie? Jak odbiorą je uczestnicy? Czy tylko dla władz, by miała swoje 5 minut przed dużą publicznością?

Jeszcze większe refleksje wzbudziła we mnie narracja historyczna obecna podczas uroczystości. Było bardzo dużo martyrologii. Wojna, ofiary, bohaterstwo, poświęcenie – wszystko to jest ważnym elementem historii Polski i naszej szkoły (powstała w wyniku buntu i opuszczenia carskiej szkoły - to zawsze było dla mnie powodem do dumy). Problem pojawia się wtedy, gdy staje się niemal jedynym sposobem opowiadania przeszłości. Owszem, byliśmy bardzo dumni z naszych starszych kolegów i tablic z nazwiskami ochotników wojny roku 1920. Wiszą i codziennie są oglądane przez uczniów, i wszystkich tych, którzy odwiedzają szkołę. Jesteśmy także dumni z nauczycieli roku 1980 i roku 1981.

Ale przecież sto dwadzieścia lat historii szkoły nie składa się wyłącznie z wojen. To również tysiące zwyczajnych dni nauki. To nauczyciele cierpliwie tłumaczący matematykę, biologię czy historię. To absolwenci, którzy później zostawiali ślad jako lekarze, naukowcy, artyści, przedsiębiorcy, urzędnicy, społecznicy czy rodzice wychowujący kolejne pokolenia. Historia buduje się przede wszystkim z codzienności. Patriotyzm nie wyraża się jedynie w chwytaniu za broń. Znacznie częściej polega na uczciwej pracy, płaceniu podatków, prowadzeniu badań naukowych, pisaniu książek, leczeniu ludzi, budowaniu mostów czy wychowywaniu dzieci. Większość naszego życia upływa właśnie w takim codziennym patriotyzmie. Paradoksalnie nadmiar martyrologii osłabia jej siłę. Gdy wszystko sprowadza się do wojennych symboli, zaczynają one działać jak zbyt słodki deser podawany na każdy posiłek. Nawet najlepszy tort nie zastąpi pełnego obiadu. Przesyt rodzi znużenie, a znużenie odbiera należny szacunek sprawom naprawdę ważnym.

Nasze pokolenie dorastało w czasie pokoju. Najbardziej dramatycznym doświadczeniem był stan wojenny. Nie biegaliśmy z karabinami po lasach ani barykadach. Czy to znaczy, że nasze życie jest mniej wartościowe? Przecież także budowaliśmy Polskę – pracą, nauką, działalnością społeczną i zawodową. To również jest historia. Ważna i istotna historia.

Zastanowiło mnie także, do kogo właściwie adresowano oficjalną część uroczystości. Chwilami odnosiłem wrażenie, że absolwenci byli jedynie tłem dla prezentacji sukcesów instytucji i wystąpień zaproszonych gości. To naturalne, że szkoła chce pokazać swoje osiągnięcia i pochwalić się rozwojem. W taki sposób zabiega o niezbędne fundusze. Jednak podczas zjazdu głównymi bohaterami powinni być właśnie absolwenci – ludzie, którzy przez dziesięciolecia tworzyli historię tej szkoły swoim późniejszym życiem.

Drobiazgi organizacyjne również mają znaczenie. Dawne główne wejście do szkoły było zamknięte z powodu remontu elewacji. Dla obecnych uczniów nowe wejście jest oczywistością, ale dawni absolwenci nie mieli o tym pojęcia. Wielu błądziło wokół budynku. Wystarczyłaby czytelna informacja na stronie internetowej albo kilka tabliczek kierunkowych. To drobiazg, ale pokazuje, że organizując spotkanie ludzi wracających po kilkudziesięciu latach, warto spojrzeć na szkołę ich oczami. I warto wykorzystać siłę mediów społecznościowych, bo tam informacje szybko się roznoszą. Nawet z takim drobiazgami gdzie jest od kilkunastu lat wejście główne do szkoły.

Ogromną przyjemność sprawiło mi zwiedzanie budynku. W wielu miejscach odnajdywałem ślady własnej pamięci, choć jednocześnie widziałem, jak bardzo szkoła się zmieniła. Zniknęły stare stoły laboratoryjne (pracownia chemii), inaczej wyglądają pracownie chemiczne i fizyczne. Stary barak z pracownią biologiczną został wyburzony ale powstało nowe skrzydło. Szkoła wypiękniała. To już nie jest dokładnie ta szkoła, którą pamiętam. I dobrze. Szkoła musi się zmieniać wraz z rozwojem wiedzy i technologii. Najważniejsze jest jednak to, aby zachowała swoją tożsamość jako wspólnota ludzi uczących się od siebie nawzajem.

Coraz częściej myślę o szkole jak o ekosystemie edukacyjnym. Nie tworzą go jedynie nauczyciele i programy nauczania. Ważni są uczniowie i ich kontakty także poza lekcjami. Uczyliśmy się od siebie bardzo dużo. I to nie tylko biologii, chemii, fizyki czy matematyki. Ważną częścią tego ekosystemu są również absolwenci. Każdy z nich zabiera ze sobą cząstkę szkoły do świata, a później może przynieść z powrotem własne doświadczenia. W takim obiegu wiedzy i pamięci szkoła naprawdę żyje. O niektórych absolwentach przypominają tablice pamiątkowe. Ale może poza typową martyrologią warto pokazać zwykłych ludzi? Pozornie zwykłych. Bo to oni mogą być inspirującym wzorem dla młodego pokolenia.

Być może właśnie dlatego najcenniejszym efektem naszego spotkania nie były oficjalne uroczystości, lecz rozmowy prowadzone przy kawie, oglądanie dawnych klas, podczas spacerów po mieście i klasowych spotkań. Wyjechaliśmy z pomysłem napisania wspólnego e-booka – zbioru wspomnień o licealnych latach. Nie po to, by idealizować przeszłość, lecz by pokazać, jak szkoła wpływa na ludzkie losy. Mieliśmy poczucie, że dorastaliśmy w czasach szczególnych: między światem analogowym a cyfrowym, między PRL-em a wolną Polską. Warto tę pamięć zachować, zanim stanie się jedynie przypisem w podręcznikach historii.

Zjazd absolwentów przypomniał mi, że szkoła nie kończy się wraz z odebraniem świadectwa maturalnego. Trwa w naszych wspomnieniach, wyborach, przyjaźniach i sposobie patrzenia na świat. A jeśli tak jest, to jej historia również nie powinna ograniczać się do opowieści o wojnach. Powinna być przede wszystkim historią ludzi, którzy dzięki niej nauczyli się żyć.

Lato z komarami ma swój niepowtarzalny urok

Śródleśny, wiosenny zbiornik okresowy. Idealne miejsce dla licznych owadów wodnych, w tym komarów.

 

Ostatnio ponownie byłem pytany o komary, przez TVP2 Panorama i przez Paulinę Malecką z Gen Warmii i Mazur. Latem to popularny temat. Efekt końcowy każdego wywiadu jest zawsze współautorski. Ludwik Fleck nazwałby to kolektywem myślowym. Nie wszystkie podane przeze mnie informacje ostatecznie ukazują się na antenie telewizyjnej czy na portalu. Tak zwana ogrywka służy także redakcji do zapoznania się z tematem i nadania ogólnego klimatu wypowiedzi. Moje i redakcyjne słowa są przemieszane, powstaje mniej lub bardziej nowa jakość. Nowe brzemiennie powstałe w dialogu czego przykładem jest ten wywiad .

A cóż można nowego o komarach powiedzieć? Choćby to, że dobrze, że są komary latem, przynajmniej jest na co ponarzekać. I jest motywacja do odrobiny ruchu. Czyli w każdej sytuacji można znaleźć coś dobrego. Lato z komarami ma swój niepowtarzalny urok.

• Jak postrzega Pan stosunek społeczeństwa do komarów? Z czego, Pana zdaniem, wynika takie nastawienie?

 Do komarów, jako do pasożytów odnosimy się negatywnie i niechętnie. Owady traktujemy jako organizmy dokuczliwe. Już sama nazwa, jaką im przed wiekami nadaliśmy, wskazuje, że wadzą, przeszkadzają. Samo ukłucie zazwyczaj nie jest bolesne a utrata krwi na rzecz jednego komara niewielka. Niemniej pozostaje swędzące miejsce, co przy liczniejszych ukąszeniach jest już dużym dyskomfortem. Na dodatek komary roznoszą groźne i śmiercionośne choroby takie jak malaria, denga czy gorączka Zachodniego Nilu i wiele innych. Na szczęście te choroby u nas jeszcze nie występują. Komary, jako owady krwiopijne, pasożyty zewnętrzne, są wektorami dla innych chorobotwórczych organizmów: wirusów, pierwotniaków a nawet nicieni. Jeśli weźmiemy pod uwagę malarię, to komary są największymi zabójcami ludzi od tysięcy lat. W naszym regionie takiego zagrożenia nie ma. Pozostają jedynie swędzące miejsca po kłujkach komarów. Dodam tylko, że komary nie są jedynymi owadami krwiopijnymi, które uprzykrzają nam życie. Są jeszcze kuczmany, meszki, bąkowane (czyli muchy końskie, ślepaki), bolimuszki a także wszy, pchły, gzy. Można byłoby postawić przewrotne pytanie: po co na świecie są pasożyty, czy świat bez nich nie byłby piękniejszy? To oczywiście zupełnie inna opowieść z zaskakującą odpowiedzią, że lepszy stary wróg niż całkiem nowy.

