Dlaczego są na świecie pasożyty?

 

Kleszcze, komary, kuczmany, bąki, ślepaki, meszki, bolimuszki, wszy, pchły i jakby tego było mało to jeszcze i ćmy piją naszą krew. A to nie koniec listy pasożytów małych i dużych. Dlatego zasadne jest pytanie, które często jest mi zadawane: dlaczego są na świecie pasożyty? Najprościej można byłoby odpowiedzieć... bo są zasoby, bo mogą być. Tak samo możemy zapytać, dlaczego są drapieżniki lub dlaczego są roślinożercy czyli konsumenci. Jako ludzie poradziliśmy sobie z drapieżnikami, nie jestesmy roślinami, więc nie martwimy się, że coś nas zjada w całości lub tylko po kawałku. Ale od pasożytów się nie uwolniliśmy. Wielu się pozbyliśmy ale ciągle coś nas podżera, coś wypija naszą krew. A potem nas swędzi i się drapiemy. A na dodatek ci krwiopijcy są wektorami na chorobotwórczych organizmów. Największym zabójcą ludzi są.... komary. I wcale nie dlatego, że wypiją z nas tak dużo krwi lecz dlatego, że roznoszą chorobotwórcze mikroorganizmy. 

W walce z drapieżnikiem widzielibyśmy cos męskiego, szlachetnego. Zginąć w paszczy lwa, niedźwiedzia czy wilków, to jeszcze byśmy znieśli. Widać pojedynek, można się jakoś bronić. I łatwo takich wrogów wytępić. Ale jak poradzić sobie z takim komarem, kleszczem, tasiemcem czy glistą? 

A czym się różni pasożyt od drapieżnika lub roślinożercy? W sensie ekologiczny są to konsumenci - zjadają inne organizmy. Drapieżnik zjada całego osobnika, a pasożyt tylko podgryza. O drapieżnikach można byłoby powiedzieć, że pasożytują na populacji - podjadają tylko pojedyncze osobniki a całość populacji dalej trwa. Od milionów lat rośliny żyją z roślinożercami i wytwarzają różnego rodzaju mechanizmy obronne: od kolców, krzemionki w tkankach po trujące i zniesmaczające substancje niczym broń chemiczna. Przed drapieżnikami broniku sie szybkimi nogami, chowaniem się przed ich wzrokiem czy wreszcie pancerzem i sprytem stada. Przed pasożytami tez się w różny sposób bronimy. A wspólna ewolucja spowodowała, ze mamy wszystkiego w zapasie, w małym nadmiarze. Bo cos i tak nas w części zje. Dlatego możemy żyć z jednym płucem, jedna nerka czy kawałkiem wątroby. To ewolucyjne dziedzictwo życia w świecie pasożytów. Niemniej, swędzi nas i coś byśmy chcieli zrobić. A przynajmniej zrozumieć dlaczego tak jest. Dlaczego są na naszym świecie te wredne pasożyty?

Gdy spoglądamy z punktu widzenia ekologa na ekosystemy lub przez pryzmat socjologii na architekturę ludzkich relacji, dostrzegamy tę samą, niepokojącą prawidłowość: życie nie jest jedynie symfonią współpracy, lecz przede wszystkim teatrem nieustannego wyzysku. Pasożytnictwo, ta subtelna i często genialna w swej bezwzględności strategia przetrwania, nie jest błędem w systemie natury, lecz jego integralnym komponentem. I to nas dziwi. Biologia uczy nas, że pasożyty istnieją nie dlatego, że natura jest okrutna, lecz dlatego, że są one logicznym następstwem istnienia dostępnych zasobów. I my tymi zasobami także jesteśmy za życia dla drapieżników i pasożytów, a po śmierci dla padlinożerców i destruentów. Każdy organizm, każda struktura społeczna i każda więź emocjonalna stanowi potencjalną niszę – bogate źródło energii, które tylko czeka na zasiedlenie przez kogoś, kto potrafi obejść systemy obronne gospodarza. Umyślnie poszerzam temat o relacje społeczne i zasoby emocjonalne.

W świecie przyrody pasożyt jest mistrzem minimalizmu i biologicznej ekonomii. Rezygnuje z własnej niezależności, by w zamian czerpać z cudzego trudu, przekształcając ciało żywiciela w bezpieczny dom i spiżarnię. Ta sama dynamika przenika tkankę społeczną, gdzie pasożytnictwo przybiera maski lenistwa, manipulacji czy emocjonalnego wampiryzmu. I w tym kontekście to i my czasem jesteśmy pasożytami. W rodzinie, tej najbardziej intymnej z komórek społecznych, pasożyt bywa najtrudniejszy do rozpoznania. Chroniony jest bowiem przez "pancerz" (lub mimikrę) miłości i lojalności. Dlaczego na to pozwalamy? Odpowiedź kryje się w mrocznej matematyce przetrwania (i teorii gier), którą biolodzy nazywają wyścigiem zbrojeń. Czasem przytaczają model  Czerwonej Królowej - musimy biec tak szybko, jak potrafimy, byle tylko utrzymać się w tym samym miejscu. Pasożyty, drapieżniki, roślinożercy, destruenci także.

Pytanie o to, czy należy pasożyty bezwzględnie zwalczać, czy też cierpliwie je znosić, dotyka samej esencji egzystencjalnego wyboru. Każda próba eliminacji intruza niesie ze sobą ogromne koszty metaboliczne lub psychiczne. Organizm, który całą swą energię inwestuje w odporność i walkę (nie dam nic swojego!), jednocześnie traci zasoby potrzebne na wzrost i reprodukcję. Podobnie w strukturach społecznych,  toksyczna czujność i nieustanne polowanie na „darmozjadów” mogą zniszczyć zaufanie, które jest fundamentem wspólnoty. Nasz system odpornościowy także czasem "głupieje" i atakuje komórki własnego organizmu (nadgorliwie uznaje za obce i wrogie). Czasami koszt znoszenia pasożyta, który zabiera nam tylko trochę energii czy biomasy, jest mniejszy niż koszt totalnej wojny, która mogłaby spustoszyć nasz wewnętrzny lub zewnętrzny świat. Czasem warto, niczym w judo, nie przeciwstawiać się, lecz wykorzystać siłę przeciwnika.

Istnieje w tym głęboka, filozoficzna ironia: pasożyt, choć wydaje się destrukcyjny, wymusza na gospodarzu ewolucję i kreatywność. Bez tego stałego nacisku, bez konieczności bronienia własnych granic, życie mogłoby popaść w stagnację. Pasożyty są więc cieniem, który rzuca blask życia. Pasożyty istnieją, bo znajdują szczeliny w naszej niedoskonałości. Niczym hakerzy włamujący się przez system luk w programie. Zmaganie się z nimi nie jest walką o ostateczne zwycięstwo, lecz niekończącym się procesem negocjacji granic naszej autonomii. W tym biologicznym i społecznym tańcu uczymy się, że całkowita sterylność jest niemożliwa, a mądrość polega na rozpoznaniu momentu, w którym ciężar niesiony na barkach przestaje być stymulującym wyzwaniem, a staje się śmiertelnym zagrożeniem.

Nauka nie odpowie na pytanie po co są pasożyty (czy drapieżniki) na świecie. Może powiedzieć co z ich obecności wynika, jak wpływają na cały system. Pytanie o "dlaczego", pytanie o sens jest najtrudniejsze. Nauka na nie nie odpowie lecz może dostarczyć argumentów i danych do takich rozważań.

A ilustracja? Dodałem bo ładna. Jest jak pasożyt, bo może być i nie ma sensu jej zwalczać, usuwać...