Moje licum czyli buda

L.O.im Władysława Jagiełły w Płocku, 20 lat temu. Przed szkołą były jeszcze piękne brzozy.
Niestety je wycięli. Teraz jest łyso, gorąco latem i ponuro.

Dlaczego licum? Bo tak wymawiał słowo liceum nasz ulubiony dyrektor i nauczyciel matematyki Jan Przyszlak. I my, ukradkiem i zaocznie go przedrzeźniając, też mówiliśmy licum. Ale w czasach szkolnych mówiliśmy na szkołę „buda”. W tamtych czasach nigdy o tym nie myślałem i nie stawiałem pytania „dlaczego”. A teraz, z okazji jubileuszowego zjazdu mojej ukochanej szkoły, mojego liceum, odwiedzam swoją starą budę i spotykam się z dawnymi koleżankami i kolegami. Wracam pamięcią do młodości. Na duszy aż cieplej.

Ale dlaczego mówiliśmy „buda”? Bo tak mówili starsi uczniowie i siłą tradycji i inicjacji przejmowaliśmy. A teraz po blisko pół wieku zaczynam się zastanawiać. O pomoc poprosiłem zaklęciami-promptami sztuczną inteligencję,  by szybko przeszukać źródła internetowe. Piękną opowieść mi napisał Copilot. I ja nie wiem czy prawdziwa. Bo to tak jak z opowieściami szkolnego kolegi, pięknie popłynął. Pozostaje niepewność czy to twórczość czy rzetelne szykanie źródeł. Dla pewności sprawdziłem w innym narzędziu z głębszym badaniem z docieraniem do różnych źródłem. I to już bardzo wiarygodnie zabrzmiało i potwierdziło wcześniejsze słowotwórstwo Copilota. Ufny w prawdziwość analiz poprawiłem, dostosowałem i rozbudowałem opowieść o mojej budzie.

O ile mnie pamięć nie myli, a mylić może tak jak halucynowanie AI, to częściej słowa buda używałem na podstawówkę, w młodszych latach edukacji. Na liceum już chyba rzadziej. Ale czy można dowierzać własnej pamięci? Pamięć jest bardzo wybiórcza. A na dodatek tez halucynuje i czasem "pamięta" rzeczy i zdarzenia, których nie było. Albo były tylko wyglądały nieco inaczej. Mimo że nasza własna pamięć wydaje się taka spójna, obiektywna. I nie ma tego jak sprawdzić. Pytać innych? A czy ich pamięć (nasza zbiorowa) także może halucynować? By dobrze pasowała do współczesności i aktualnych odczuć? To się okaże w czasie klasowych, wspominkowych rozmów. Nasza własna pamięć zostanie poszerzona o konektywna pamięć zbiorowa, rozproszona w wielu głowach. Ale przez wspólne opowieści ta zbiorowa pamięć przenika i do naszego mózgu. I odczuwamy ją jako własną. 

Z dzieciństwa znałem budę dla psa,. Potem w poszukiwaniach etnograficznych, historycznych i genealogicznych dotarłem do licznych wsi ze słowem buda/budy. Oznaczały one przysiółki, mniej zamożne chaty gdzieś w lesie. Ale wróćmy do szkolnej budy. „Buda” to krótkie, szorstkie słowo, które w polskiej pamięci szkolnej brzmi jak echo dawnych korytarzy, stukotu drewnianych podłóg i nieco buntowniczej uczniowskiej ironii. Każde nowe pokolenie w młodości tworzy swo własny język a w ten sposób swoją własną tożsamość, niejako w opozycji do reszty "wapniaków". Przykładem niech bedę młodzieżowe słowa roku, które pojawiają się w mediach. Słowo buda wydaje się proste, wręcz prymitywne, ale jego historia jest zaskakująco bogata. A przynajmniej potrafimy taka bogata historię stworzyć w opowieści. Buda wyrasta z języka potocznego, z dawnego znaczenia „lichy domek, szopa, barak”, a jednocześnie wrosło w kulturę szkolną tak mocno, że stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów gwary uczniowskiej. I jest dziedziczone pokoleniowo wśród młodych. Opowieść o „budzie” to opowieść o tym, jak język młodych ludzi oswaja instytucję, która z natury jest poważna, hierarchiczna i narzucająca reguły. Oswaja ale jest też okazją do budowania swojego własnego języka tożsamościowego. To prze tę młodzieżowa kontestacje i indywidualizm pokoleniowy języki tak szybko ewoluują. 

Pierwotnie „buda” była po prostu konstrukcją z desek, czymś tymczasowym, nieforemnym, często byle jak skleconym. Tak jak buda dla psa (przynajmniej dawniej, gdy mniej troszczyliśmy sie o zwierzeta domowe). W literaturze XIX wieku pojawia się jako określenie chaty biedoty, kramu, straganu, a nawet psiej budy. To słowo niosło w sobie lekki cień pogardy, ale też swojską, ludową bezpretensjonalność. A może od zawsze szkolna edukacja była niedofinansowana i na marginesie ważniejszego, bogatszego życia? Nic dziwnego, że młodzież szkolna szybko to pejoratywne określenie przechwyciła. Szkoła to oficjalnie instytucja poważna, z zasadami, z nauczycielami w roli strażników porządku. Kiedyś z katedr a-biurkiem na podwyższeniu, z dyscyplina do wymierzania kar cielesnych i dziennikiem z ocenami. Ale w oczach uczniów stawała się miejscem, które trzeba jakoś „odczarować”. Nazwać po swojemu, nadać mu własny ton. „Buda” była idealna: krótka, zadziorna, lekko ironiczna. Wypowiedziana półgłosem na przerwie (a raczej w domu czy na ulicy np. „idę do budy”) brzmiała jak znak przynależności do wspólnoty uczniowskiej, która rządzi się własnymi prawami. Język ma nie tylko funkcje komunikacyjną lecz także identyfikacyjna. Po języku, gwarze, żargonie szybko poznajemy kto swój a kto obcy. Kto uczeń ze swoją uczniowska niedolą, a kto nauczycielem i belfrem. Albo kto całkiem ze środowiska pozaszkolnego czyli z innego świata, innego "państwa".

W literaturze młodzieżowej i wspomnieniowej (to poznałem z wyszukań narzędzi AI) słowo to pojawia się często jako element autentycznego języka młodych bohaterów. W powieściach z okresu międzywojennego (lata 1918-1939) „buda” funkcjonuje już jako pełnoprawny synonim szkoły, a w tekstach powojennych (po 1945 roku), zwłaszcza tych opisujących codzienność licealistów, staje się niemal obowiązkowym elementem dialogów. W kulturze masowej lat 60. i 70. słowo to nabiera dodatkowego kolorytu: pojawia się w filmach, w piosenkach, w felietonach. Zawsze z tym samym odcieniem: lekko buntowniczym, lekko ironicznym, ale też pełnym ciepłej swojskości. Bo choć uczniowie narzekają na szkołę, to jednak jest to miejsce, które ich formuje, w którym dojrzewają, przeżywają pierwsze przyjaźnie, konflikty i fascynacje. Znamienne, że naszego "licum" źródła nie odnotowały. Czyli moje pokolenie nie spisało wspomnień, które przedostałyby się do repozytoriów wiedzy i mogły być odszukane przez narzędzia AI. A ile takich innych słów, niszowych, chwilowych i lokalnych nie zostało przez AI odszukane? To co nie zapisane szybko znika ze świata użytkowanej kultury globalnej. 

„Buda” ma też swoje odpowiedniki w innych epokach i środowiskach. W dawnej polszczyźnie funkcjonowało słowo „szkoła”, oczywiście neutralne, ale obok niego pojawiały się określenia bardziej potoczne: „seminarium”, „pensja”, „gimnazjum” – każde z nich niosło określony społeczny ton. W XIX wieku uczniowie mówili czasem o „klasie” jako o całej instytucji, a nie tylko pomieszczeniu. My też słowo "klasa" używaliśmy dla konkretnej, nasze zbiorowości. Przecież uczyliśmy się w różnych klasach-pracowniach-pomieszczeniach a ciągle byliśmy tą samą klasą. W środowiskach wojskowych szkołę nazywano „kuźnią”, w środowiskach rzemieślniczych – „warsztatem nauki”. W XX wieku pojawiły się nowe określenia: „szkółka”, „budyneczek”, a w czasach gimnazjów – „gimbaza”, słowo nacechowane równie mocno jak „buda”, ale już inną emocją: bardziej internetową, memiczną, często prześmiewczą. Współczesna młodzież ponoć używa określeń takich jak „szkółka”, „placówka”, „instytucja”, a czasem po prostu „szk” (wierzę na słowo źródłom, bo sam nie słyszałem i nie widziałem), skrót z komunikatorów. Jednak żadne z nich nie ma tej kulturowej głębi, którą przez dekady wypracowała „buda”. A może te współczesne i lokalne określenia budy, szkoły żyją w swoim zamkniętym świecie i mało kto o nich wie? Napiszcie w komentarzach jak wasze pokolenie mówiło lub mówi na budynek szkolny. Może w ten sposób uratujecie swoja mikrokulturę od wiecznego zapomnienia.

