Od kilkunastu lat dziki towarzyszą nam w mieście, np. w Olsztynie. Swego czasu rozryły mi rabatkę pod blokiem i wyjadły wszystkie cebulki tulipanów i krokusów, które z mozołem zasadziłem. W wielu miejscach widać rozryte trawniki. Czasem szukają topinamburu, czasem innych swoich przysmaków. Pozornie mogłoby się wydawać, że czynią jedynie bałagan. Jednocześnie od lat staramy się w miastach zmienić sposób pielęgnowanie zieleńców i trawników, by nie były tak często koszone i by nie były monokulturą nielicznych traw. Zakładane są łąki kwietne, tu i ówdzie dosiewane są różne dzikie rośliny, niepoprawnie nazywane chwastami. Skutek bywa różny, często niezadowalający. Brakuje ciągłości procesów, w tym zgryzających trawy roślinożerców. Jak utrzymać dużą mozaikę siedliskową i dużą bioróżnorodność, ważną dla ludzkiego oka jak i dla zdrowia miejskiego ekosystemu?
W listopadowy poranek zobaczyłem cały fragment mocno zryty przez dziki, centymetr po centymetrze. Jakby ktoś skopał cały ogródek. Wystarczy jedna noc, by gładki, równo przystrzyżony trawnik zamienił się w pole zorane przez niewidzialny pług. Darń leży odwrócona płatami, spod spodu wygląda ciemna, wilgotna ziemia. Dla niektórych mieszkańców osiedla może to wydać się zniszczeniem trawnika, a dla służb zieleni kłopotem. Na tak nierównej glebie trudno będzie kosić trawę. Ekolog widzi coś więcej - dziki buchtują, więc w mieście, gdzie dzikiej przyrody ma być jak najmniej, uruchamiają proces zwykle kojarzony z lasami i łąkami. Na kilkunastu metrach kwadratowych zaczyna się historia, którą nauka opisuje od ponad stu lat jako sukcesję ekologiczną. A jej skutkiem będzie większa różnorodność gatunkowa.
Zacznijmy od tego, dlaczego trawnik jest tak stabilny (wizualnie). Częste koszenie eliminuje większość roślin dwuliściennych, zostają tylko trawy, które mają nisko położone stożki wzrostu. Zwarta darń to układ, w którym wygrali ci, którzy już tam są. Gęsta warstwa pędów i korzeni zacienia glebę, pochłania wodę i składniki pokarmowe, a przede wszystkim mechanicznie blokuje drogę nowym roślinom. Nasiono, które spadnie na taki dywan, rzadko dotrze do gleby, a jeśli nawet wykiełkuje, siewka zostanie zagłuszona zanim zdąży wypuścić drugi liść. Regularne koszenie dodatkowo utrwala ten porządek, bo faworyzuje gatunki o niskim wzroście i skłonności do rozrastania się bocznie. Trawnik jest więc czymś w rodzaju ekologicznego zamrożenia. Wygląda na spokojny, ale to spokój wymuszony i sztuczny.
Pod powierzchnią dzieje się jednak coś czego nie widać. W glebie leży glebowy bank nasion (lub szerzej, glebowy bank diaspor) czyli zapas żywych, ale uśpionych nasion zgromadzonych tam przez lata, a czasem dziesięciolecia. Także tych, które w tym roku wyrosły i zostały skoszone. Trafiły tam z roślin, które kiedyś na tym miejscu rosły. Z wiatrem, z odchodami ptaków, z butami spacerowiczów i z wodą po deszczu, przywędrowały z miejsc sąsiednich. Na jednym metrze kwadratowym gleby, na terenach otwartych mogą tkwić tysiące nasion, często należących do gatunków, których na powierzchni od dawna nie ma. Bank działa jak biologiczna pamięć miejsca i jednocześnie jak ubezpieczenie. Jeśli warunki na górze się zmienią, roślina nie musi zaczynać od zera (czekać na dyspersję i kolonizację), bo jej potomstwo już czeka. Część nasion zachowuje zdolność kiełkowania bardzo długo. Nasiona wielu pospolitych "chwastów", takich jak komosy, szczawie, dziewanny czy babki, mogą przetrwać w glebie wiele lat, a w niektórych przypadkach jeszcze dłużej. To rodzima bioróżnorodność naszego krajobrazu, uformowane przez stulecia gospodarki rolniczej na polach, pastwiskach i łąkach. Na skutek kolejnych zmian w intensywnym rolnictwie ta właśnie bioróżnorodność jest bardzo zagrożona. Paradoksalnie to miasta mogą być dla niej rezerwatami przyrody.