Tak, komary są dokuczliwe, ale dodają swoistego uroku latu nad jeziorami i rzekami Warmii i Mazur. To swoisty koloryt i dodatkowa przygoda, skłaniająca do głębszych refleksji nad światem i ludźmi.

• Jakie metody ochrony przed komarami są obecnie najskuteczniejsze? Jaką rolę odgrywają wśród nich preparaty odstraszające?

Najskuteczniejszą metodą jest poznać zwyczaje komarów i unikać z nimi kontaktu.  W Polsce występuje obecnie 47 gatunków komarów a tylko nieliczne mogą roznosić choroby groźne dla człowieka. Podobne do nich są kuczmany. Tak więc nie wszystko co wypija naszą krew jest komarem. Każdy gatunek ma swoją charakterystykę siedliskową i behawioralną (komar komarowi nie jest równy). Unikają miejsc nasłonecznionych, aktywne są w dni pochmurne, deszczowe, o zmierzchu, w nocy i nad ranem,. Nie wszystkie gatunki preferują człowieka jako żywiciela. Krwią odżywiają się tylko samice. Jako troskliwe matki dbają o dobre odżywianie, by złożyć jak najwięcej jaj. Dbają więc o swoje potomstwo. Wyczuwają człowieka przez dwutlenek węgla i temperaturę a także przez inne zapachy, np. przez lotne związki organiczne produkowane przez bakterie, żyjące na naszej skórze. Bakterie te  tworzą „zapachowy podpis” człowieka i w konsekwencji różne osoby pachną inaczej, dlatego komary mają swoich „ulubieńców”. Ponadto komary unikają niektórych roślin o silnym, intensywnym zapachu, zwłaszcza takich, które wydzielają olejki eteryczne zawierające cytronelal, geraniol, eukaliptol lub inne związki drażniące ich układ nerwowy. Jeśli chcemy bezpiecznie wypoczywać, to warto siąść pod orzechem włoskim lub w otoczeniu roślin takich jak: lawenda, kocimiętka, pelargonia cytrynowa (geranium), bazylia, mięta pieprzowa, melisa, rozmaryn czy wrotycz pospolity. Możemy więc zaplanować swój własny ogród nieprzyjazny dla komarów. Lub używać olejków eterycznych z tych roślin. Skuteczne bywają także repelenty ofererowane w aptekach. Od lat 40-tych XX w. za bardzo skuteczny repelent uznawany jest DEET (N,N‑dietyl‑meta‑toluamid) - syntetyczny repelent owadów, jeden z najskuteczniejszych i najlepiej przebadanych na świecie. Działa przede wszystkim na układ węchowy komarów, zaburzając ich zdolność wykrywania człowieka. Ma swoje wady gdyż  może podrażniać naszą skórę. Dlatego polecam stosowanie środków naturalnych, roślinnych. Nie dość, że nam nie szkodzą to jeszcze ładnie pachną. A na ugryzienia stosować łagodzące maści, do nabycia w aptekach

• Jaką rolę pełnią komary w ekosystemach jezior, bagien i mokradeł?

Samce komarów odżywiają się tylko nektarem. Samice czasem także. Zatem i komary należą do owadów zapylających. Natomiast znacznie ważniejsza jest ich rola w stadium larwalnym. Larwy żyją w zbiornikach wodnych, od małych kałuż, po zbiorniki okresowe, brzegi jezior, rzek i bagien. Są głównie filtratorami i odżywiają się mkroorganizmami oraz rozkładającą się materią organiczną, a tylko niektóre gatunki są drapieżne. Można więc w uproszczeniu powiedzieć, że oczyszczają wodę. I żyją często w siedliskach, w których brakuje innych owadów wodnych. Są znakomitymi kolonizatorami i szybko zasiedlają nawet kałuże, wodę w beczce czy w puszce, pozostawiana w lesie. Są ważnym pokarmem dla wielu wodnych bezkręgowców jak i ryb czy płazów. Gdybyśmy pozbyli się całkowicie komarów to ekosystemy wodne bardzo by to negatywnie odczuły, łącznie z rybami, które lubimy łowić i zjadać. Z kolei postacie dorosłe są  ważnym źródłem pokarmu dla ważek, nietoperzy, jaskółek czy jerzyków.

• Co obecność lub liczebność komarów może powiedzieć o stanie środowiska naturalnego?

Ekosystemy to bardzo złożone układy. Każdy gatunek może być bioindykatorem zdrowia ekosystemu. Zatem także i komary są takim wskaźnikiem środowiska. Ekolog, niczym wprawny detektyw, po składzie gatunkowym oraz liczebności komarów, potrafi wiele wywnioskować o tym, co aktualnie dzieje się w środowisku. Także o niestabilności i zmienności w środowisku wodnym.

• Jak zależność między bogactwem owadów a stanem środowiska wygląda z perspektywy ekologii?

To złożone pytanie. Od kilku dziesięcioleci obserwujemy znaczący spadek liczby gatunków i liczebności niemalże wszystkich gatunków owadów w większości ekosystemów Ziemi. W niektórych rejonach dane naukowe wskazują na spadek rzędu 70%. Komary są tylko elementem tego spadku. Przypomnę, że nie dotyczy to wszystkich gatunków. Ubytek biomasy owadów z ekosystemów bardzo negatywnie przekłada się na zapylanie roślin ale także przez zmniejszenie bazy pokarmowej dla wielu ptaków, nietoperzy czy innych małych ssaków, dlatego obserwujemy spadek liczebności wielu gatunków kręgowców. Bo bez jedzenia nie ma życia. Generalnie im więcej gatunków tym dla ekosystemów lepiej, bo są stabilniejsze i mniej wrażliwe na masowe pojawianie się pasożytów czy szkodników. Tak więc podsumowując – brak letniego brzęczenia komarów w pierwszym wrażeniu może wydać się bardzo pozytywny. Ale po zastanowieniu się byłby to obraz bardzo pesymistyczny i wieszczący poważne problemy. Byłaby to zapowiedź dużej katastrofy.

• Które grupy owadów odgrywają szczególnie ważną rolę w ekosystemach Warmii i Mazur, choć na co dzień rzadko zwracamy na nie uwagę?

To tak, jakby pytać rodzica, które swoje dziecko kocha bardziej. Każda grupa ma swoją specyficzną funkcję. Motyle, pszczołowate (dziko żyjące pszczoły samotnice i trzmiele), wiele muchówek to zapylacze roślin kwiatowych, w tym gatunków użytkowanych przez człowieka. Inne grupy rozkładają martwą materia organiczną, w tym drewno. W uproszczeniu możemy nazwać je czyścicielami, wliczając w to faunę nekrofagiczną (owady zjadające padlinę) oraz koprofagiczną (odżywiająca się odchodami zwierząt). Bez nich utonęlibyśmy w odpadach i odchodach. Jako przykład można podać Australię. Sprowadzenie europejskich owiec i krów na ten kontynent stworzyło niespodziewany problem. Rodzima fauna owadów koprofagicznych nie była przystosowana do zjadania krowich i owczych odchodów. Pastwiska były pokryte masą nierozłożonych odchodów. Problemowi udało się zaradzić po sprowadzeniu 10 gatunków owadów z kilku kontynentów. Prace badawcze i testowanie trwało wiele lat. Wyobraźmy sobie Polskę, gdy zabraknie naszych koprofagów. Kto będzie chodził po łąkach i pastwiskach i szufelką zbierał „krowie placki”? I jeszcze jedna ważna funkcja – regulacja drapieżnicza i pasożytnicza. Wiele gatunków owadów to drapieżniki i parazytoidy szkodników rolniczych, sadowniczych i leśnych. To nasi sprzymierzeńcy, pracujący dla nas i bez skutków ubocznych w postaci zanieczyszczenia żywności pestycydami. A osy? Wydają się nam zawadzającymi i żądlącymi gatunkami. Poza faktem, że są drapieżne i zjadają wiele szkodników upraw to jeszcze są rezerwuarem dzikich drożdży. Bez nich nie byłoby wina i piwa.

• Jakie zmiany w liczebności owadów obserwuje się obecnie? Czy podobne zjawiska są widoczne również na Warmii i Mazurach?

W wielu regionach świata obserwujemy niepokojąco duży spadek liczby gatunków i liczebności owadów. Na Warmii I Mazurach brak takich wieloletnich i porównawczych badań. Po prostu za mało jest naukowców i za mało przeznaczamy funduszy na badania naukowe, a zwłaszcza te środowiskowe (ekologiczne). Modna jest biologia molekularna a badania faunistyczne są mniej atrakcyjne. I dlatego niewiele wiemy o aktualnej sytuacji większości grup owadów w naszym regionie. Bez naukowców i bez badań AI tych wyników nie wyhalucynuje.