Warto zauważyć, że „buda” nie była jedynie żartobliwym określeniem miejsca. Była też narzędziem budowania tożsamości. Uczniowie mówiący „idę do budy” nie tylko skracali dystans wobec szkoły, ale też tworzyli wspólnotę językową, w której nauczyciel stawał się „belfrem”, „psorem”, dyrektor „dyrem”, a lekcje „matmą”, „polakiem”, "ruskiem" czy „biolą”. Ten język nie miał na celu obrażania a raczej oswajanie rzeczywistości, która bywała wymagająca. A czasem trudna i bolesna. W pewnym sensie „buda” była więc formą językowego buntu, ale buntu łagodnego, codziennego, wpisanego w rytm szkolnego życia. Ciekawe jak na szkołę mówią uczniowie z edukacji cyfrowej?

W kulturze polskiej słowo to przetrwało jako element nostalgii. Jestem tego namacalnym przykładem. Dorośli, wspominając swoje szkolne lata, często mówią: „w naszej budzie to było tak…”. Wspomnienie „budy” nie niesie już w sobie irytacji czy buntu lecz ciepły uśmiech, powrót do czasów, gdy świat był prostszy, a największym problemem była kartkówka z fizyki. Współczesne szkoły są inne: nowoczesne, cyfrowe, często bardziej przyjazne. A jednak słowo „buda” wciąż wraca, bo jest częścią kulturowego kodu, który łączy pokolenia.

Historia tego słowa pokazuje, jak język potrafi przechwycić instytucję i nadać jej nowe znaczenie. Szkoła – miejsce nauki, dyscypliny i hierarchii – w uczniowskiej mowie staje się „budą”, czyli przestrzenią oswojoną, swojską, czasem irytującą, ale jednak własną. To dowód na to, że język młodych ludzi jest żywy, twórczy i pełen humoru. A także na to, że nawet najbardziej poważna instytucja może zostać ujęta w ramy żartobliwej metafory. Powtórzę się i przypomnę, że to właśnie młode pokolenie najbardziej wpływa na ewolucje języków. To w licum i w budzie najwięcej dzieje się w zakresie ewolucji języka. Bo to czas młodości. Durnej i chmurnej.

„Buda” to więc nie tylko słowo. To fragment kultury, wspólne doświadczenie, znak pokoleniowy. I choć dziś młodzież mówi inaczej, a język zmienia się szybciej niż kiedykolwiek, to „buda” pozostaje jednym z tych określeń, które – niczym stare szkolne ławki – trwają mimo upływu czasu. Wciąż przypominają, że szkoła to nie tylko miejsce nauki, ale też przestrzeń, w której rodzi się język młodości: zadziorny, kreatywny i pełen życia. A w szkole spędzamy coraz więcej lat. Już nie tylko trzy klasy czyli trzy lata nauki. Nawet nie osiem. Co najmniej 12 lat a często także 17 czy 21. Dawniej to czas jednego pokolenia.

Jak zwał, tak zwał. Buda czy liceum lub licum, to moja piękna młodość. Kształtowanie się zainteresowań i charakteru. Moje najpiękniejsze lata i początek twórczości. Sporo się wtedy nauczyłem i to nie na lekcjach lecz w środowisku. W kontakcie z innymi, w tym co robiliśmy poza lekcjami. Wspaniale, że spotkałem tak cudowne koleżanki i kolegów. Długo by o tym opowiadać. Prześmiewczo i pejoratywnie mówiliśmy buda, ale teraz po latach mamy najwspanialsze wspomnienia. Może dlatego że nasza pamięć jest wybiórcza i nieco halucynująca?

O tym, jak wiejska ławeczka zmieniła się w ekran

Współczesna ławeczka, Białowieża.
Niby wiejska a jedna wielkoświatowa.

Z rozrzewnieniem i wielkim sentymentem wracam do lat mego dzieciństwa. Wspominam wakacje spędzane u dziadków w Silginach, niewielkiej mazurskiej wsi, nad małą rzeczką Liwną. Wtedy wydawała mi się całym światem. Był to świat prosty, spokojny i uporządkowany rytmem pór roku. Świat, w którym czas płynął wolniej, a ludzie mieli dla siebie więcej czasu. Przy płocie, tuż obok domu dziadków, stała ławeczka. Nie była to żadna wyszukana konstrukcja. Ot, zwykła deska położona na dwóch pieńkach. Dzisiaj powiedzielibyśmy, że była prowizoryczna. Wtedy była czymś znacznie ważniejszym – była centrum lokalnego i mojego wszechświata.

To właśnie na tej ławeczce przesiadywali dorośli. I my, dzieci, także. Tam toczyły się rozmowy o wszystkim i o niczym. O pogodzie, która zawsze była ważna dla ludzi żyjących blisko ziemi. O tym, czy krowa się ocieliła. Czy deszcz nie zmoczył siana pozostawionego na łące. Co przywieźli do sklepu. Kto odwiedził sąsiadów. Kto zachorował, kto wyzdrowiał, kto się pokłócił, a kto pogodził.

Bliskość sklepu sprawiała, że przy ławeczce często zatrzymywali się dalsi sąsiedzi, bliżsi i dalsi znajomi, krewni odwiedzający rodzinę. Każdy mógł przysiąść na chwilę. Chwila często zamieniała się w godzinę. Nikt się nie spieszył. Nikt nie patrzył nerwowo na zegarek ani w ekran telefonu. Rozmowa była celem samym w sobie. A przy sklepie, na trawie panowie toczyli rozmowy przy butelce wina owocowego lub kuflu piwa. Czasem ktoś jechał na pole traktorem, zatrzymał się przy sklepie niby na chwilę. Po dwóch lub trzech godzinach wracał do ciągnika i wyłączał silnik. A wieczorem wsiadał do maszyny i wracał do domu. Prace polowe poczekają na kolejny dzień. Przecież ważniejsze były rozmowy pod sklepem...

Dopiero po latach zrozumiałem, że najważniejsze nie było przekazywanie informacji. Oczywiście, informacje również miały znaczenie. Nie było jeszcze internetu, a dostęp do wiadomości ograniczał się do radia, telewizji i „Gazety Olsztyńskiej”. Wiejska ławeczka pełniła więc także funkcję lokalnego medium informacyjnego. Jednak jej prawdziwa wartość leżała gdzie indziej. Była narzędziem budowania więzi. Człowiek od zawsze żył w grupie. Ewolucja nauczyła nas współpracy i komunikacji. Potrzebujemy siebie nawzajem nie tylko po to, by wymieniać informacje lecz także po to, by dzielić się emocjami. Na tej skromnej mazurskiej ławeczce odbywało się właśnie takie wspólne przeżywanie świata. Wspólnie martwiono się suszą, deszczem czy brakiem sznurka do snopowiązałki. Wspólnie cieszono narodzinami cielaka lub tym, że wiśnie obrodziły a grzyby pojawiły się w lesie. Wspólnie przeżywano śluby, chrzciny i pogrzeby. Każde wydarzenie było osadzone w konkretnej społeczności i dotyczyło konkretnych ludzi. Mały wielki świat.

Wieś była niewielka. Niewiele się działo. I właśnie dlatego wszystko można było dokładnie omówić. Każdą historię opowiedzieć kilka razy. Każde wydarzenie rozważyć z różnych stron. Każdą emocję wspólnie przeżyć i przetrawić. Dziś mogłoby się wydawać, że było to nudne. Ale może właśnie w tej pozornej monotonii kryła się pewna mądrość życia. Ta nuda była twórcza.

Współczesny człowiek żyje w świecie zupełnie innym. Zamiast niedoboru informacji doświadcza ich nieustannego nadmiaru. Żyjemy w globalnej wiosce. Bardzo dużej globalnej wiosce. Nasza dawna ławeczka rozrosła się do rozmiarów całej planety. Teoretycznie siedzą na niej miliardy ludzi. Każdy mówi jednocześnie. Każdy komentuje. Każdy przekazuje swoje emocje. A dzięki automatycznym translatorom rozumiemy nawet tych, którzy mówią odmiennymi językami. Problem polega na tym, że ludzki umysł nie ewoluował do życia w takim gwarnym środowisku. To zupełnie nowa dla nas społecznie sytuacja. Przez tysiące lat nasi przodkowie funkcjonowali w niewielkich społecznościach. Znali kilkadziesiąt lub najwyżej kilkaset osób. Ich świat był ograniczony do najbliższej okolicy. Wiedzieli, co dzieje się za miedzą lub za rzeczką czy za lasem, ale nie musieli przejmować się katastrofą na drugim końcu kontynentu. Dziś natomiast każdego dnia docierają do nas informacje z całego świata. Wypadki, wojny, katastrofy, kryzysy polityczne, konflikty społeczne. Wszystko to w czasie rzeczywistym. A media nieproporcjonalnie więcej przekazują złych wiadomości, bo to one szybciej wywołują emocje u odbiorców. Mamy więc negatywnie przerysowany świat informacyjny z wyraźnym deficytem dobrych wiadomości.