Skoro nasiona są na miejscu, dlaczego nie kiełkują? Bo spoczynek jest dla nich mechanizmem obronnym, a nie przypadkiem. Roślina „nie chce” budzić się wtedy, gdy nie ma szans na przeżycie, na przykład pod grubą warstwą gleby albo w cieniu gęstej darni. To oczywiście stylistyka antropomorfizowania. Roślina niczego nie chce. To efekt doboru naturalnego, który tak ukształtował fizjologię spoczynkową nasion, że reagują na określone sygnały ze środowiska. I to właśnie te gatunki przetrwały, bo tak ukształtowana fizjologia zapewniała kiełkowanie, a więc i przeżycie w określonych warunkach. Wiele nasion, zwłaszcza drobnych, ma zapas substancji odżywczych tak mały, że siewka musi szybko dotrzeć do światła, inaczej zginie. To typowe dla gatunków wczesnosukcesyjnych, inwestujących w liczbę potomstwa, a nie ich jakość. Dlatego natura wyposażyła je w czułe czujniki. Jednym z nich jest światło. U wielu gatunków reagują na nie barwniki zwane fitochromami, które pozwalają nasionu rozpoznać, że znalazło się blisko powierzchni a nie głęboko pod ziemią czy pod osłoną innych liści. Drugim sygnałem jest temperatura, a dokładniej jej wahania. Gleba pod zwartą roślinnością jest chłodna i wyrównana, natomiast odsłonięta ziemia nagrzewa się w dzień, a w nocy wychładza. Takie wahania są dla uśpionych nasion informacją, że nad nimi zrobiło się miejsce. Do tego dochodzą zmiany w dostępności wody i związków azotu, które także potrafią przerwać spoczynek.
Teraz widać, co naprawdę robi dzik. Ryjąc w poszukiwaniu dżdżownic, larw owadów, bulw i korzeni, odwraca darń, kruszy wierzchnią warstwę gleby i wynosi na powierzchnię ziemię z głębszych poziomów, razem z zawartymi w niej nasionami i zarodnikami innych organizmów. Odsłonięta gleba dostaje światło, którego wcześniej nie widziała, i zaczyna przechodzić dzienne wahania temperatury. Dla setek nasion to jednocześnie budzik i sygnał startu. Podobnie działają kopce kreta, tyle że w mniejszej skali - odsłonięta ziemia tworzy na trawniku małe, świeże wysepki, na których siewki mają szansę, jakiej nigdzie indziej na tym terenie nie dostaną. Tworzą się małe wysepki różnorodności, niczym wyspy na oceania. Na tym opisywanym fragmencie niedawno pojawił się kret, ze swoimi kopcami., Ale to dziki uczyniły znaczącą różnice. Obie sytuacje opisuje ta sama zasada, którą ekolodzy nazywają zaburzeniem. Krótkotrwałe naruszenie ustalonego układu otwiera przestrzeń dla gatunków, które w stabilnych warunkach przegrywają. W stabilnych warunkach wygrywają specjaliści i gatunki późnosukcesyjne. W naszych warunkach klimaksem byłby las. Koszenie trawników też jest zaburzeniem, przypominającym zgryzanie przez roślinożerców. Jednak koszenie ujednolica siedlisko. A na wypas owiec, kóz czy krów w miastach nie bardzo możemy sobie pozwolić. A przynajmniej nie w każdym miejscu.