• W jaki sposób przekształcanie naturalnych brzegów jezior wpływa na owady oraz funkcjonowanie lokalnych ekosystemów?

Przede wszystkim jest to utrata siedlisk. Zbyt liczne plaże, pomosty, utwardzone nabrzeża to ograniczanie strefy roślinności szuwarowej i związanych z nimi biocenoz. Do tego dochodzi pogłębiająca się susza i cofanie się linii brzegowej coraz liczniejszych jezior. A skoro znikają siedliska to znikają i dziesiątki gatunków owadów oraz innych bezkręgowców. A wraz z nimi pogarszają się warunki życia dla ptaków, ssaków, ryb i płazów. W tych pogorszonych warunkach, przy zmniejszonej liczebności bezkręgowcowych drapieżników (ważki, chrząszcze, pluskwiaki itd.), komary jako sprawni kolonizatorzy poradzą sobie dość dobrze. Szybko wykorzystają deszczowe kałuże, wodę w puszcze czy starej oponie i się namnożą. Zmiany środowiska szkodzą gatunkom wyspecjalizowanym a sprzyjają ekologicznym oportunistom. Jeziora wydają się nam bardzo atrakcyjne, ale nieprzemyślana i rabunkowa zabudowa brzegów jezior i rzek zniszczy nasz atut i główną atrakcję regionalną. Potrzebne nam jest myślenie perspektywiczne a nie tylko nastawienie na krótkotrwały i pozorny zysk.

• Jakie mogłyby być konsekwencje dla przyrody, gdyby populacje komarów znacząco się zmniejszyły lub całkowicie zniknęły?

Trudno przewidzieć. Są istotną baza pokarmową dla wielu wodnych bezkręgowców, dla ryb, dla płazów, dla wielu ptaków czy nietoperzy. A w konsekwencji dla gospodarki i zdrowia samego człowieka. Ekosystemy do złożone układy, które możemy porównać do ceglanego domu wielopiętrowego. Jaki skutek będzie, gdy zaczniemy wyciągać cegły ze ściany na parterze? Po jednej wyciągniętej cegle zapewne nic się nie stanie. Natomiast jeśli ubędzie ich więcej to grozi zawaleniem całego budynku. Ale trudno nam przewidzieć, które ściany i które piętra uszkodzone będą najbardziej i pierwsze się zawalą. Gdy dokuczają nam latem swędzące miejsca po ukąszeniach komarów w pierwszym odruchu marzylibyśmy o wytruciu wszystkich komarów. Ale było to jak leczenie wrzodu na dłoni przez ucięcie sobie całej ręki. Koszty uboczne będą zbyt duże. Nie warto.

• Jaką rolę w regulowaniu liczebności komarów odgrywają nietoperze i inne naturalne drapieżniki?

 Jeden nietoperz w ciągu jednej nocy może zjeść 2-3 tysiące komarów. A nietoperze żyją w koloniach. Zadbajmy więc o miejsca noclegowe dla nietoperzy i o ich zimowiska.  Jerzyk może zjeść dziennie nawet do 20 tys. owadów, a biorąc pod uwagę, że komary stanowią jakieś 5-10% ich diety, to wyjdzie ok. 1-2 tysięcy. Zatem zadbajmy o jerzyki, jaskółki inne ptaki owadożerne. To nasi sprzymierzeńcy. Nawet osy i szerszenie potrafią zjadać dorosłe komary. Nie trujmy komarów chemią (bo i siebie w ten sposób pośrednio trujemy), pozwólmy innym zwierzętom pozjadać komary.

• Od lat zajmuje się Pan badaniami chruścików. Czego obecność lub brak tych owadów dostarcza informacji o stanie jezior i rzek Warmii i Mazur?

Wskazuję na eutrofizację jezior, zanik siedlisk torfowiskowych i bagiennych oraz na postępującą suszę. Znikają małe śródpolne i śródleśne zbiorniki wodne czyli siedliska dla specyficznych gatunków chruścików (i innych owadów wodnych). Obniża się poziom wód wielu małych strumieni i rzek. Dla przykładu spadek liczebności monitorowanej w całej Polsce wazki trzepli zielonej wynika m.in. z mniejszej ilości płynącej wody i zamulania się dla rzek. Ten mniejszy przepływ wynika z nasilającej się suszy hydrologicznej w skali regionalnej. W odniesieniu do chruścików teraz należałoby powtórzyć badania w tych samych zbiornikach, które badałem 30-40 lat temu. Mielibyśmy dobre dane o skali zmian. Brakuje tylko rąk do pracy…

• Jakie aspekty biologii i ekologii komarów są, Pana zdaniem, najmniej znane społeczeństwu, a warto je lepiej zrozumieć?

Nie wiemy, że komary to także zapylacze, że samce odżywiają się tylko nektarem oraz, że larwy oczyszczają wodę odżywiając się martwa materią organiczną. Wraz z ociepleniem klimatu gatunki południowe przesuwają się na północ i mogą się pojawić u nas komary tygrysie i komary japońskie. A przy dalekich podróżach ludzi w jednym miejscu mogą się spotkać i odpowiednie komary i wirusy w ludzkiej krwi, przywiezione z dalekiej wakacyjnej wyprawy. A wtedy może się okazać, że zadomowią się groźne, tropikalne choroby, łącznie z malarią.

I jeszcze jeden, zaskakujący aspekt zdrowotny. W naszym sterylnym środowisku, w którym pozbywamy się bakterii, pasożytów i owadów brakuje treningu dla naszego układu odpornościowego, zwłaszcza w wieku dziecięcym. Stąd wysyp alergii i chorób cywilizacyjnych takich jak autoimmunologicznych czy nawet otyłości. Wakacje to dobry czas by gołymi rękoma pobrudzić się w ziemi i błocie oraz dostać mała porcję „szczepionki” za sprawą komarów. Nie ma tego złego (swędzącego) co koniec końców na dobre by nam nie wyszło.

Czytaj także:

• No to co z tymi komarami, są czy ich nie ma?
• Komar (najokrutniejszy zabójca na świecie) - książka, której nie polecam
• Czy świat bez pasożytów były lepszy?
• GENeralnie jest GENialnie. Komary też mają swoje zadanie

Jestem po sześćdziesiątce a czuję się jakbym nigdy nie opuścił szkoły

Często jestem pytany o wypowiedź ekspercką przed kamerą telewizyjną, radiowym mikrofonem lub do prasy pisanej (papierowej lub internetowej). Krótka i konkretna wypowiedź na zadany temat. I wtedy czuję się trochę tak jak uczeń w czasie odpowiedzi przy tablicy – wszyscy patrzą, słuchają i oceniają. Jak wypadnę? Jaka będzie ocena, ta formalna i ta nieformalna? Myślałem, że jak skończę szkołę to odpytywania przy tablicy się skończą. Byłem w błędzie. Może więc warto poświęcić uczniowski pot i łzy by się na uczyć, bo to nie rozejdzie się po kościach po dzwonku szkolnym na koniec roku. Składna wypowiedź jest elementem życia dorosłego, pozaszkolnego.

Do dziś pamiętam ten charakterystyczny dreszcz. Nauczyciel podnosił wzrok znad dziennika (a wtedy były te papierowe) i wypowiadał kilka słów, które potrafiły skutecznie podnieść poziom adrenaliny. Jako uczniowie staraliśmy się zniknąć z pola widzenia, schować się  za plecami koleżanki czy kolegi, pod ławkę lub za filar, którego nie było. „Proszę do tablicy”. To już jakaś namiastka odpowiedzi publicznej, gdy wiele oczu patrzy i uszu słucha. Potem następowało pytanie. O fotosyntezę, ewolucję człowieka, rozbiory Polski albo twierdzenie Pitagorasa. Zadanie wydawało się proste: powiedzieć wszystko, co się wie na zadany temat. Im więcej udało się wydobyć z pamięci, tym lepiej. Świadczyło to o tym, że się coś z lekcji zapamiętała a w domu powtórzyło i douczyło. A jak się nie wiedziało, to trzeba było wiarygodnie halucynować niczym współczesne AI. A jednocześnie należało mówić składnie, logicznie i najlepiej bez dłuższych pauz. Nauczyciel słuchał, czasem kiwał głową, czasem dopytywał. Czasem złośliwie komentował, innym razem chwalił. Na końcu stawiał ocenę. Sam nie wiem co było gorsze: ocena w dzienniku czy ogólne wrażenie w tej publicznej odpowiedzi na oczach wszystkich słuchających uczniów. Czułem się niczym aktor na scenie lub wykładowca za uniwersytecką katedrą. Albo komentujący ekspert przed telewizyjną kamerą.

Człowiekowi wydaje się, że po ukończeniu szkoły to kłopotliwe doświadczenie odpowiedzi przy tablicy odchodzi w przeszłość. Nic bardziej mylnego. Przynajmniej w przypadku naukowca lub popularyzatora nauki i eksperta. Owszem, można udawać, że mnie nie ma, nie odbierać telefonów, mówić, że ja się nie znam, że niech Kowalski powie. Ale czy warto uciekać przed życiem i wyzwaniami? Trzeba prędzej czy później nauczyć się opanowywać tremę i udzielać poprawnych odpowiedzi o dobrej konstrukcji. Teraz inaczej patrzę na te szkolne odpowiedzi – były przygotowaniem do prawdziwego życia. Szkoda, że wtedy tego nie wiedziałem!