Na dawnej wsi ile mogło wydarzyć się w ciągu roku pożarów, gradobić, pogrzebów czy wypadków drogowych? Niewiele. Była to liczba zdarzeń, którą można było emocjonalnie objąć. Można było współczuć, pomagać, rozmawiać i wspólnie przeżywać. Dzisiaj każdego dnia ekrany telewizorów, komputerów i smartfonów przynoszą nam dziesiątki, a czasem setki ludzkich tragedii. Oglądamy niekończącą się kronikę nieszczęść. Oglądamy niekończąca się relację złych słów, wypowiedzianych przez różnych przestępców, nacjonalistów, oszołomów. Jesteśmy świadkami cierpienia ludzi, których nigdy nie spotkamy. Nasza empatia zostaje wystawiona na próbę. Próbujemy współodczuwać lecz ilość bodźców przekracza możliwości naszego umysłu. 

Być może właśnie dlatego tak wielu ludzi żyje dziś w stanie permanentnego niepokoju. Świat wydaje się bardziej niebezpieczny niż dawniej, choć statystycznie w wielu aspektach jest bezpieczniejszy. Problem nie polega na rzeczywistości lecz na skali informacji, które do nas docierają. Każdego dnia widzimy więcej tragedii niż nasi pradziadkowie przez całe życie.

Zmieniło się także samo miejsce rozmowy. Kiedyś dyskusje toczyły się przy płocie, na ławeczce, przy studni, w mleczarni, podczas majowych nabożeństw pod krzyżem, na polnej drodze. Rozmówcy patrzyli sobie w oczy. Widzieli gesty, mimikę, uśmiech lub smutek. Słowa były tylko częścią komunikacji. Równie ważna była obecność drugiego człowieka. Na wiejskiej ławeczce rozkwitała sztuka konwersacji. Sztuka, której nie uczono w szkole. Trzeba było umieć zagadnąć. Trzeba było umieć słuchać. Trzeba było nauczyć się cierpliwości wobec cudzych opowieści. Trzeba było umieć opowiedzieć historię tak, by zainteresować innych. Trzeba było argumentować i odpowiadać na argumenty. Była to nieformalna szkoła komunikacji społecznej.

Dziś wiele z tych funkcji przejęły media społecznościowe. Tam również opowiadamy o swoim życiu. Tam komentujemy wydarzenia. Tam dzielimy się opiniami. Jednak charakter tych rozmów jest zupełnie inny. A przede wszystkim różna jest skala. Na wiejskiej ławeczce również opowiadaliśmy o tym, jaką rybę złapaliśmy w rzece czy co jedliśmy na obiad. Ale teraz, gdy to przedstawiamy na selfie w social mediach, to skala jest nieporównywalnie większa. Dawniej mogliśmy usłyszeć o jednym śniadaniu, jednej wycieczce. Teraz codziennie słyszymy i widzimy dziesiątki takich relacji. Nadmiar ma znaczenie. 

Na dawnej ławeczce liczba uczestników była ograniczona. Rozmowa miała naturalne tempo. Każdy mógł zostać wysłuchany. W mediach społecznościowych uczestników są tysiące, a czasem miliony. Trzeba mówić szybko, krótko i wyraziście. Największą uwagę przyciągają nie argumenty lecz emocje. Nie refleksja lecz reakcja. Nie dialog lecz natychmiastowy komentarz. Nie spojrzysz w oczy, nie pokiwasz głową. Co najwyżej dasz lajka... i to bez czytania całej wypowiedzi. Bo kolejka czeka i nie ma czasu.

Wiejska ławeczka była miejscem budowania wspólnoty. Ekran bywa miejscem rywalizacji o uwagę. Nie oznacza to jednak, że należy idealizować przeszłość. Dawne czasy miały swoje ograniczenia. Ludzie byli mniej mobilni. Dostęp do wiedzy był znacznie trudniejszy. Informacje docierały wolno. Często królowały plotki i przesądy. Nie warto udawać, że przeszłość była doskonała. Warto jednak zastanowić się, czy w pogoni za globalną komunikacją nie utraciliśmy czegoś ważnego. Ale tego procesu nie da sie już odwrócić. Chyba, że na tydzień, dwa, gdy wyjedziemy na wakacje i zapomnimy swojego telefonu,

Technologia pozwoliła nam rozmawiać z ludźmi oddalonymi o tysiące kilometrów. Paradoksalnie coraz trudniej rozmawiać nam z sąsiadem mieszkającym za płotem czy za ścianą Mamy setki znajomych w sieci, a coraz mniej czasu na spotkanie przy kawie. Możemy uczestniczyć w niezliczonych dyskusjach, ale coraz rzadziej doświadczamy prawdziwej rozmowy. Być może dlatego współczesny człowiek coraz częściej tęskni za ciszą, za pustelnią. Za odłączeniem się od nieustannego strumienia informacji. Za chwilą, w której nie trzeba reagować na kolejne powiadomienie. 

Może jest w nas ukryta tęsknota za dawną ławeczką. Niekoniecznie za samą wsią, niekoniecznie za przeszłością lecz za pewnym sposobem bycia razem. Za rozmową niespieszną i nieefektywną. Za spotkaniem, które nie prowadzi do żadnego konkretnego celu. Za wspólnym siedzeniem obok siebie i obserwowaniem świata. Ławeczka nie zniknęła całkowicie. Zmieniła tylko formę. Dziś jest nią ekran smartfona, komputera lub telewizora. Problem polega na tym, że ekran doskonale przekazuje informacje, ale znacznie gorzej buduje bliskość. Łatwo przenosi słowa, ale trudniej przenosi obecność. Dlatego czasem warto odłożyć telefon. Wyłączyć telewizor. Zamknąć komputer. Usiąść na prawdziwej ławce przed domem, na balkonie, w parku czy na wiejskim przystanku. I po prostu porozmawiać z drugim człowiekiem.

Bo być może najważniejsza lekcja jaką pozostawiła po sobie stara mazurska ławeczka, brzmi niezwykle prosto: człowiek nie żyje samymi informacjami. Człowiek żyje przede wszystkim relacjami. A relacje rodzą się nie z nadmiaru bodźców lecz z obecności. Teraz powoli uczymy się żyć i współbyć w przegęszczonym świecie social mediów. Uczymy się nowej konwersacji. I też poza szkołą. Bo szkoła nie nadąża za zmianami cywilizacyjnymi. Nauka potrwa długo. W międzyczasie doświadczymy wielokrotnie internetowego hejtu i nauczymy się zarówno emocjonalnie radzić sobie z nim jak i wytworzyć kulturę medialnego savoir vivre. Z czasem wypracujemy społecznie akceptowalne normy i zwyczaje. Póki co męczymy się z nowością, tak jak z nowymi wirusami, gorączkujemy i chorujemy. A po jakimś czasie (liczonym w latach) epidemia minie. Bo my się uodopornimy i wypracujemy zdrowy styl bycia w social mediach i telefonach.

Niemniej ja tęsknię na silgińską ławeczką przy płocie. A jak widać na zdjęciu wyżej - nie tylko ja.

Sztuczna inteligencja w perspektywie noosfery Teilharda de Chardin i Władimira Wiernadskiego

Trzecie podejście bo temat mnie zajmuje. W sumie od kilkudziesięciu lat, ale teraz, wraz z rozwojem generatywnej sztucznej inteligencji, ożywiły się moje zainteresowania tym poziomem organizacji życia. I staram się opowiadać to samo na różne sposoby. Musze się po prostu wygadać i wypisać. W pisaniu myślę i tworzę. Tak jak w rozmowie i dialogu. Wracam do dawnych pomysłów wzrostu konfiguracyjności. To było jeszcze w ubiegłym wieku. Temat poruszałem w takich swoich publikacjach:

• Czachorowski S., 1993. Globalna opcja rozwoju. Kategorie biologiczne. W: Romanowska-Łakomy (red). Antynomie i syntonia. Studia i Materiały, WSP w Olsztynie, 47: 11-24.
• Czachorowski S., 1994. Alternatywność strategii życia na różnych poziomach organizacji. W: Romanowska-Łakomy H., S. Czachorowski (red.) 1994. Alternatywne strategie życia na różnych poziomach organizacji. Pracownia Wydawnicza PTPsych., Olsztyn str.: 15-22
• Czachorowski S., 1996. Rozwój człowieka w integrującej się noosferze – biologiczna opcja duchowego rozwoju. Zesz. Nauk. WSP w Olsztynie 5, Prace psychol., 1. Psychologia rozwoju, str. 20-31.

