![]() |
| Wakacyjna pamiątka z Bielska-Białej. Bohaterowie naszych kreskówek. Na blokowiskowym podwórku. |
W tytule zawarty jest pozorny paradoks. Jak bogactwo może zubażać? Może. I ja to widzę w młodym pokoleniu. Nie wartościuję co jest lepsze. Jest po prostu inne od mojego świata, w którym wyrastałem. Nasze dzieciństwo toczyło się na podwórku i bawiliśmy się przede wszystkim wyobraźnią, bo byliśmy biedni. Dziś, w okresie większej zamożności, dzieci bawią się przede wszystkim gotowymi przedmiotami. Zawsze wydawało mi się to oczywistym postępem, aż zacząłem się zastanawiać, co w tym rachunku zostało po stronie strat. Bo ubóstwo, jak się okazuje, bywa szczególnym rodzajem bogactwa: bogactwem pustego miejsca, które trzeba czymś wypełnić.
Weźmy taki patyk. Dla dorosłego jest to kawałek drewna, dla nas był wszystkim po kolei: mieczem rano, wędką w południe, a wieczorem czarodziejską różdżką, która mogła zamienić sąsiadkę w ropuchę, choć niestety nigdy tego nie zrobiła. Mógł być też czarodziejskim ołówkiem, którym rysując przedmioty od razu je się stwarzało. Patyk nie miał własnego zdania na swój temat. Nie był niczym, więc mógł być wszystkim. Tymczasem dzisiejsza zabawka jest już czymś konkretnym i wyobrażeniowo zakończonym. Plastikowy rycerz ma zbroję z dokładnie odwzorowanymi nitami, minę wyrażającą określoną determinację i nierzadko przyciski, które wydają dźwięki bitwy. Jest zakończony w szczegółach, skończony w najlepszym i zarazem najgorszym tego słowa znaczeniu. Nie zostawia dziecku żadnej luki, w którą mogłaby wsunąć się wyobraźnia. Może być tylko narracja przygód tego rycerza, czyli fabularne odtwarzanie jego przygód. Można by powiedzieć, że ktoś już za dziecko pomyślał i to całkiem starannie. Tyle że nie o to w zabawie chodzi. Przynajmniej ja tak uważam, zakorzeniony w swoim ubogim, podwórkowym dzieciństwie.
My żyliśmy w przeświadczeniu, że świat nie oferuje nam gotowych rozwiązań. Nikt nam niczego nie podawał na tacy. A jeśli już, to była to taca wyobrażona, bo prawdziwą mama wolała zatrzymać dla siebie w kredensie. Chcesz coś? To sobie wymyśl. Ta prosta zasada brzmiąca jak wyrok, okazała się najlepszą szkołą jaką można sobie wymarzyć. Wymyślaliśmy więc. Lepiliśmy z gliny całe miasta, których mieszkańcy (np. żołędziowe czapeczki z pobliskiego dębu) byli nieco krzywi, ale za to nikt się na nich nie skarżył. Liście stawały się banknotami i to z kursem znacznie stabilniejszym niż niejedna prawdziwa waluta. Pióra były gołębiami, a każdy z nich miał charakter i unikalną rasę. Zardzewiała rama od roweru, stojąca smętnie przy płocie była szybkim motocyklem, który fruwał w obłokach, wyprzedzając wszystko, co na ziemi miało koła i hamulce. Dorosły widział złom, a my widzieliśmy maszynę zdolną do lotu. I do przeżywania przygód, do wymyślania fabuły. Rekwizyt dla wyobraźni.
Najciekawsze jest jednak to, że ta umiejętność nie zostawała na podwórku. Kiedy dorosłość z całą swoją powagą zapukała do drzwi, okazało się, że świat dorosłych również nie jest gotowy. Nikt nie wręczył nam instrukcji obsługi życia, a jeśli nawet, to brakowało w niej połowy stron. Trzeba było budować, tworzyć, wymyślać rozwiązania tam, gdzie żadnych nie było. Podwórko okazało się więc treningiem przed życiem. Ten, kto jako dziecko z kawałka kory i gęsiego piórka potrafił zrobić okręt, pływający po kałuży na drodze, w dorosłości bez większego zdziwienia zabiera się do budowania z niczego firm, rodzin i planów na przyszłość. Nauczył się bowiem rzeczy najważniejszej: że świat jest materiałem, a nie gotowym produktem.
Dlatego twierdzę, że dzisiejszy świat jest uboższy, choć wygląda na zasobniejszy. Jest uboższy obfitością, bo obfitość gotowych rzeczy wypiera obfitość możliwości. Paradoks polega na tym, że im więcej dziecko ma, tym mniej ma do wymyślenia. Zabawka, która potrafi wszystko, odbiera dziecku szansę, by to ono cokolwiek potrafiło. Gotowe bogactwo z zasięgu ręki jest bogactwem podarowanym, a podarowane nie smakuje tak jak zdobyte. Rama od roweru, której nikt nie zaprojektował jako motocykla była cenniejsza od najdroższego modelu w sklepie, bo to my nadaliśmy jej wartość. Cena rzeczy mieściła się w naszej głowie, a nie na metce.
Nie piszę tego z pretensją do współczesnych dzieci, bo to nie one wybierają, co trafia do ich pokoju. Nie chcę też udawać, że bieda była wspaniała, bo bywała zwyczajnie uciążliwa i nikt o zdrowych zmysłach nie zatęskni za dziurawymi butami. Chodzi mi raczej o coś subtelniejszego, o świadomość, że pewnych rzeczy nie da się kupić, bo ich istotą jest właśnie brak. Wyobraźnia rośnie tam, gdzie jest miejsce, a miejsce powstaje tylko wtedy, gdy czegoś nie ma. Może więc najlepszym prezentem, jaki dorośli mogą dziś dać dzieciom jest odrobina niedoboru. Na przykład patyk zamiast plastikowego miecza, pudełko zamiast zamku, kawałek podwórka bez żadnych instrukcji. A ja się zastanawiam jakie patyki przynieść studentom na zajęcia by kreować ich wyobraźnię. Albo jakie mają sami poszukać i przynieść. Nawet jeśli tym patykiem jest telefon komórkowy. Bo być może oni telefonami też wyobrażają sobie rzeczy niemożliwe i nieistniejące. Jeszcze nieistniejące w realu.
Na koniec pozostaje pytanie, które zadaję sobie coraz częściej, patrząc na półki uginające się od zabawek. Co jest cenniejsze: motocykl z fabryki czy ten, który fruwa w obłokach, choć stoi przy płocie i trochę rdzewieje? I nawet nie ma kół. Ot, sama rama z kierownicą. Odpowiedź znam od dawna i to z własnego doświadczenia. Ten drugi nigdy się nie zepsuł, nigdy nie skończyły mu się baterie i nigdy nie wyszedł z mody. Wystarczyło tylko chcieć i trochę poudawać. A tego, jak się okazuje, nie da się wyprodukować na taśmie.

Brak komentarzy:
Prześlij komentarz