Od wielu lat media lokalne, regionalne i ogólnopolskie regularnie proszą mnie o krótkie wypowiedzi. Telefon z redakcji brzmi zwykle podobnie: „Panie profesorze, potrzebujemy dwóch minut do telewizji/radia”, „Czy znajdzie Pan chwilę na komentarz przed kamerą?”, „Można prosić o krótką wypowiedź do mikrofonu/kamery?”. Zawsze zaczyna się od pytania. Czasem o komary, czasem o sinice w jeziorach, czasem o korowódkę, suszę, powódź, czasem o sztuczną inteligencję, edukację albo ochronę środowiska. I wtedy czuję, że znowu stoję przy szkolnej tablicy. Czy mam czas na przygotowanie się do odpowiedzi? Zazwyczaj tak. Ale jest go niewiele. Poszukać i uzupełnić informacje a przede wszystkim przemyśleć konstrukcję wypowiedzi. A przecież najczęściej i tak wybiorą tylko fragment i to niekoniecznie ten moim zdaniem najważniejszy. Tak więc to, co usłyszą inni jest czymś innym niż pierwotna moja wypowiedź do kamery czy mikrofonu. Czasem dziennikarz autentycznie pyta bo chce się w imieniu słuchaczy/czytelników dowiedzieć a czasem ma już ukuta tezę i potrzebuje tylko cudzej wypowiedzi jako ilustracji. Wtedy czuje się w roli dekoracyjnej paprotki. W szkole, przy tablicy, tez czasem bywało, że nauczyciel chce tylko udowodnić, że uczeń nie wiem i należy mu się dwója (teraz jedynka). Albo chce pokazać prymusa, który sie nauczył jak należy.

Bywa też tak, że dziennikarz zadaje pytanie, a ja mam kilkadziesiąt sekund na odpowiedź. Trzeba powiedzieć wszystko, co najważniejsze, ale nie wszystko, co się wie. To dwie zupełnie różne umiejętności. W czasach szkolnych uczeń stara się powiedzieć wszystko co wie. Naukowiec przez lata uczy się dodawać przypisy, wyjątki i zastrzeżenia. Telewizja natomiast nie przepada za zdaniami rozpoczynającymi się od: „To zależy...”. Kamera lubi konkret. Mikrofon nie cierpli długich dygresji z dodatkowymi przypisami. A przecież świat przyrody składa się głównie z wyjątków. Nauka jest złożona i wypełniona różnymi niuansami. Trzeba się ćwiczyć w krótkich formach, które bardziej przypominają fraszkę niż powieść.

Stres? Oczywiście, że jest. Nieco inny niż przed tablicą, ale bardzo podobny. Dawniej człowiek obawiał się złej oceny. Dziś wie, że przejęzyczenie może zostać w mediach i w internecie na wiele lat. (W szkole tez czasem bywało, że lapsus z odpowiedzi ustnej stawał się przezwiskiem lub powodem do wyśmiewania). Niespecjalista nie zaważy lecz telewizję oglądają inni specjaliści i ci wychwycą. Kiedyś słuchała klasa licząca dwadzieścia kilka osób. Dziś odpowiedzi wysłuchać mogą tysiące widzów albo słuchaczy. Kiedyś ktoś z pracowników miał do mnie pretensję, że przed kamerą występowałem bez marynarki i bez krawata… A przecież jako pracownik akademicki powinienem godnie się prezentować.

Jeszcze ciekawszym przypadkiem jest wykład akademicki. Tu pozornie sytuacja wygląda inaczej. Nikt nie zadaje pytania. Temat został ustalony wcześniej. „Ewolucja człowieka”, „Ekologia jezior”, „Sztuczna inteligencja w edukacji szkolnej”. Wykładowca wychodzi przed studentów i… właściwie znowu odpowiada na pytanie. Tyle że pytanie brzmi: „Proszę opowiedzieć wszystko, co najważniejsze na ten temat”. Dobry wykład nie jest przecież przypadkowym zbiorem informacji (wszystko co wiem). Podobnie jak dobra odpowiedź szkolna powinien mieć początek, rozwinięcie i zakończenie. Najpierw trzeba zainteresować słuchaczy, potem uporządkować fakty, pokazać związki między nimi, a na końcu zostawić odbiorców z jedną lub dwiema myślami, które zapamiętają. Wiedza sama w sobie nie wystarcza. Trzeba jeszcze nadać jej strukturę. Ludzki mózg lubi opowieści bardziej niż listy faktów. Tym bardziej, że obecnie mały łatwy dostęp ogromnej ilości informacji. Wręcz odczuwamy nadmiar. Co więc wykładowca może nowego i interesującego studentom powiedzieć na konkretny temat. Coś, czego sami sobie nie znajdą? 

Jeszcze częściej niż przed kamerą staję przed publicznością. Prowadzę wykłady na uniwersytecie, ale równie często wyjeżdżam z nimi do szkół, bibliotek, domów kultury, na konferencje czy festiwale nauki. Za każdym razem temat jest inny, lecz schemat pozostaje zaskakująco podobny. Jest tytuł wykładu, a moim zadaniem jest opowiedzieć wszystko, co najważniejsze. I dostosować formę i poziom do konkretnego odbiorcy. Czy to nie przypomina odpowiedzi przy tablicy? A może bardziej pożądana jest zajmująca opowieść, nowe spojrzenie na znany temat? Czy w szkole uczymy struktury odpowiedzi ustnej czy raczej skupiamy się na przepytywaniu z katalogu zapamiętanych informacji?

Na wykładzie nie wystarczy posiadać wiedzę. Trzeba jeszcze nadać jej odpowiednią konstrukcję. Każda dobra opowieść potrzebuje początku, rozwinięcia i zakończenia. Najpierw warto zaciekawić słuchaczy, potem uporządkować fakty, pokazać zależności, a na końcu pozostawić ich z jedną myślą, która będzie pracowała jeszcze długo po zakończeniu spotkania. Wiedza bez struktury przypomina rozsypane puzzle. Wszystkie elementy są obecne, ale obraz pozostaje niewidoczny. I tak jak do bardzo krótkiej wypowiedzi przed kamerą trzeba poszukać jednej, najważniejszej myśli, wniosku lub interpretacji, tak na wykładzie trzeba się skupić na uwypukleniu najważniejszego. Nie o ilość informacji chodzi lecz o sensowną strukturyzację wiedzy.

W szkole odpowiedź oceniał nauczyciel. Na wykładzie sytuacja jest znacznie ciekawsza. Formalnie nikt stopni nie wystawia, ale ocen jest znacznie więcej. Publiczność głosuje uwagą. Jeśli po kilku czy kilkunastu minutach słuchacze zaczynają dyskretnie spoglądać na telefony, wiem, że coś poszło nie tak. Jeżeli po wykładzie ustawiają się z pytaniami albo dyskusja przeciąga się jeszcze na korytarzu, to chyba najlepsza możliwa recenzja. Największym komplementem nie są brawa, lecz zdanie: „Nigdy wcześniej nie patrzyłem na to w ten sposób”. Różnica między wykładem przed publicznością a wypowiedzią telewizyjna jest taka, że widzę reakcje słuchających i moge szybko coś zmienić. Materiał nagrany przed kamerą edytuje realizator. Czuję obecność dużej publiczności (stad stres) ale nie widzę ich reakcji. Nic niż nie zmienię, nie poprawię. Zupełnie tak samo jak z opublikowanym artykułem w prasie czy publikacji naukowej,

Zauważyłem jednak jeszcze jedno zjawisko. Zarówno podczas wywiadów, jak i wykładów bardzo łatwo pomylić występ publiczny z odpowiedzią szkolną. Człowiek zaczyna wtedy gorączkowo zastanawiać się, jaka odpowiedź jest oczekiwana. Jaki jest właściwy klucz? Co chciałby usłyszeć dziennikarz? Czego oczekuje organizator? Jaką odpowiedź publiczność uzna za poprawną? To szkolny odruch, który zostaje z nami na długo. Tymczasem nauka nie jest konkursem odgadywania odpowiedzi nauczyciela. W nauce często najuczciwszym zdaniem jest: „Jeszcze tego nie wiemy”, „To zależy od warunków, od szerszego kontekstu”, „Istnieje kilka możliwych wyjaśnień”. Paradoks polega na tym, że właśnie takie odpowiedzi bywają najmniej medialne. Świat mediów lubi prostotę, podczas gdy świat nauki kocha złożoność.