Wróćmy do sytuacji ze zdjęcia. Na rozrytym miejscu zaczyna się sukcesja. Najpierw pojawiają się pionierzy, czyli gatunki wczesnosukcesyjne (przez niektórych nazywane "chwastami", o drobnych nasionach i krótkim cyklu życia, które potrafią szybko wykorzystać wolną przestrzeń i światło. Na wiosnę, w ciągu kilku tygodni zazielenią się tam gwiazdnice, rdesty, przetaczniki, komosy i inne rośliny jednoroczne, które na regularnie koszonym trawniku niemal nie występują. Z czasem do gry wchodzą rośliny wieloletnie, trawy rozrastające się z sąsiedniej darni, a luka stopniowo się zasklepia. Zanim to nastąpi, przez kilka miesięcy lub lat trwa na niej miniaturowy ekosystem o innej strukturze niż otoczenie - z roślinami kwiatowymi, z nasionami dla ptaków, z owadami zapylającymi i żerującymi na pionierach. Sukcesja, którą zwykle opisuje się w skali dziesięcioleci i hektarów, rozgrywa się tu na kilku metrach kwadratowych i można ją obserwować z okna. Albo w czasie porannego spaceru z psem.
Ekolodzy mają na to ogólniejszy opis. Według hipotezy pośrednich zaburzeń, sformułowanej w latach siedemdziesiątych XX wieku, największa różnorodność gatunkowa występuje tam, gdzie zaburzenia są umiarkowane, czyli nie zbyt rzadkie, bo wtedy kilka gatunków konkurencyjnych wypiera resztę i nie zbyt częste, bo wtedy przetrwają tylko najbardziej odporne. Mozaika zaburzonych i nienaruszonych płatów zwiększa różnorodność całego miejsca. Taka heterogenna i zmienna w czasie mozaika niczym archipelag powstających i zanikających wysp na oceanie. Trawnik z lukami po dzikach, krecich kopcach czy pracach ziemnych jest właśnie taką mozaiką. Jednolite zielone tło zyskuje wyspy o zupełnie innym składzie gatunkowym. Las także regeneruje się w lukach po dużych olbrzymach, powalonych przez wiatr czy burzę. Pod wielkim dębem rośnie mało roślin, bo są zacienione. Ale jeśli burza powali olbrzyma to nagle powstaje oświetlona mała polana. I wtedy startują liczne młode drzewka. Startują w wyścigu do bycia olbrzymem. Chyba, że leśni roślinożercy systematycznie zgryzać będą młode pędy wzrastających drzewek. Przypomnę - w przyrodzie ważne są zachodzące procesy, a nie tylko stan obecny.
Warto o tym pamiętać, zanim zdecydujemy, jak oceniać obecność dzików w mieście. Nie chodzi o to, by zaprzeczać problemom. Czasem zwierzęta te bywają agresywne wobec psów i ludzi, ryzykowne dla ruchu drogowego i kłopotliwe dla zarządców terenów zieleni, a dokarmianie tylko pogłębia zależność od człowieka. Z perspektywy ekologii miejskiej buchtowanie jest jednak czymś więcej niż aktem wandalizmu. To jeden z niewielu naturalnych procesów, które w ogóle jeszcze działają w przestrzeni zdominowanej przez beton, asfalt i kosiarkę (oraz jesienne zdmuchiwanie liści przez spalinowe, hałasujące dmuchawy). Pokazuje, że miasto nie jest przyrodniczą pustynią, lecz miejscem, w którym uśpione nasiona, glebowe pamięci i dzikie zwierzęta wciąż potrafią uruchomić procesy znane z lasów i łąk. Tyle ważnych przyrodniczo zjawisk dzieje się w mieście, wystarczy spojrzeć pod nogi.










