Wesz językożerna czyli zawiłości życia pasożytów

Mural z katowickiego podwórka ilustruje tekst o morskim pasożycie. Bo po pierwsze nie miałem oryginalnego zdjęcia opisywanego skorupiaka, a po drugie pasożyty nie wyglądają najpiękniej. 

Wesz językożerna (Cymothoa exigua) to niezwykle interesujący pasożytniczy skorupiak morski, należący do rzędu równonogów (Isopoda). Jest więc dalekim kuzynem powszechnych w naszych wodach ośliczek wodnych czy żyjący na lądzie stonóg i prosionków. Wesz językożerna jest znana przede wszystkim z tego, że pasożytuje na rybach, zasiedlając ich jamę gębową. Jej biologia jest szczególnie ciekawa ze względu na protandryczny hermafrodytyzm, czyli zjawisko, w którym osobnik najpierw rozwija się jako samiec, a następnie może przekształcić się w samicę.

Rozwój Cymothoa exigua rozpoczyna się od swobodnie pływającego stadium larwalnego. Larwy, określane jako manca, poszukują odpowiedniego żywiciela. Po znalezieniu ryby dostają się do jej jamy gębowej i przyczepiają do okolic skrzeli. Młode osobniki rozwijają się początkowo jako samce. W tym okresie są stosunkowo niewielkie i mogą pozostawać w pobliżu skrzeli, gdzie mają odpowiednie warunki do wzrostu i odżywiania.

Jeżeli w jamie gębowej ryby pojawi się już dojrzała samica, obecność samca może prowadzić do zahamowania jego przemiany płciowej. Gdy natomiast samica nie jest obecna, samiec może rozpocząć zmianę płci. Rozwija się wtedy jako samica, zwiększa rozmiary ciała i zajmuje charakterystyczne miejsce w przedniej części jamy gębowej ryby. Kluczowa jest kolejność zasiedlania żywiciela. W przypadku rodzaju Cymothoa osobnik, który jako pierwszy osiedli się w odpowiednim miejscu, ma szansę zostać samicą. Kolejny osobnik, który dołączy do niego, pozostaje samcem. W ten sposób w jamie gębowej jednej ryby może powstać para rozrodcza.

Przemiana samca w samicę nie jest nagła. Zachodzi podczas kolejnych linień i obejmuje stopniową przebudowę układu rozrodczego: struktury męskie zanikają, a rozwijają się jajniki i żeńskie struktury rozrodcze. Wyróżnia się więc trzy zasadnicze fazy: samca, osobnika przejściowego i samicę. Dojrzała samica zajmuje miejsce przy nasadzie języka ryby. Przyczepia się do tkanek za pomocą odnóży i odżywia krwią oraz płynami ustrojowymi żywiciela. Jej obecność prowadzi do zaniku języka, ale nie oznacza to, że ryba traci całkowicie zdolność odżywiania się. Pasożyt zajmuje miejsce dawnego narządu (język) i może pełnić częściowo jego funkcję mechaniczną. Pasożyt, który zniszczył język sam staje się językiem. Samica po zapłodnieniu wytwarza jaja, które rozwijają się w specjalnej komorze lęgowej, czyli marsupium. Po wylęgu młode przechodzą kolejne stadia rozwojowe w komorze, a następnie opuszczają ją jako swobodnie pływające larwy typu manca. Rozpoczynają wówczas poszukiwanie kolejnej ryby, swojego żywiciela.

W przypadku C. exigua w rozwoju istotna jest przede wszystkim obecność innych osobników. Badania populacji pasożytujących na rybach lucjanach (Lutjanus peru) wykazały, że samotny, młody osobnik może przekształcić się w samicę. Jeżeli w jamie gębowej znajduje się już samica, kolejny osobnik pozostaje samcem. Samiec może osiągnąć dojrzałość płciową bez przekształcania się w samicę. Zmiana płci jest związana z wielkością i etapem rozwoju. Nie znamy jednak wszystkich szczegółów mechanizmu hormonalnego regulującego tę przemianę u C. exigua. Przypuszcza się, że samica może wydzielać substancje sygnałowe, które hamują dalszą feminizację samca. Najciekawszy aspekt biologiczny zmiany płci u Cymothoa exigua jest przykładem dostosowania strategii rozrodczej do warunków życia pasożyta. Ponieważ znalezienie żywiciela i osiedlenie się w jego jamie gębowej nie jest łatwe, możliwość zmiany płci zwiększa szansę, że w jednym żywicielu powstanie kompletna para rozrodcza. Pierwszy osobnik może stać się samicą, a następny jej partnerem czyli samcem. Warto przy tym pamiętać, że szczegółowy cykl życiowy wielu równonogów z rodziny Cymothoidae jest nadal poznany niekompletnie. Część szczegółów opisu opiera się na badaniach innych przedstawicieli tej rodziny, a nie wyłącznie C. exigua. Jak zwykle w nauce ciągle jest jeszcze wiele do zbadania i do odkrycia.

Historia cyklu zyciowego wszy językożernej skłania do pewnej refleksji. W biologii granica między pasożytnictwem a współpracą nie zawsze jest tak oczywista, jak mogłoby się wydawać. Cymothoa exigua niszczy narząd swojego żywiciela, ale jednocześnie przejmuje jego funkcję. Nie jest to oczywiście współpraca w ludzkim rozumieniu tego słowa. To raczej ewolucyjny kompromis, w którym przetrwanie pasożyta zależy od utrzymania przy życiu organizmu, z którego korzysta. Gdyby ryba przestała jeść i szybko zginęła, skorupiak straciłby swoje środowisko życia, źródło pokarmu i miejsce rozmnażania. Po prostu podciąłby gałąź, na której siedzi. Można powiedzieć, że w tym niezwykłym układzie pasożyt nie tylko zamieszkuje ciało gospodarza, lecz także staje się częścią jego funkcjonowania. Ryba nadal pobiera pokarm, choć jej język należy już do innego organizmu.

Przyroda nie kieruje się naszymi wyobrażeniami o tym, co jest normalne, sprawiedliwe czy etyczne. Tworzy rozwiązania, które działają wystarczająco dobrze, by mogły przetrwać i zostać przekazane dalej, kolejnym pokoleniom. A czasem te rozwiązania są tak niezwykłe, że zmuszają nas do ponownego zastanowienia się nad tym, gdzie kończy się jeden organizm, a zaczyna drugi.