Im dłużej pracuję jako naukowiec i popularyzator nauki, tym bardziej jestem przekonany, że nigdy naprawdę nie wychodzimy ze szkoły. Może więc warto docenić szkołę i szkolne odpowiedzi? Przez całe życie ktoś zadaje nam pytania. Czasem jest to nauczyciel, czasem student, czasem dziennikarz z mikrofonem, a czasem przypadkowy słuchacz po wykładzie. Wciąż odpowiadamy. Zmieniają się jedynie tablice przy których stajemy do odpowiedzi. Raz jest to szkolna tablica z kredą, innym razem ekran telewizora, sala wykładowa czy mikrofon radiowy. W szkole były prace klasowe i dyktanda, teraz są felietony i blogowe eseje oraz publikacje naukowe. A jeśli tak, to może trzeba pozwolić uczniom i studentom „ściągać” czyli korzystać ze słownika ortograficznego i z innych materiałów? Przecież potem tak właśnie będziemy pracowali. Być może warto tylko pamiętać o jednej rzeczy. Nie odpowiadamy po to, aby trafić w czyjś klucz odpowiedzi. Odpowiadamy po to, aby pomóc drugiemu człowiekowi lepiej zrozumieć świat. A to jest znacznie trudniejsze niż szkolna piątka czy współczesna szóstka. I jednocześnie o wiele bardziej satysfakcjonujące.

Może inaczej uczniowie patrzyliby na odpowiedzi przy tablicy i szkolne wypracowania, gdyby zobaczyli, że to jest coś przydatnego w życiu pozaszkolnym? Może zapominamy by to dogłębniej wyjaśnić uczniom i studentom? Ale jeśli nie będą mieli własnych doświadczeń, to takie uwagi będą zbyt abstrakcyjne. Chyba, że na stałe włączymy do szkoły te „nie tablicowe” doświadczenia z wypowiedziami dla mediów i szkolnych gazetek. Łącznie ze stresem. Nie unikajmy trudności.

A gdyby tak egzamin dyplomowy lub z ważnego przedmiotu wyglądał jak wystąpienie publiczne? Na konferencji lub jak wypowiedź dla mediów. Kontekst sytuacji być może sporo by zmienił.

Cyfrowe wykluczenie w podróży

Wczesne lato. Siedzę na nowym i nowoczesnym dworcu kolejowym w Płocku. Pada deszcz, więc w oczekiwaniu na pociąg schroniliśmy się pod dachem, w poczekalni. Jest w tym obrazie coś z dawnych podróży – mokre tory, wilgotny zapach betonu, kilka osób czekających w ciszy. I cudowny zapach kwitnących lip. Za jakiś czas powinien przyjechać mój pociąg. Tak przynajmniej wynika z papierowego rozkładu jazdy wiszącego na ścianie. Ale papier, jak wiadomo, nie zna współczesności. Zatrzymał się w chwili, gdy został wydrukowany. Świat zdążył już odjechać.

Na dworcu nie ma czynnej kasy. Bilet można kupić jedynie w biletomacie stojącym na peronie albo przez internet, we własnym telefonie. Zrobiłem to wcześniej, przed wyjście z domu. W budynku nie ma również głośników. Komunikaty słychać tylko na peronach. Jeśli siedzi się w poczekalni, nie usłyszy się niczego. Nie ma także elektronicznych tablic z aktualnymi informacjami. Jest tylko papierowy rozkład jazdy, wywieszony w gablocie. 

Sięgam więc do telefonu. Kilka dotknięć ekranu i już wiem, że mój pociąg jest opóźniony o półtorej godziny. Później aplikacja pokazuje jeszcze większe opóźnienie. Ostatecznie skończy się na dwóch godzinach. W tym samym czasie zaczynam sprawdzać połączenia alternatywne, możliwości przesiadki, opóźnienie kolejnego pociągu i prawdopodobieństwo, że mimo wszystko uda mi się dotrzeć do celu jeszcze tego samego dnia. Dzięki technologii odzyskuję poczucie wpływu na sytuację. Mogę planować, przewidywać i wybierać.

Obok mnie siedzi starsza pani. Widzę, jak dzwoni do córki. A może to córka do niej zadzwoniła? Sama nie sprawdza rozkładu, nie zagląda do aplikacji. Pewnie nie potrafi. Pyta córkę, czy pociąg przyjedzie punktualnie. Ta gdzieś daleko otwiera internet i przekazuje informacje. Starsza kobieta potrafi zadzwonić, ale nie potrafi już odnaleźć potrzebnych danych. Jest uzależniona od kogoś, kto posiada kompetencje cyfrowe. Kiedyś, w dawnych czasach podeszłoby się do okienka z informacja, I tam by ktoś odpowiedział. A informacja przekazywana byłaby z ust do ust wśród czekających pasażerów. 

Patrzę na nią i uświadamiam sobie, że współczesne wykluczenie nie zawsze ma postać wysokich schodów, których ktoś nie jest w stanie pokonać. Coraz częściej to wykluczenie komunikacyjne jest niewidzialne. Ukryte w ekranach telefonów, aplikacjach i kodach QR. Można być sprawnym fizycznie, inteligentnym i samodzielnym, a jednocześnie stać się niepełnosprawnym komunikacyjnie. Nie dlatego, że zabrakło sił, lecz dlatego, że zabrakło dostępu do cyfrowego świata albo umiejętności poruszania się po nim. Zabrakło dostępu do informacji a z tego rodzi się niepokój, stres i zmartwienie. Ja jestem na urlopie, nigdzie się nie spieszę. Nie wybrałem się na ostatnią chwilę więc spóźnienie nie martwi mnie zbyt bardzo. Przyjmuję ze spokojem. Panuję nad sytuacją. Ot tyle tylko, że moja podróż potrwa nieco dłużej. 

Jeszcze kilkanaście a na pewno kilkadziesiąt lat temu podróż wyglądała inaczej. Były czynne kasy. Dyżurny ruchu odpowiadał na pytania. Funkcjonowała informacja kolejowa. Głośniki przekazywały komunikaty wszystkim obecnym. Informacja była dobrem wspólnym. Dzisiaj coraz częściej staje się dobrem indywidualnym. Jest jej więcej. Kiedyś nie można było śledzić trasy jazdy pociągów i ich nawet kilkuminutowych spóźnień w rozkładzie jazdy. Dzisiaj każdy nosi aktualna informację we własnej kieszeni, zamkniętą w smartfonie. O ile nie było awarii sprzętu lub nie wyczerpała się bateria. Kto telefonu nie ma albo nie potrafi z niego korzystać, pozostaje poza obiegiem informacji. Stoi na tym samym peronie co inni, ale żyje w innym świecie. Bardziej zaniepokojony, bardziej zdezorientowany. 

Choć tęsknię za tamtym światem, z parowozami i moim dzieciństwem to lubię nowoczesne technologie. Dają mi większe poczucie panowania nad podróżą. Cieszę się, że mogę sprawdzić rzeczywisty czas przyjazdu pociągu, znaleźć alternatywne połączenie, kupić bilet bez stania w kolejce. Kiedyś podróżny był skazany na czekanie i niewiedzę. Dziś może analizować sytuację niemal w czasie rzeczywistym. To ogromna zmiana. Daje poczucie bezpieczeństwa, zmniejsza stres i pozwala podejmować rozsądniejsze decyzje.

Ale każda rewolucja technologiczna ma swoją cenę. Zwykle zachwycamy się tymi, którzy szybko biegną do przodu, rzadziej oglądamy się za tymi, którzy zostali z tyłu. Historia cywilizacji jest przecież historią kolejnych progów. Jedni przekraczają je niemal niezauważalnie, inni potykają się o nie przez lata. Kiedyś takim progiem była umiejętność czytania i pisania. Później znajomość języków obcych. Dzisiaj staje się nim kompetencja cyfrowa. A w duszy obawiam sie, że niebawem i mi świat ucieknie jak odjeżdżający pociąg. Że nie nadążę się uczyć nowości i będę wśród częściowo wykluczonych. 

Organizm nie przystosowuje się do zmian z dnia na dzień. Potrzebuje czasu. Społeczeństwo również. Tymczasem technologia zmienia się szybciej niż ludzie. Smartfony, aplikacje i sztuczna inteligencja rozwijają się w tempie wykładniczym, podczas gdy nasze nawyki, lęki i przyzwyczajenia zmieniają się znacznie wolniej. Powstaje więc swoista luka ewolucyjna – nie biologiczna, lecz kulturowa. W tej luce pozostają miliony ludzi.

Siedzę nadal na dworcu w Płocku. Drobny deszcz nie przestaje padać. Mój pociąg wciąż się spóźnia. Mam jednak w kieszeni mały komputer, dzięki któremu wiem niemal wszystko o swojej podróży. Czuję się bezpieczniej, choć przecież pociąg od tego szybciej nie pojedzie. Wiem, że mój przesiadkowy pociąg dawno odjechał, ale złapię następny w Toruniu. Jestem spokojny, bo wiem, że wrócę do domu jeszcze tego samego dnia. 

Myślę jednak o tych wszystkich pasażerach, którzy siedzą kilka ławek dalej. Patrzą na tory, na papierowy rozkład jazdy i na zegarek. Nie wiedzą, że pociąg przyjedzie za dwie godziny. I widzę obcokrajowców. Też korzystają z telefonów. Może sprawdzają połączenia? Są podróżnymi tak samo jak ja, ale odbywają zupełnie inną podróż – nie tylko przez Polskę, lecz także przez epokę gwałtownych przemian. I właśnie wtedy uświadamiam sobie, że cyfrowe wykluczenie nie polega na braku smartfona. Polega na utracie samodzielności. A każda utrata samodzielności, niezależnie od przyczyny, odbiera człowiekowi kawałek jego wolności. W cenie nadal pozostają umiejętności nawiązywania kontaktu z innymi ludźmi i odwaga pytania. 