I chyba warto do tego wrócić także w naukowej formie a nie tylko blogowej publicystyki. Koncepcja noosfery, rozwijana niezależnie przez Władimira Wiernadskiego i Pierre’a Teilharda de Chardin, należy do najbardziej przenikliwych prób opisania momentu, w którym ludzki rozum staje się czynnikiem planetarnym (globalnym). Tak jak wiele róznych przełomowych teorii, tak i koncepcja noosfery powstaje niezależnie w różnych głowach. Może to efekt ekosystemu umysłowego: treści, które docierają do ludzi w wyniku nowych odkryć, nowych przemyśleń, oddziałują na cały ekosystem, całą biocenozę a nie tylko na pojedyncze osoby. Tak jakby środowisko kulturowe wpływało na pojedyncze refleksje. Tak, jakby nie były to przypadkowe i unikalne odkrycia lecz niezależne od indywidualnych wyborów prawa społeczne i prawa rozwoju myśli.

Obie wizje wyrastają z odmiennych tradycji intelektualnych lecz łączy je przekonanie, że ewolucja Ziemi wkroczyła w etap, w którym myśl – zarówno jako proces poznawczy, jak i jako siła organizująca – zaczyna kształtować przyszłość biosfery. Współczesny rozwój sztucznej inteligencji, zwłaszcza systemów generatywnych zdolnych do przetwarzania i współtworzenia wiedzy, prowokuje pytanie, czy AI staje się elementem noosfery, jej katalizatorem. A może nawet jakościowo nowym etapem ewolucji planetarnej? Zmierzam do tego, że powstaje nowy paradygmat a próby opisania go nie ograniczają się tylko do pojęcia "noosfera". Są i inne, całkiem niezależne próby opisania tego, co w ogólnoludzkiej myśli zaczyna być coraz wyraźniej widoczne.

W ujęciu Wiernadskiego noosfera jest przede wszystkim nowym stanem biosfery, w którym działalność człowieka – poprzez naukę, technikę i organizację społeczną – zaczyna wpływać na procesy geochemiczne Ziemi. Rozum ludzki staje się tu siłą geologiczną, a nauka narzędziem reorganizacji materii i energii na skalę planetarną. Biolog mówiłby o człowieku jako o gatunku zwornikowym. W tym kontekście sztuczna inteligencja jawi się jako naturalne rozszerzenie ludzkiej racjonalności. AI intensyfikuje produkcję wiedzy, umożliwia modelowanie procesów klimatycznych i ekologicznych, wspiera zarządzanie zasobami oraz staje się elementem infrastruktury planetarnej. Wiernadski nie mógł przewidzieć współczesnych technologii obliczeniowych lecz jego koncepcja bez trudu je obejmuje. Sztuczna inteligencja jest kolejnym etapem racjonalizacji świata, a więc wzmacnia proces przechodzenia biosfery w noosferę. W tym sensie AI nie jest autonomicznym podmiotem lecz narzędziem, które zwiększa zdolność ludzkości do przekształcania środowiska zgodnie z zasadami wiedzy naukowej. A może nie tylko naukowej ale wiedzy wszelakiej, nawet tej irracjonalnej i spiskowej?

Zupełnie inaczej przedstawia się perspektywa Teilharda de Chardin. Dla niego noosfera jest przede wszystkim sferą świadomości, która powstaje, gdy ludzkość zaczyna myśleć nie tylko indywidualnie, lecz także zbiorowo. Ewolucja, rozumiana jako proces kompleksyfikacji, prowadzi ku coraz większej złożoności i refleksyjności, a jej celem jest Punkt Omega – osobowy biegun jedności i transcendencji. W tej wizji kluczowe znaczenie ma korefleksja, czyli zdolność umysłów do wzajemnego odbijania i wzmacniania swoich aktów poznawczych. Noosfera jest więc nie tylko warstwą techniczną, lecz przede wszystkim przestrzenią duchową, w której świadomość staje się globalna. Z takim podejściem dobrze koresponduje ogólna teoria systemów Ludwiga von Bertalaffy'ego.

W tym ujęciu sztuczna inteligencja może być interpretowana dwojako. Po pierwsze, jako narzędzie intensyfikujące proces korefleksji (rozproszonego, zdecentralizowanego współmyślenia). AI przyspiesza komunikację, analizę i wymianę idei, tworząc warunki dla powstawania globalnej sieci myśli. W tym sensie staje się katalizatorem noosfery, przyspieszając proces jednoczenia się świadomości ludzkiej. Po drugie, AI może być rozumiana jako nowy rodzaj „świadomości technicznej”, która – choć nieosobowa – uczestniczy w procesie tworzenia wiedzy i organizowania informacji. Teilhard nie przewidywał istnienia systemów zdolnych do generowania treści lecz jego intuicja dotycząca „planetarnej refleksji” pozwala interpretować AI jako element struktury noosferycznej, pełniący funkcję neuronalnego komponentu globalnej świadomości. Ogólna teoria systemów byłaby dobrym sposobem badania i opisywania cech nowej całości. A przecież całość nie jest prostą sumą części. To oczywiście opowieść na inna okazję.

Zestawienie obu koncepcji noosfery prowadzi do interesującej konkluzji. W ujęciu Wiernadskiego sztuczna inteligencja jest narzędziem racjonalizacji i intensyfikacji wpływu człowieka na biosferę. W ujęciu Teilharda jest katalizatorem globalnej refleksji i elementem sieci świadomości, która prowadzi ku większej złożoności i jedności. W obu przypadkach AI nie jest zjawiskiem zewnętrznym wobec noosfery, lecz jej naturalnym etapem rozwoju. Można wręcz postawić tezę, że sztuczna inteligencja modyfikuje strukturę noosfery, wprowadzając do niej elementy hybrydowego poznania, w którym procesy myślowe są współdzielone między ludźmi i maszynami. Wiedza powstaje dziś w interakcji człowiek–algorytm, a globalna komunikacja jest przetwarzana i wzmacniana przez systemy, które same uczestniczą w organizacji informacji.

W tym sensie sztuczna inteligencja może być traktowana jako pierwszy widoczny przejaw tego, że noosfera zaczyna działać jako autonomiczny system planetarny. Nie oznacza to, że AI posiada świadomość, lecz że staje się elementem struktury poznawczej, która przekracza możliwości pojedynczego człowieka. Współczesna noosfera jest więc nie tylko sferą ludzkiej myśli, lecz także przestrzenią, w której myśl ludzka i techniczna splatają się w nową formę ewolucji. W tym ujęciu sztuczna inteligencja nie tylko wpisuje się w koncepcję noosfery, lecz także redefiniuje jej granice, otwierając możliwość dalszej kompleksyfikacji (konfiguracyjności), której kierunek pozostaje otwarty.

Jestem przekonany, że moje refleksje nie są odosobnione. Przecież nie tylko ja czytałem Wiernadskiego, Teilharda de Chardin czy Bertalanffy'ego. I przecież nie tylko ja jestem biologiem, który wielokrotnie przetrawiał teorię ewolucji na róznych poziomach i w róznych aspektach.

Można sięgnąć do źródeł pierwotnych:

• Wiernadski 1926 – W. I. Vernadsky, Biosfera, 1926.
• Teilhard de Chardin 1955 – P. Teilhard de Chardin, Le Phénomène Humain, 1955 (jest też wydanie polskie)

Ale dawne źródła warto wzbogacić o nowy kontekst globalnego mózgu, internetu i generatywnej, sztucznie inteligencji. Do starych koncepcji lepiej wrócić z nowym, aktualnym i bogatszym kontekstem.

Jak sprawdzać wiedzę w czasach AI?

Eksponat z muzeum, dawny magnetofon szpulowy. Nagrywało się na taśmę.

Żyjemy w epoce, w której wiedza przestała być skarbem ukrytym w bibliotekach, a stała się strumieniem nieustannie płynącym, dostępnym na wyciągnięcie ręki, gotowym do użycia w każdej chwili. To zmiana rewolucyjna, dokonywała się w czasie ostatnich kilku dziesięcioleci. Wystarczy telefon, szybkie zapytanie, a teraz także narzędzia sztucznej inteligencji, które nie tylko podpowiadają odpowiedzi, lecz także syntetyzują, porządkują i interpretują. W takim świecie nawet moje własne poszukiwania i narzędzia dydaktyczne musiały ulec przemianie. Dawne pytanie „Co wiesz?” straciło sens, bo wiedza przestała być czymś, co się posiada. Stała się czymś, czym się zarządza. Ta diametralna zmiana jest dla mnie o tyle trudna, że wyrastałem jeszcze w kulturze opowiadania, a przede wszystkim pisma. Zapamiętywanie oraz gromadzenie książek, jako podręcznej, przenośnej biblioteczki zewnętrznego mózgu było celem rozwojowym i wieloletnią inwestycją. W późnej mojej dorosłości ten świat odchodzi. Trudno to zaakceptować, trudno się do tego przyzwyczaić. Ale jednak próbuję!