Epekofit i hemiagriofit czyli przegorzan kulisty na Śląsku widziany z okien pociągu

Tarnowskie Góry, koniec sierpnia 2026 roku.

 

Jest wiele gatunków przegorzanów, głównie uprawianych w ogrodach, bo to roślina dekoracyjna. Wiele razy widywałem je w ogródkach przydomowych w Polsce Północno-Wschodniej, czasem gdzieś w terenie, pojedyncze. Zwracały uwagę swoją niezwykłością. Gdy spotkałem ostatnio licznie rosnące na Górny Śląsku to zrobiłem zdjęcie i zacząłem szukać dodatkowych informacji. Najpierw zajrzałem do atlasu roślin łąkowych, potem kserofilnych ale dopiero w tomie Flory Polski - Rośliny synantropijne, autorstwa Barbary Sudnik-Wójcikowskiej, wydanym przez Muttico w 2011 roku, znalazłem poszukiwany gatunek. To przegorzan kulisty. Choć mogą pojawiać się poza ogrodami także i inne gatunki.

Jeśli potrafimy nazwać gatunek grzyba, rośliny czy zwierzęcia, to więcej zapamiętujemy i więcej dostrzegamy. A rozpoznajemy bo już go sami znamy lub szukamy nazwy w atlasie, kluczu, pytamy innych lub sprawdzamy w telefonie za pomocą odpowiedniej aplikacji. A jak rozpoznamy, to możemy dowiedzieć się więcej o biologii, ekologii danego gatunku i o szerszych procesach zachodzących w przyrodzie.

Są rośliny, obok których przechodzimy obojętnie. Rosną przy drogach, torach kolejowych, na nasypach i nieużytkach. Wydają się zwyczajne, choć wystarczy zatrzymać się na chwilę, by odkryć, że są świadkami historii, zarówno tej przyrodniczej, jak i cywilizacyjnej. Do takich gatunków należy przegorzan kulisty (Echinops sphaerocephalus), roślina o charakterystycznych, niebieskawych, kulistych kwiatostanach, przypominających małe kolczaste planety. Należy do rodziny astrowatych

Przegorzan zwrócił moją uwagę w czasie wakacyjne podróży po Górnym Śląsku. Widziałem go tam wyjątkowo licznie, zwłaszcza wzdłuż torów kolejowych oraz przy drogach. Wydawał mi się po prostu ciekawą, efektowną byliną. Ale jednocześnie, gdy co nieco poczytałem to zrozumiałem, że jest dobrym przykładem tego, jak rośliny potrafią świadczyć o przemianach środowiska. Niczym dobrze dobrany rekwizyt do opowieści.

Przegorzan kulisty pochodzi z obszarów Azji Zachodniej oraz południowej i wschodniej Europy. W Polsce jest uznawany za kenofita, czyli gatunek obcego pochodzenia, który zadomowił się stosunkowo niedawno, po końcu XV wieku (uznajemy za czas wymiany kolumbijskiej z obiema Amerykami) . Dziś spotykany jest w wielu regionach kraju, szczególnie na nizinach, natomiast rzadziej występuje na północy i w górach. Na Warmii i Mazurach już chyba widywałem przegorzana, ale nigdy w takiej ilości jak na Śląsku.

Roślina ta osiąga nawet 180 centymetrów wysokości. Jej srebrzysto owłosione liście zakończone są ostrymi kolcami, a latem pojawiają się charakterystyczne niebieskawe kwiatostany w postaci niemal idealnych kul. To właśnie one sprawiają, że trudno pomylić przegorzan z innymi gatunkami. Kwitnie w lipcu i sierpniu, przyciągając liczne owady, odżywiające się nektarem, w tym pszczoły. Przegorzan  jest uznawany za rośliną miododajną o dużej wydajności. Szacuje się ,że jednego hektara można uzyskać nawet około 450 kilogramów miodu.

Rodzaj przegorzan skupia wiele gatunków, z których część uprawiana jest w ogrodach. Zatem nie każdy przegorzan, którego zobaczycie to przegorzan kulisty. Nawet poza ogrodami. W rejonie Europy Środkowej aklimatyzuje się także przegorzan węgierski (Echinops exaltatus). Różni się od przegorzana kulistego białymi kwiatami i szczecinkowato owłosioną górną stroną blaszki. Te cechy trudno dostrzec na zdjęciu. Uprawiany jest także przegorzan pospolity Echinops ritro. Jego liście są na wierzchu nagie i są podwójnie pierzastodzielne. I ja nie mam pewności, że na zamieszczonym zdjęciu jest przegorzan kulisty. Wnioskuje z budowy i częstości występowania. Dla pewności należałoby w terenie przyjrzeć się uważniej cechom diagnostycznym. Lub zebrać okaz i zasuszyć w zielniku by mieć możliwość porównania cech w dowolnym momencie. Ewentualnie należało w terenie zrobić zbliżenie do cech diagnostycznych. Ale ich w momencie spotkania tej rośliny, nie znałem. Nie wiedziałem więc, na co zwrócić uwagę.

W tekście pojawiło się już jedno specjalistyczne określenie – kenofit. Niżej będzie ich więcej. Naukowcy lubią sobie ułatwiać życie i skracać zapis. Zatem jeden dobrze zdefiniowany termin zastępuje dłuższe opisy.  Wróćmy do przegrzana kulistego. Znacznie ciekawsza od jego wyglądu jest historia ekologiczna tego gatunku. Botanicy określają przegorzan jako metafita. To termin oznaczający roślinę obcego pochodzenia, która zdołała trwale zadomowić się na nowym obszarze. Nie jest już chwilowym gościem ani przypadkowym przybyszem – stała się trwałym elementem naszej flory. W skład metafitów wchodzą: 1. epekofity czyli zadomowione na siedliskach silnie przekształconych przez człowieka (siedliska ruderalne i segetalne czyli polne), 2. hemiagriofity czyli metafity zadomowione w siedliskach półnaturalnych, oraz 3. holoagriofity czyli metafity zadomowione na siedliskach naturalnych. Przegorzan kulisty uznawany jest za epekofita oraz lokalnie za hemiagriofita. Zatem możemy się go spodziewać w siedliskach przekształconych przez człowieka a lokalnie także w siedliskach półnaturalnych.

To co mnie zaciekawiło w przegorzanie to fakt, że najczęściej spotykamy go w siedliskach silnie przekształconych przez człowieka. A więc przy drogach, torach kolejowych, na nasypach, rumowiskach czy nieużytkach. Nic więc dziwnego, że tak licznie widziałem go a okien pociągu w czasie podróży przez Górny Śląsk. Ale także przy drodze polnej w Tarnowskich Górach. To właśnie dlatego tak często widzimy go tam, gdzie krajobraz został przebudowany przez transport, przemysł czy urbanizację.

Ale historia przegorzana na tym się nie kończy. Zdarza się bowiem, że opuszcza środowiska typowo antropogeniczne i zaczyna zasiedlać półnaturalne murawy, zarośla czy suche łąki. Wówczas uznawany jest za hemiagriofita czyli gatunek obcego pochodzenia, który zadomowił się już poza typowo ludzkimi siedliskami. To ważny etap ekspansji. Pokazuje, że roślina przestaje być związana wyłącznie z działalnością człowieka i zaczyna funkcjonować jako element półnaturalnych ekosystemów. W jakimś sensie możemy uznać za kolejny etapem aklimatyzacji i wrastania w lokalny krajobraz.

Jak się rozprzestrzenia? Przez epizoochorię i myrmekochorię. Jego owocki (niełupki) roznoszone są przez wiatr oraz przez zwierzęta, przyczepiając się do sierści czy piór. Roznoszone są także przez mrówki, dlatego pojawił się termin myrmekochoria.

Przegorzan kulisty może być traktowany jako biologiczny kronikarz zmian zachodzących w krajobrazie. Jego obecność świadczy o rozwoju infrastruktury komunikacyjnej, przekształceniach siedlisk i intensywnym przemieszczaniu się ludzi oraz towarów. Tory kolejowe i drogi są nie tylko szlakami transportowymi dla człowieka, ale również korytarzami migracji dla wielu gatunków roślin. Nasiona przewożone są przez pojazdy, wiatr, zwierzęta lub wraz z transportowanymi materiałami. To właśnie dlatego wiele gatunków rozpoczyna swoją ekspansję wzdłuż linii kolejowych.