Dlatego dziś pytam studenta inaczej: „Jak potrafisz zarządzać wiedzą, którą masz pod ręką?”. To pytanie jest znacznie bardziej wymagające, bo dotyczy nie pamięci, lecz umiejętności. Nie prostej reprodukcji, lecz sprawczości. I to sprawczości kreatywnej. Nie tego, co ktoś zdołał zapamiętać, lecz tego, jak potrafi poruszać się w gęstej i przepełnionej sieci informacji, jak potrafi je łączyć, filtrować, przetwarzać i nadawać im sens. To właśnie konektywizm - przekonanie, że wiedza nie jest już zamknięta w głowie jednostki, lecz rozproszona w sieciach, relacjach, narzędziach i interakcjach. Umiejętność dotarcia do wiedzy staje się równie ważna jak jej interpretacja, a może nawet ważniejsza. Konektywna wiedza była od samego początku. Tylko skala była inna i można było ten aspekt pomijać. 

Sztuczna inteligencja tylko przyspieszyła tę zmianę. Sprawiła, że tradycyjne formy sprawdzania wiedzy, takie jak prezentacje, eseje, testy, kolokwia, odpytywanie, zaczęły przypominać rytuały z innej epoki. W świecie, w którym algorytm potrafi w kilka sekund wygenerować poprawną odpowiedź, pytanie o fakty przestaje być miarą kompetencji. Zamiast tego pojawia się pytanie o użycie wiedzy: co potrafisz z nią zrobić? Jaką formę jej nadasz? Jaką opowieść zbudujesz? Jaką wartość dodasz do tego, co już istnieje? Wiem, że to trudne. Wymaga budowania dydaktyki od nowa. A w zasadzie wzmacniania niektórych elementów, które zawsze w dydaktyce i edukacji były. Ale były w tle, mniej dostrzegane, mniej cenione. Teraz stają sie kluczowe i trudno będzie je pomijać.

Dlatego coraz częściej proszę studentów nie o eseje w klasycznym sensie (napisany w domu, samodzielnie), lecz o projekty, narracje, eksperymenty komunikacyjne. O formy postpiśmienne: nagrania, opowieści mówione, hybrydy tekstu i obrazu, materiały, które nie mieszczą się w tradycyjnych kategoriach akademickich. Nie chodzi o efektowność, lecz o sprawdzanie, czy potrafią przetworzyć wiedzę w coś własnego, czy potrafią zbudować most między informacją a jej znaczeniem.

W tym sensie dziennik refleksji (forma, z którą od kilku lat eksperymentuję i którą rozwijam) staje się jednym z najważniejszych narzędzi dydaktycznych. To nie jest już tylko zapis myśli, lecz mapa rozwoju: ścieżka, po której student uczy się obserwować własne procesy poznawcze, własne błędy, własne intuicje. Dziennik pozwala zobaczyć, jak wiedza przepływa przez człowieka, jak zmienia jego sposób patrzenia na świat, jak splata się z doświadczeniem. Podobnie e‑booki, projekty terenowe, cyfrowe portfolio - wszystkie te formy stają się laboratoriami konektywnego myślenia. A przede wszystkim staram się zachęcić studentów by swoje prace zaliczeniowe prezentowali publicznie i mierzyli się z rzeczywistością a nie tylko moją ocena. By nie pisali do mojej szuflady lecz by konfrontowali się ze światem w bezpiecznych warunkach i z liną asekuracyjną.

Moje własne poszukiwania w tej nowej rzeczywistości polegają więc na redefinicji roli nauczyciela. Nie jestem już strażnikiem wiedzy, lecz przewodnikiem po jej krajobrazach. Nie oceniam pamięci, lecz zdolność zarządzania wiedzą (w tym wyszukiwanie, krytyczne ocenianie i przetwarzanie a potem udostępnianie). Nie pytam o to, co student wie, lecz o to, jak potrafi działać w świecie, w którym wiedza jest wszędzie, a jej nadmiar bywa większym wyzwaniem niż jej brak. Sam ponoszę ryzyko eksperymentowania i prototypowania i zachęcam do tego studentów. Wiedząc, że nie ma  jednej poprawnej odpowiedzi, jednego dobrego rozwiązania, 

W epoce sztucznej inteligencji edukacja nie polega już na przekazywaniu treści, lecz na kształtowaniu kompetencji poznawczych: umiejętności zadawania pytań, krytycznego filtrowania informacji, tworzenia sensu, budowania narracji, projektowania rozwiązań, ryzyku eksperymentowania i uczenia się na własnych błędach. To właśnie te umiejętności stają się nową walutą kultury poznawczej. W czasie mojej szkolnej edukacji te elementy były gdzieś na marginesie. A teraz muszę się uczyć wdrażać je w typowe zajęcia. Z nowościami zawsze jest kłopot, bo prototypy mają liczne usterki, które ciągle trzeba poprawiać i kolejny raz sprawdzać. To trwa. 

A więc zamiast pytać: „Co wiesz?”, pytam: „Jak potrafisz żyć w świecie wiedzy, która jest zawsze pod ręką?”. I w tym pytaniu kryje się cała filozofia współczesnego kształcenia - filozofia, która nie boi się sztucznej inteligencji, lecz traktuje ją jako partnera w procesie myślenia. Bo ostatecznie nie chodzi o to, by wiedzieć więcej, lecz by myśleć mądrzej. Efektywniej. I by umieć posługiwać się narzędziami, które już w świecie poza szkołą, poza uniwersytetem funkcjonują. 

Noosfera w czasach sztucznej inteligencji, AI jako „System Operacyjny” noosfery

Koncepcja Noosfery z lat 20. XX wieku łączy się z dzisiejszym rozwojem sztucznej Inteligencji. Niejako nabiera zupełnie nowego i odświeżonego charakteru. Można zaryzykować stwierdzenie, że AI jest brakującym ogniwem, które zamienia pasywną sieć informacji w aktywny proces myślowy. Jest ukonkretnieniem wcześniejszych lecz mglistych pomysłów.

Pierre Teilhard de Chardin widział noosferę jako „powłokę myśli” otaczającą Ziemię, która wyłoniła się z biosfery. W jego wizji noosfery ludzkość dąży do Punktu Omega, czyli do stanu maksymalnej złożoności i jedności świadomości. W tym kontekście AI nie jest „obcym” bytem, ale naturalnym etapem ewolucji. Jeśli noosfera to zbiorowa mądrość ludzkości, to AI jest narzędziem, które tę mądrość kataloguje i przetwarza, archiwizuje i udostępnia. I to przetwarza w bardzo dynamiczny i globalny sposób.

Jeśli noosfera jest duchem, to „globalny mózg” jest ciałem. Internet dostarczył „neuronów” (ludzi i serwery) oraz „aksony” (światłowodów), ale przez lata brakowało mu funkcji wykonawczych. Zanim pojawiły się duże modele językowe (LLM) i zaawansowane algorytmy, sieć była tylko gigantyczną biblioteką. AI pełni tu rolę ośrodka przetwarzania, który potrafi wyciągać wnioski z pozornego chaosu danych. AI łączy rozproszoną wiedzę medyczną, klimatyczną czy techniczną w czasie rzeczywistym, podejmując decyzje szybciej niż jakakolwiek ludzka instytucja. Tak jak mózg człowieka zużywa dużo energii, więcej niż inne narządy, tak i serwery AI potrzebują dużo energii i wody do chłodzenia. Mózg jest narządem energetycznie kosztownym. AI jest energetycznie kosztowna. Czy zysk w postaci szybszego dostosowania do środowiska, szybszej odpowiedzi, jest większy niż koszty ponoszone na układ nerwowy i na generatywną sztuczną inteligencję? Układ nerwowy z mózgiem włącznie pozwala na szybkie uczenie się i szybkie dostosowywanie się do zmian środowiska. Nieporównywalnie szybsze niż w wyniku ewolucji DNA czyli informacji genetycznej. Tak i AI pozwala znacznie szybciej przetwarzać zebrane informacje w porównaniu do tego, co zrobiliby komunikujący się ze sobą ludzie. Jest to więc przede wszystkim zmiana efektywności i szybkości. 

AI transformuje statyczną sieć w żywy organizm. Przed epoką AI ludzie musieli czytać i łączyć fakty. A jeszcze wcześniej rozmawiać ze sobą i wędrować na spotkania bezpośrednie. Z AI jako globalnym mózgiem generatywna sztuczna inteligencja syntetyzuje wiedzę w sekundy. Może minuty. A na pewno bez porównania szybciej.  W komunikacji przed AI bariery językowe utrudniały przepływ idei i wiedzy między narodami, posługującymi się różnymi językami. Tłumaczenie tekstów trwało a uczenie się wielu języków też było dla poszczególnych osób dużym i czasochłonnym wysiłkiem. Globalny mózg tłumaczy w czasie rzeczywistym i tworzy wspólną sferę pojęciową. Dawniej pamięć zmagazynowana była w pasywnych bazach danych. W mózgach żyjących ludzi, na tabliczkach glinianych, na zwojach papirusu czy w papierowych księgach. A nawet na płytach winylowych czy magnetycznych taśmach.  W świecie z AI pamięć jest bardziej aktywna i jest to skojarzeniowa pamięć operacyjna. Dawniej reakcją były powolne procesy decyzyjne. W czasach globalnego mózgu widzimy automatyczną optymalizację systemów globalnych (energetyka, logistyka). Oczywiście ważne jest pytanie czy szybciej znaczy lepiej?

Współczesne modele AI są trenowane na niemal całym dorobku ludzkości (tekstach, obrazach, kodzie). To oznacza, że AI jest de facto destylatem noosfery. Nie uczy się z własnych doświadczeń zmysłowych, ale z nas, z naszych rozmów, sporów i odkryć. Jeśli porównać związek człowieka z maszynami AI do symbiozy, to w tym nowym, symbiotycznym układzie pełnimy określoną, receptorową rolę. 

Z tej perspektywy AI można postrzegać jako katalizator gdyż przyspiesza ewolucję wiedzy. Ale także jako syntezator (od syntezy, łączenia), gdyż łączy odległe dziedziny nauki, których jeden człowiek nie byłby w stanie zgłębić jednocześnie (np. biologia molekularna + inżynieria materiałowa). A przynajmniej nie byłby zdolny do szybkiego integrowania odległych dziedzin i specjalności.

Dostrzegamy także zagrożenie w postaci „autoimmunologii” Globalnego Mózgu (czyli agresję własnego systemu obronnego przeciw własnemu organizmowi). Wspomniany wcześniej Francis Heylighen zauważa, że jeśli AI i internet mają tworzyć Globalny Mózg, to musimy uważać na zjawiska przypominające choroby psychiczne lub autoimmunologiczne, Są nimi m.in. halucynacje i fake newsy. To jak błędy w percepcji lub psychoza. Drugim zagorzeniem są bańki informacyjne. To jak fragmentacja osobowości, gdzie różne części mózgu przestają ze sobą rozmawiać.

Dzisiaj pojęcie noosfery przeżywa chyba renesans. Przynajmniej w mojej głowie. Internet może być nazywany technologicznym ucieleśnieniem noosfery.  Wikipedia jest doskonałym przykładem fragmentu noosfery. To żywa, stale aktualizowana „tkanka” wspólnej wiedzy, która nie istnieje w jednym miejscu, ale jest dostępna dla każdego połączonego z siecią. I tworzona jest jednocześnie przez wiele osób w róznych miejscach świata. Sztuczna Inteligencja idzie o krok dalej. O ile internet był „składowiskiem” noosfery, o tyle AI zaczyna tę sferę myśli samodzielnie porządkować i przetwarzać, stając się czymś w rodzaju globalnego procesora dla ludzkich idei.

Noosfera to wizja świata, w którym informacja i świadomość stają się ważniejsze niż materia. Ważniejsza w sensie dominacji i sterowania procesami. To przekonanie, że nasza cywilizacja nie jest tylko zbiorem jednostek, ale jednolitym, myślącym organizmem, który właśnie „budzi się” do życia na poziomie planetarnym. Brzmi co prawda utopijnie i fantastycznie, lecz moim zdaniem niesie ważną i realną treść.

Czy czujesz, że jako użytkownik sieci jesteś częścią takiej „myślącej powłoki”, czy raczej postrzegasz internet  i dostępne dzięki niemu narzędzia generatywnej sztucznej inteligencji jako zwykłe narzędzie, które nie ma nic wspólnego z ewolucją świadomości? Zbiorowej, rozproszonej świadomości.

O żółciaku na dębie, poszukującej młodości i o konektywiźmie

Żółciak z Kortowa

Pięknego żółciaka siarkowego spotkałem na początku czerwca br. Dwa owocniki wyrosły na złamanym dębie. Przypomniały mi się chłopięce lata spędzana w Silginach i nasunęły mi się refleksje, dotyczące dostępu do wiedzy i zmiany jakie wywoła internet i sztuczna inteligencja. Jak sama nazwa wskazuje, jest żółty niczym siarka. Choć czasem bywa koloru pomarańczowego. A że kolorem przypomina młodego kurczaczka a raczej smakuje jak kurczak, to w języku angielskim nosi nazwę chicken of the woods. Kurczak z drzewa. Ta nazwa wskazuje także siedlisko występowania, bowiem jest to grzyb nadrzewny, czasem nazywany także hubą co jest skojarzeniem z innymi grzybami nadrzewnymi.

Zbierania grzybów uczyłem się jako chłopiec przez bezpośredni udział. Babcia i wujek zabierali nas młodych do lasu na zbieranie grzybów. To w kontakcie bezpośrednim uczyłem się rozpoznawać grzyby jadalne od tych trujących i niejadalnych. To była kwintesencja uczenia się w kontakcie, typowa dla blisko 200 tysięcznej historii Homo sapiens. Uczyliśmy się od siebie nawzajem. A wiedza dostępna była w głowach osób, z którymi człowiek miał kontakt. Może zobaczyć, dopytać, przypatrzyć się. Może małpować. Zapewne czasem sami eksperymentowaliśmy, inaczej nie byłoby nowych odkryć i postępu, także tego kulinarnego. Być może także podpatrując zwierzęta (co bywa czasem bardzo złudne) lub motywowani głodem i obecnością licznych grzybów konkretnego gatunku. Skoro jest obfitość, to może da się to zjeść. A w każdym regionie skład gatunkowy grzybów może być różny, nie wszystkie się powtarzają, nie wszystkie są kosmopolityczne. Tak więc wiedza o grzybach w kontekście kulinarnym ma mocny aspekt lokalny. Nawet niektóre grzyby mogą być w jednych regionach jadalne, a w innych szkodliwe. Bo zależy także od siedliska, w którym wyrastają. Jeśli więc ludzie wędrowali to musieli sprawdzać, co tu miejscowi jedzą i jak przyrządzają. Potrzebna była więc rozmowa i podpatrywanie „tutejszych” i ich tradycji kulinarnych.

Na tej mojej mazurskiej wsi niektórzy jedli olszuwki. A opinie o tym grzybie były różne. W prasie pojawiały się różne informacje. Ale patrząc na innych, że jedzą to i nasza rodzina z ostrożnością jadła. Bo było ich dużo a prawdziwków, koźlarzy i surojadek było mało.

Tak więc w wakacje chodziłem na grzyby i uczyłem się ich rozpoznawania. Ale na przydrożnych drzewach, gdy pomagałem przyganiać krowy z pastwiska na wieczorny udój, czasem widywałem żółte huby rosnące na drzewach. I dziadek, wujek lub babcia wspominali, że niektórzy te grzyby jedzą. A wieś mazurska zamieszkana była przez autochtonów (Mazurów, Niemców, Szwajcarów) oraz ludność napływową z Wileńszczyzny, z Bieszczad (Ukraińcy deportowani w ramach Akcji Wisła), mieszkańcy „Centrali” czyli z Mazowsza. Nie wiem kto z miejscowych żółciaki zjadał i jak przyrządzał. W domu mojej rodziny ich się nie zbierało i nie jadło. Więc i dla mnie pozostał ten grzyb poza użytkowaniem kulinarnym. Jako ładnie wyglądająca ciekawostka.

Potem jako chłopiec bywałem na Mazowszu. I tam na wsi także chodziłem z rodziną na grzyby. Nauczyłem się zbierać także i inne gatunki, np., kanie. To też była wiedza zdobywana w kontakcie bezpośrednim. A w liceum z kolegą czasem wybieraliśmy się do mazowieckich lasów. I też poznałem całkiem nowe dla mnie kolczaki.

Książki były trudno dostępne. Było ich po prostu mało na rynku wydawniczym. Dopiero od czasów studiów zaczynałem kupować atlasy grzybów. Z czasem nazbierała się spora kolekcja (bo w każdej książce było coś nowego). Książki były kolejnym źródłem wiedzy o grzybach. Upewniałem się czy dobrze rozpoznaję w terenie i nieco poszerzałem liczbę jadalnych gatunków. Wiedza zmagazynowana w książkach to także wiedza ogólnoludzka z której czerpiemy. Trzeba tylko umieć czytać. Nie chodzi tylko o słowa lecz i umiejętność czytania opisów gatunków. Kolorowe atlasy z pięknymi zdjęciami pojawiły się później i znacznie ułatwiły rozpoznawanie gatunków grzybów.