Jest jeszcze jeden powód, dla którego warto zwrócić uwagę na przegorzan. Zmiany klimatyczne powodują, że gatunki związane z cieplejszym i bardziej suchym klimatem coraz łatwiej znajdują dogodne warunki do życia również w Polsce. Przegorzan pochodzi ze stepu. Dłuższe okresy suszy, łagodniejsze zimy oraz wzrost średnich temperatur sprzyjają roślinom stepowym i ciepłolubnym. Przegorzan kulisty należy właśnie do tej grupy. Jego coraz częstsza obecność może być jednym z wielu subtelnych sygnałów ocieplającego się klimatu. I efektem antropogenicznego przekształcania sie biocenoz. Nie oznacza to oczywiście, że pojedyncze stanowisko przegorzanu dowodzi zmian klimatycznych. Nauka nie opiera się na pojedynczych obserwacjach. Kiedy jednak podobnych obserwacji przybywa w różnych częściach kraju i potwierdzają je wieloletnie badania, rośliny stają się cennymi wskaźnikami przemian środowiska. Botanicy potrafią czytać krajobraz podobnie jak historyk czyta kroniki.

Dlatego następnym razem, gdy zobaczymy niebieskie, kolczaste kule kołyszące się przy torach kolejowych, na rumowiskach lub na poboczu drogi, warto spojrzeć na nie inaczej. Przegorzan kulisty nie jest jedynie efektowną byliną ani tylko pożytkiem dla pszczół. Jest świadkiem ludzkiej działalności, uczestnikiem wielkiej wędrówki gatunków i jednym z biologicznych znaków czasów, w których krajobraz oraz klimat zmieniają się szybciej niż kiedykolwiek wcześniej.

Naukowców jest zbyt mało by śledzić wszystkie zmiany w zasięgach występowania roślin, grzybów i zwierząt. Każdy z nas, w czasie wycieczek nie tylko wakacyjnych, może robić zdjęcia i dokumentować obecność różnych gatunków. Pojedyncza informacja niewiele daje ale setki takich udokumentowanych obecności nabiera już wartości naukowe. Róbcie więc zdjęcia i umieszczajcie w specjalistycznych serwisach lub nawet na Facebooku. Przy okazji poznacie i zapamiętacie nowe dla was gatunki. A w konsekwencji będziecie widzieć więcej wokół siebie.

Jak nie odrzucać niedokończonych pomysłów. Przykład Stanisława Lema i sztucznej inteligencji

W pracy naukowca, biologa, ale i blogera popularyzującego naukę, najcenniejszą walutą są pomysły. Najpierw trzeba mieć coś do powiedzenia a potem dopiero pracować nad stylem i formą. Bo z pustego to i Salomon nie naleje. Jako dyslektyk zawsze miałem problemy z pisaniem „na czysto”. Może w jakiś sposób kreatywność łączy się z dysleksją? Albo obie mają wspólną przyczynę? Nie wiem. Żyję z tym od lat. Paradoksalnie zmagam się nie tylko z dysleksją ale i z kreatywnością. Bo cierpię, gdy nie mogę dokończyć cieszących mnie pomysłów. A pomysły pojawiają się często niespodziewanie, np. podczas terenowych badań, czytania literatury naukowej czy wieczornych rozmyślań. Albo w czasie spacerów i obserwowania świata. Lub w pociągu i na dworcowej ławce, gdy czekam. W ciszy i w „nudzie” rodzą się szybciej i obficiej. Problem polega jednak na tym, że od subiektywnie rozumianego genialnego błysku w głowie do gotowego artykułu, eseju czy książki wiedzie niezwykle długa i wyboista droga. Pomysł trzeba „domyśleć”, przemyśleć szczegóły i strukturalno-logiczne powiązania między argumentami i elementami całej konstrukcji. Wszystko to wymaga dużego nakładu pracy, czasu oraz rzemieślniczej wręcz cierpliwości przy przelewaniu myśli na papier. Albo na klawiaturę. Wielu z nas, w tym ja sam, gromadzi setki takich niedokończonych konceptów. Notatek odłożonych na później jako rokujących i ciekawych pomysłów, wartych wypowiedzenia. A liczne notatki kończą swój żywot jako chaotyczne szkice na luźnych kartkach lub zapomniane pliki tekstowe w czeluściach twardego dysku. Sam już nie wiem, co bardziej się gubi: papierowe kartki w mnożących się teczkach i zeszytach, czy może pliki w różnych folderach? Zastanawiam się często, jak uratować te intelektualne zarodki przed bezpowrotnym zniknięciem w szufladzie. I niepamięci.

W młodości dużo czytałem książek Stanisława Lema. Były bardzo inspirujące. Na długo w mej pamięci zapadł przewrotny wzór, jak poradzić sobie z tym problemem. Stanisław Lem słynął z umysłu wyprzedzającego swoją epokę. Nieustannie generował fascynujące koncepcje filozoficzne, technologiczne i naukowe. Mnie swoimi myślami zapłodnił na długie dziesięciolecia. Lem zapewne wiedział jak wielkim wysiłkiem jest rozwijanie każdego pomysłu do rozmiarów pełnej powieści. Zamiast jednak pozwolić im przepaść, wpadł na rewolucyjny pomysł, który zrealizował głównie w swoich dwóch niezwykłych książkach: „Próżni doskonałej” oraz „Wielkości urojonej”. Zamiast pisać tradycyjne, wielostronicowe dzieła, stworzył zbiory recenzji i wstępów do fikcyjnych, nigdy nienapisanych książek. Zamiast kilkunastu książek powstawała książka z kilkunastoma rozdziałami. A każdy był pomysłem, który można byłoby rozbudować do opasłej powieści. A Lem potrafił pisać znakomicie, filozoficznie i dowcipnie. Może teraz ktoś napisze te nienapisane i zrecenzowane przed powstaniem, książki? Ogromne wyzwanie intelektualne i literackie. Najpierw recenzja a potem dopiero książka.

W ten sposób, na zaledwie kilkunastu stronach, potrafił skondensować monumentalne idee, które normalnie wymagałyby wielu miesięcy pracy nad fabułą i konstrukcją świata wymyślonego. Wśród tych fikcyjnych dzieł znalazły się tak głębokie koncepty jak „Non serviam”, poruszające temat personoidy, czyli tworzenia myślących istot wewnątrz komputera (czy nie jest to prorocze w stosunku do agentów AI?). Oraz „Kosmogonia”, przedstawiająca teorię, według której znane nam prawa fizyki są efektem gry zaawansowanych cywilizacji kosmicznych. Dzięki formie literackiej recenzji te błyskotliwe, filozoficzne wizje nie zostały zapomniane w szufladzie autora, lecz ujrzały światło dzienne i do dziś prowokują do dyskusji naukowców oraz pasjonatów futurologii. I teraz dylemat: czytać ponownie (po wielokroć) książki Stanisław Lema czy generować ciąg dalszy, być może z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji? Tak jak dalsze przygody Pana Samochodzika, pisane już przez innego autora,

Dzisiaj, żyjąc w epoce cyfrowej, stajemy przed podobnym wyzwaniem, ale dysponujemy zupełnie nowymi narzędziami. Jako bloger i felietonista regularnie mierzę się z syndromem niedokończonego szkicu, gdzie dobre intencje przegrywają z brakiem czasu na dopracowanie formy. W tym miejscu pojawia się jednak sztuczna inteligencja. Współczesne narzędzia AI stają się dla twórców tym, czym dla Lema była forma fikcyjnej recenzji – sposobem na ocalenie i zagospodarowanie niedokończonych koncepcji. AI pomaga mi ubrać surowe myśli w precyzyjne zdania, uporządkować chaotyczną strukturę notatek i znacznie szybciej nadać tekstowi ostateczny kształt. A przede wszystkim pozwala szybciej dotrzeć do informacji i sprawdzić interesujące mnie pojęcia. Dzięki temu proces przechodzenia od luźnego pomysłu do gotowego wpisu na bloga przebiega sprawniej. Jednocześnie autorskie idee zyskują szansę na dotarcie do czytelników, zamiast umierać w zapomnieniu. Owszem, nic w moim procesie twórczy się nie skraca. Paradoksalnie mam więcej czasu na myślenie. Bo mam swoją sekretarkę i swojego asystenta. Tak, nie warto zbytnio ufać temu asystentowi. Ale jest pomocny. Najpierw mój szkic w iluś krokach nabiera kształtów, potem we współpracy z AI nabiera zdań. A na koniec pracuję już nad częściowo sformułowanymi zdaniami i mogę je rozbudowywać, uzupełniać przeoczone aspekty, dopisywać nowe wątki. Łatwiej mi się myśli w czasie pisania. I mam mniej błędów do poprawiania (już Word wyszukuje najczęściej przeze mnie popełniane błędy literowe). Gdy szybko publikuję swój tekst to mimo kilkukrotnego czytania i tak jest sporo błędów (taka dola dyslektyka). Po jakimś czasie , gdy je zauważam, poprawiam na blogu. Niniejszy tekst przeleżał pond miesiąc w poczekalni na blogu i kilkukrotnie do niego wracałem, poprawiałem, skracałem, uzupełniałem. 