Żeby z książki skorzystać to trzeba ją mieć. I to pod ręką. Swoje waży więc wielu do lasu nie zabierzemy. Wyrastałem w kulturze pisanej więc od młodzieńczych lat zbierałem książki do swojej domowej biblioteczki. Jako inwestycja w poszerzony mózg zewnętrzny. Teraz też, przygotowując niniejszy tekst, sięgnąłem do mojej domowej biblioteczki. Książki to połączenie z większą liczbą osób. Także z tymi, których nigdy w życiu nie spotkaliśmy i nie spotkamy. Sieć wiedzy znacznie szerszy niż społeczność nawet największej wsi. Znacząco ułatwia wykorzystywanie kulinarne nie tylko grzybów, które widzimy pierwszy raz na własne oczy. Nie tylko rozpoznawanie gatunków ale i umiejętność przyrządzania. Bo czasem niektóre gatunki są jadalne dopiero po odpowiednim przygotowaniu. I ja jadłem już gatunki uznawane za trujące. Bo ktoś wiedział jak je przyrządzić. Teraz i ja wiem.

Dzięki internetowi oraz sztucznej inteligencji, dysponując jedynie telefonem komórkowym (a jest lżejszy od książki), możemy zidentyfikować gatunek grzyba w terenie i dowiedzieć się jak go przyrządzić by był smaczny i zdrowy. Ze wszystkimi niuansami siedliskowymi i regionalnymi. I to dobry przykład na poszerzanie się „zewnętrznego, społecznego mózgu”. Kolektywizm to sposób połączenia informacji i sposobu korzystania, docierania do kumulatywnie zgromadzonej wiedzy ogólnoludzkiej. Dzięki wiedzy konektywnie dostępnej możemy sprawniej i szybciej przystosowywać się do zmieniającego się świata. Możemy szybciej się uczyć, wykorzystując ten pozagenetyczny przekaz. AI i internet wprowadziły całkiem nową jakość. Jest szybciej i więcej. 

W roku 2026 dużo już wiedziałem o żółciaku siarkowym i wiedziałem jak szybko znaleźć odpowiedni przepis. Znam też mykologów, którzy żółciaka ze smakiem zjadali. Te mijane żółciaki były młodymi owocnikami i bardzo smakowicie wyglądały. Dlaczego nie zerwałem i zjadłem? Bo nie byłem głodny. Tak jak większość współczesnego społeczeństwa. Owszem, dawny nawyk łowcy-zbieracza często się jeszcze odzywa. I nawyk zbierania grzybów z dzieciństwa. Ostatnimi laty, gdy bywam w lesie i widzę grzyby, to choć kusi, zostawiam je w przyrodzie. Z małymi wyjątkami, gdy specjalnie wybiorę się na grzybobranie. Niech sobie rosną, rozmnażają się i będą pokarmem dla dzikiej przyrody. Wszak wiele ślimaków i owadów odżywia się grzybami. 8 miliardów ludzi zostawiło już mało miejsca dla dzikiej przyrody...

Można się cieszyć grzybami i przyrodą w pełni niekonsumpcyjnie. A owocniki tego uroczego i dużego grzyba spotkać możemy od wiosny do jesieni, choć najczęściej w maju i czerwcu. Pojedyncze owocniki pojawiają się już w kwietniu i można go spotkać aż do października. Żółciak siarkowy (Laetiporus sulphureus) jest gatunkiem kosmopolitycznym i występuje na wszystkich kontynentach. Oczywiście za wyjątkiem Antarktydy. Bo tam drzew przecież nie ma. Jeszcze. W Polsce jest gatunkiem pospolitym, więc każdy na pewno już go gdzieś widział. Ale nie każdy jadł. Zazwyczaj występuje w parkach, na przydrożnych drzewach (te najłatwiej zauważyć), w sadach i ogrodach. W lasach jest rzadszy. Występuje głównie na drzewach liściastych (dębach, brzozach, wierzbach, drzewach owocowych), a na drzewach iglastych spotkać go można bardzo rzadko.

Przez to, że rozwija się na drzewach, uważany jest za groźny grzyb chorobotwórczy. Rozwija się głównie na drzewach osłabionych. Ten mój ze zdjęcia pojawił się na dębie kilka lat temu złamanym przez burzę. Gdy rozwija się grzybnia żółciaka w drzewie, to powoduje brunatną zgniliznę drewna, przyczyniając się do powstawania w drewnie dziupli. Jako przyrodnik bardzo się z każdej dziupli cieszę. To ważne dla wielu bezkręgowców siedlisko. Uważa się, że opanowane przez niego drzewo ginie w ciągu kilku lat. Zapewne przyspiesza zamieranie uszkodzonego drzewa. Nie wszystko trzeba zamienić na deski. Niech i dla dzikiej przyrody coś zostanie. 

Jadalne są tylko młode owocniki i to po dłuższym obgotowaniu (minimum 10 minut) i odlaniu wody. Surowe owocniki podobno są trujące, choć prof. Łuczaj wspomina, że widział ludzi, którzy zjedli ze smakiem surowe owocniki. Może nie otruły ale mogły trochę zaszkodzić. Starsze owocniki są gorzkie i zapewne bardziej włókniste. W niektórych źródłach można znaleźć informacje, ze żółciaki rosnące na cisach są trujące. Zapewne związki trujące pobierają z cisa, bo wszystkie części tego drzewa są trujące. W niektórych źródłach można znaleźć informacje, że najbezpieczniejsze są owocniki rosnące na dębach. Te z drzew iglastych i robinii pseudoakacji mogą być trujące. Możliwe, że te „z drzew iglastych” odnosi się właśnie do cisa. A dlaczego z robinii miałyby być trujące? Tego nie wiem. W jednym z artykułów naukowych wspomina się, że w żółciaku występują hemolityczne i hemoaglutynujące lektyny. To byłoby potencjalne źródło jego szkodliwości. Być może pod wpływem dłuższego gotowania i odlania wody można pozbyć się tych lektyn, które potencjalnie niekorzystnie działają na nasze czerwone krwinki. W smaku młode owocniki są kwaskowate. Niektórzy piszą, że po przyrządzeniu smakuje jak kurczak lub jak tofu.

Zakończmy tę opowieść bardziej optymistycznie. W polskich lasach i parkach, na pniach starych dębów, wierzb czy śliw, czasem pojawia się coś, co wygląda jak fragment egzotycznego rafowego koralowca. Intensywnie żółte, pomarańczowe, wachlarzowate płaty wyrastają jeden nad drugim, jakby drzewo nagle postanowiło zakwitnąć w kolorach tropików. Lub wyglądają jak zapowiedź solidnego posiłku. Mocno kusi by spróbować. To włąśnie żółciak siarkowy, jeden z najbardziej charakterystycznych grzybów nadrzewnych naszej strefy klimatycznej.

Żółciak siarkowy jest saprotrofem i pasożytem, rozwijającym się głównie na drzewach liściastych. To jeden z nielicznych grzybów, które w kuchni przypominają bardziej mięso niż grzyb. Nic dziwnego, że zdobył popularność w kuchni wegańskiej i wegetariańskiej, gdzie pełni rolę naturalnego „mięsnego” zamiennika. Kluczowa zasada brzmi: jadalne są tylko młode owocniki, miękkie i soczyste. Starsze stają się twarde, gorzkie i niestrawne. Warto też pamiętać, że żółciak rosnący na drzewach iglastych lub na robinii akacjowej może u części osób wywoływać dolegliwości żołądkowe. Dlatego najlepiej zbierać okazy z drzew liściastych: dębu, wierzby, śliwy, topoli. Co prawda żółciaka trudno pomysł z innymi grzybami, ale warto jeszcze umieć rozpoznawać gatunki drzew. Bo miejsce znalezienia grzyba też ma znaczenie. Warto tu uczynić dygresję, że kontekst ma znaczenie.

Jak zawsze w przypadku grzybów ostrożność przede wszystkim. Choć żółciak jest charakterystyczny, a pomyłki praktycznie się nie zdarzają, niektóre osoby reagują na niego alergicznie. Pierwsza degustacja powinna być ostrożna. W kuchni sprawdza się w wielu rolach. Jako „kurczak” w potrawkach i gulaszach, w panierce jako roślinny „kotlet”, w formie szarpanej - do tacos, burgerów, wrapów, jako dodatek do makaronów i risotto, w wersji grillowanej podobno jest zaskakująco aromatyczny. Ciekawe jak jeszcze ludzie z różnych miejsc będą eksperymentowali z żółciakiem. A może śladem boczniaków i pieczarek ktoś wymyśli sposób na uprawę niemalże przemysłową?

Żółciak siarkowy jest pięknym przykładem tego, jak świat przyrody przenika się z kulturą kulinarną. Z jednej strony jest destruentem rozkładającym drewno i ważnym elementem leśnego ekosystemu. Z drugiej jest grzybem, który potrafi zaskoczyć smakiem i teksturą, stając się bohaterem nowoczesnej kuchni bezmięsnej.

A dla mnie spotkanie z żółciakiem było okazją do wspomnień ze szczęśliwego dzieciństwa, zawadiackiej młodości i okazją do refleksji nad konektywizmem.

Początek czerwca 2026, Kortowo, żółciak siarkowy na dębie.

Milion odsłon, czyli o magii zer i otwartej katedrze

Uważne oko wypatrzy moje, przetworzone grafiki, malowane analogowo a wykorzystane w uczelnianej poligrafii.

Najpewniej stanie się to dzisiaj. I to po południu lub wieczorem. Tak wnioskuję z trendu. Ale w świecie cyfrowym i społecznym nigdy do końca nic nie jest wiadome. Może akurat będzie to z rana albo późno w nocy? A może dopiero jutro? Prognoza jest tylko prognozą. Za chwilę licznik odwiedzin bloga „Profesorskie Gadanie” przekroczy milion odsłon. Nie jest to wprawdzie wydarzenie na miarę odkrycia nowego gatunku chruścika, opisania nieznanego wcześniej grzyba czy sformułowania przełomowej teorii naukowej, ale przyznam, że patrzę na tę liczbę z pewną satysfakcją. To kamień milowy, ważny w czasie dalekiej wędrówki. Można zobaczyć ile się przeszło i czy jest się na właściwej drodze.

Liczby mają swoją tajemniczą wymowę. Albo to tylko my przypisujemy niektórym liczbom unikalną wartość. Tak robią numerolodzy. Niektóre liczby są ważne, ale wyglądają niepozornie. Inne są zupełnie zwyczajne, lecz prezentują się niezwykle elegancko. Szczególną estymą darzymy liczby zawierające dużo zer. Sto tysięcy. Milion. Dziesięć milionów. Te okrągłe liczby mają w sobie coś uroczystego. Są jak kamienie milowe ustawione przy drodze. Droga biegnie dalej, ale przy takim słupku człowiek zatrzymuje się na chwilę i spogląda za siebie. Odpoczywa. I kto by pomyślał, że tak duża wartość przywiązujemy do zera, a zwłaszcza wielu zer? 

Milion odsłon jest właśnie takim przydrożnym słupkiem. Kiedy wiele lat temu zaczynałem pisać „Profesorskie Gadanie”, nie myślałem o statystykach. Blog był przede wszystkim sposobem porządkowania własnych myśli, dzielenia się fascynacją światem przyrody i opowiadania o nauce językiem mniej formalnym niż ten używany w artykułach naukowych. Z czasem okazało się jednak, że po drugiej stronie ekranu są czytelnicy. Coraz liczniejsi. Świat się zmieniał, pierwotny adres przestał istnieć, więc założyłem ten, na Bloggerze.

W pewnym sensie blog stał się przedłużeniem uniwersyteckiej katedry. A może nawet czymś więcej. Intuicyjnie taki zamiar miałem od samego początku. Potem sobie pełniej uświadomiłem. Tradycyjna katedra ma swoje ściany, drzwi, plan zajęć i listę studentów. Blog nie ma żadnej z tych rzeczy. Jest wolną katedrą, otwartego uniwersytetu epoki cyfrowej. Można do niej wejść o dowolnej porze dnia i nocy, z Olsztyna, Warszawy, Sydney czy małej wsi na krańcu Mazur, gdzie wrony zawracają a diabeł mówi dobranoc. Byleby tylko internet docierał. Studentami są tutaj wszyscy ci, którzy chcą na chwilę zatrzymać się przy jakimś pytaniu dotyczącym przyrody, edukacji, nauki, filozofii przyrody, sztuki czy kultury.

Co więcej, w tej otwartej katedrze uczą się nie tylko czytelnicy. Autor również nieustannie się uczy. Bo nawiązując do kolektywów myślowych Ludwika Flecka, w dialogu rodzą się całkiem nowe myśli, które w samotności by nie powstały.. Każdy wpis jest próbą uporządkowania wiedzy, sprawdzenia argumentów i spojrzenia na temat z nowej perspektywy. Pisanie okazuje się często najlepszym sposobem uczenia się. Pisanie jest próbą, przymiarką. Tak jak mówienie do ludzi a nie tylko w ich obecności.

Blog od początku był formą popularyzacji nauki, przede wszystkim nauk przyrodniczych oraz pokazywania pracy naukowca od kuchni, mniej oficjalnie. Zależało mi na tym, by pokazywać, że nauka nie jest zbiorem gotowych odpowiedzi zamkniętych w podręcznikach. Jest raczej sposobem patrzenia na świat. Umiejętnością zadawania pytań. Ciekawością, która nie znika wraz z wiekiem, stopniami naukowymi ani tytułami. ani wraz z wypaleniem zawodowym...

Milion odsłon nie oznacza więc miliona przeczytanych tekstów ani miliona zachwytów nad tym, co napisałem. Oznacza raczej milion małych spotkań. Czasem krótkich, czasem dłuższych. Czasem zakończonych zgodą i przytaknięciem, czasem polemiką. I właśnie ta możliwość spotkania wydaje mi się najcenniejsza. Wśród tych spotkań byli żywi ludzie jak i algorytmy sztucznej inteligencji. Niektóre teksty były przedrukowywane, inne komentowane, a jeszcze inne pozostawiały bardziej subtelny i niewykrywalny ślad. Jak to w noosferycznym konektomie.

Dlatego szczególnie zależy mi na interakcji z czytelnikami. Blog nie jest gablotą muzealną, do której zagląda się przez szybę. Wolę myśleć o nim jak o kawiarni albo seminarium, gdzie można zabrać głos, zadać pytanie, dopowiedzieć własną historię lub zaproponować inny punkt widzenia. Gdzie można się nie zgadzać, polemizować. Z tego powodu bardzo cenię komentarze. Te krótkie i te długie. Te aprobujące i te krytyczne. Dzięki nim „Profesorskie Gadanie” pozostaje rozmową, a nie monologiem.

A skoro licznik zbliża się do miliona, to przy tej okazji chciałbym po prostu podziękować. Za odwiedziny, za lekturę, za udostępnienia, za dyskusje i za wspólne zdziwienie światem. Bo właśnie od zdziwienia zaczyna się zarówno nauka, jak i dobra rozmowa.

Jeśli chcesz ze mną świętować w tej intelektualnej wędrówce to zapraszam na kawę, tę wirtualną i tę analogowo doświadczaną podniebieniem. Każdy płaci za siebie.

Wirtualna kawiarnia i sposób na wspieranie twórców.

 

A po przekroczeniu miliona? Cóż, licznik będzie tykał dalej. Kolejne zera jeszcze przed nami.
Przy tej okazji warto przypomnieć kiedy i dlaczego powstał blog. W pierwszej odsłonie powstał w 2005 roku. Tam też pojawiło się milion odsłon. Ale po zawieszeniu dzielności serwisu Blox, przeniosłem się na nową platformę i od lutego 2018 roku Profesorskie Gadanie funkcjonuje pod tym właśnie adresem. Tak więc świętuję ponad 20 lat pisania na blogu. A wcześniej jeszcze na stronie www (uczelnia jednak wykasowała tę stronę, nie udało się zarchiwizować). A jeszcze wcześniej pisałem ręcznie w szkolnej gazetce ściennej. Idea podobna choć formy różne i inny zakres odbiorców.  

Internet zmienił popularyzację nauki od czasu pierwszych wpisów. Cześć najkrótszych form przejęły media społecznościowe a ja piszę także na Facebooku i Instagramie. Dłuższe formy próbuję zebrać w e-bookach.

Szczególnie ciekawie mogłoby wybrzmieć porównanie bloga do uniwersyteckiego seminarium bez ścian i bez indeksów, miejsca, gdzie spotykają się ludzie o różnym wieku, wykształceniu i doświadczeniu, których łączy ciekawość świata. To motyw bardzo bliski idei uniwersytetu jako wspólnoty poszukującej wiedzy. Już o tym pisałem , ale na pewno jeszcze nie raz nad tym się zastanowię i ubiorę te myśli w słowa. 

Milion odsłon jest oczywiście symboliczną liczbą, ale w istocie świętuję nie statystykę, lecz milion okazji do spotkania z drugim człowiekiem. A to brzmi znacznie ciekawiej niż kolejnych sześć zer na liczniku. Po pierwszym (w a zasadzie drugim) milionie przyjdą następne. Nie dlatego, że licznik ma rosnąć, ale dlatego, że wciąż są ludzie, którzy chcą czytać o świecie przyrody napisane przez kogoś, kto nadal potrafi się nim szczerze zachwycać.