W tym miejscu warto zadać sobie intrygujące pytanie, które łączy przeszłość z teraźniejszością. Czy gdyby w czasach Stanisława Lema istniały zaawansowane narzędzia sztucznej inteligencji, to napisałby on znacznie więcej tradycyjnych książek, mając cyfrowego asystenta do żmudnego dopracowywania fabularnych szczegółów? A może jego eseje filozoficzne i fikcyjne recenzje były czymś znacznie głębszym – świadomym i celowym sposobem dyskusji o literaturze oraz barierach ludzkiego poznania? Skłaniam się ku tej drugiej odpowiedzi. Ale może moje założenia (ukryta teza) o tym, że te fikcyjne recenzje są niedokończonymi pomysłami na książki, jest po prostu fałszywa? Dla Lema ta forma była być może ucieczką od ograniczeń klasycznej beletrystyki i pozwalała na czystą, intelektualną grę. Nawet z najpotężniejszym AI u boku, Lem być może i tak wybrałby formę skondensowanego eseju, gdyż to właśnie w niej mógł najpełniej i bez zbędnych ozdobników testować granice ludzkiego umysłu. A może byłby zadowolony z automatycznego pisarza rodem z Cyberiady? Czy w czasach nadmiaru długie teksty nie przegrywają z krótkimi formami? więc może lepiej pisać krótko? A może uzupełniać tekst infografikami lub mapami myśli? Postpiśmienna "literatura" nowej mówioności dopiero się wyłania i nabiera kształtów. Jeszcze nie bardzo wiemy jak będzie wyglądała. Tak jak kiełkująca roślina, gdy widzimy wychodzące z gleby liścienie to jeszcze nie wiemy czy to bylina czy drzewo z tego wyrośnie.

Czy wracam do starych pomysłów i notatek? Czasem tak. Ale i tak ciągle rodzą się nowe. Pisanie spala emocjonalnie, za dużo się nie napisze. Bo czas nie jest z gumy, dodatkowo potrzebna regeneracja umysłowa. Do tego myślenie i szukanie informacji i danych też zabiera czas. AI może być pomocne choć bywa też groźną pułapką. To oczywiście pomysł na zupełnie nowy tekst na tym blogu. Może kiedyś ten mglisty pomysł się zmaterializuje?

Gdybyśmy jednak spróbowali pójść krok dalej i wyobrazili sobie, że te Lemowskie miniatury z „Próżni doskonałej” były zaledwie nasionami, z których przy pomocy sztucznej inteligencji mogłyby wyrosnąć potężne, rozłożyste rośliny, stajemy przed fascynującym dylematem. W przyrodzie każde nasiono niesie w sobie pełny kod genetyczny przyszłego drzewa, ale do jego wzrostu potrzeba czasu, odpowiedniej gleby i ogromu energii. Dla pisarza tą energią jest żmudny proces przelewania myśli na papier (albo klepiąc w klawiaturę przenosi do cyfrowego dokumentu). To rzemiosło, które Lem w przypadku tych konkretnych pomysłów chyba świadomie porzucił. Gdyby dysponował AI, mógłby potraktować algorytmy jak zautomatyzowaną szklarnię – wrzucić tam esencjonalny szkic i patrzeć, jak maszyna w kilka chwil (to oczywiście duża przenośnia bo promptowy dialog z algorytmem i poprawianie tekstu zajmuje także wiele tygodni) generuje z niego wielusetstronicową powieść, dbając o opisy, dialogi i strukturę. I nawet przewidział to w Cyberiadzie. Pytanie tylko, czy z perspektywy ekologii literatury taka nadprodukcja wyszłaby nam na dobre. Z biologii wiemy, że monokultury i nagły, niekontrolowany rozkwit jednego gatunku, potrafią zubożyć cały ekosystem. Gdyby każdy genialny, surowy pomysł Lema został maszynowo napompowany do rozmiarów tradycyjnej książki, moglibyśmy utonąć w nieprzejrzystym gąszczu słów, w którym unikalna esencja myśli zostałaby rozmyta przez literacką watę. I zgubić wątek tak jak w 4587 odcinku jakiegoś serialu typu "Luczija z ubogiej chatki".

Ten tok rozmyślania prowadzi nas bezpośrednio do pytania o to, jak właściwie powinniśmy dziś konsumować literaturę i czego od niej oczekiwać. Czy mamy nieustannie wypatrywać nowości, żądając od ulubionych autorów kolejnych tomów i sequeli, niczym widzowie czekający na nowy sezon serialu na platformie streamingowej? Metafora dziecięcej lalki z ubrankami do przebierania jest tu jak najbardziej na miejscu. Styl, język i fundamentalna filozofia pisarza są jak ta sama, dobrze nam znana lalka, a każda kolejna książka to po prostu nowe ubranko, w które autor ją stroi. Zmieniają się dekoracje, fabularne wątki i imiona bohaterów, ale pod spodem dotykamy wciąż tej samej intelektualnej konstrukcji. W dobie kultury instant przyzwyczailiśmy się do ciągłego zmieniania tych ubranek, do pogoni za rzekomą nowością, która w gruncie rzeczy jest tylko powieleniem znanego schematu. Tymczasem o wiele większą wartość może mieć powrót do książek już przeczytanych. Podobnie jak w badaniach terenowych, gdzie powrót w to samo miejsce po latach pozwala dostrzec subtelne zmiany w ekosystemie, tak ponowna lektura wybitnego dzieła ujawnia warstwy, których wcześniej nie byliśmy w stanie zauważyć. Czytając Lema po raz drugi czy trzeci, nie odkrywamy nowej fabuły, ale odkrywamy nowych siebie w zderzeniu z jego tekstem. Podobnie jest z oglądaniem dawnych filmów czy słuchaniem znanych już sobie utworów muzycznych.

Sztuczna inteligencja zapewne zmieni literaturę i już teraz to chyba robi, rewolucjonizując proces twórczy. A może to nie jest rewolucja tylko mała zmiana? Przecież dawni pisarze wynajmowali czasem ghostwriterów a dzieła sławnych malarzy w dawnych czasach malowali ich uczniowie. Mistrz dawał nazwisko, pomysł i wykańczał dzieło. A uczniowie wykonywali mniej ważne podmalunki. Pisarz z narzędziami AI z łatwością stworzy dużą liczbę nowych „ubranek” dla literackich lalek, generując seryjne opowieści idealnie skrojone pod gust swojego odbiorcy, powielając swój styl i swoją filozofię patrzenia na świat. Jednak w tym świecie algorytmicznej obfitości szybko przekonamy się, że „więcej” wcale nie oznacza „lepiej”. Gdy rynek zostanie zalany rzekomo nowymi, a w rzeczywistości wtórnymi historiami, ludzki umysł zacznie odczuwać przesyt. Coraz więcej osób pisze a proporcjonalnie nie przybywa czytelników. W reakcji obronnej przed tym cyfrowym szumem możemy paradoksalnie zacząć uciekać ku starym, sprawdzonym tekstom. Tak jak w nieskończoność potrafimy słuchać ulubionej piosenki, za każdym razem zachwycając się innym przejściem tonalnym, albo oglądać klasyczny film, by wyłapać ukryte w tle smaczki. Być może tak samo będziemy wracać do tradycyjnej literatury. AI może dać nam iluzję nieustannego postępu i nieskończonej nowości, ale prawdziwą głębię i smak odnajdziemy tam, gdzie ludzki intelekt zmierzył się z ograniczeniami własnego czasu i formy, pozostawiając nam dzieła, które nie potrzebują kolejnych sezonów, by wciąż na nowo nas definiować. Felieton może być poczytniejszy niż opasła książka. 

Nie wiem jak będzie z literaturą. Ja niniejszy pomysł zrealizowałem we współpracy z Gemini i Copilotem. Nie wiem kiedy pomysł pojawił się w mojej głowie. Możliwe, że kilka razy się w mózgu odzywał. Rozważałem go w cichym mówieniu do siebie w czasie pieszego spaceru do pracy. Po jakimś dwóch tygodniach od ostatniego razu, spisałem na jednej kartce. Szybko i nieskładnie. Byleby pozostał ślad myślowy. Podobnych kartek mam wiele. Zdania były nielogiczne, poszarpane. Niektóre słowa są nieczytelne i domyślam się ich z kontekstu zdania. W wersji kartkowej powędrował do teczki z pomysłami roboczymi. Leżał jakieś 1-2 tygodnie i gryzł sumienie. Bo teczka pęczniała. Trzeba było albo dokończyć albo odłożyć do jeszcze innej teczki z archiwum na dnie szuflady. Siadłem jednak przed komputerem. Nakreśliłem kontekst i przepisałem szkic nieco go modyfikując. Odszukałem tytuł książki Lema, bo nie pamiętałem. Zadałem cztery (może sześć) pytania i polecenia. Dostałem kilka różnych fragmentów. Niektóre odrzuciłem, inne przerobiłem do własnych potrzeb. Ile trwało pisanie? W sumie 2-3 godziny rozmyślań nad tekstem przy komputerze. Szybciej? Pewnie tak. Ale na pewno jest to duża pomoc w procesie myślenia. Może dzięki AI mniej moich pomysłów na zawsze przepadnie w otchłani archiwum z pomysłami. Aha, i jeszcze tekst dojrzewał w wersji roboczej na blogu blisko miesiąc, z kilkukrotnym zaglądaniem do niego i poprawianiem.