Inwazja czy ekspansja - orzech włoski jako potencjalny gatunek w ekspansji

Grafika Autorstwa Franz Eugen Köhler, Köhler's Medizinal-Pflanzen - List of Koehler Images, Domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=255358

Orzech włoski (Juglans regia) jest jednym z tych gatunków, które wymykają się prostym klasyfikacjom. Z jednej strony to drzewo o długiej historii uprawy, głęboko wpisane w krajobraz kulturowy Europy i Polski. Z drugiej – gatunek obcy, którego obecność w Polsce jest efektem wielowiekowej działalności człowieka. W ostatnich latach, w kontekście zmian klimatycznych i obserwowanych przesunięć zasięgów wielu roślin, pojawia się pytanie: czy orzech włoski może stać się gatunkiem ekspansywnym? A jeśli tak, to czy jego ekspansja może zagrozić rodzimej florze? Obserwacje terenowe z ostatnich lat wskazują, że orzech włoski pojawia się samoistnie w miejscach poza ogrodami i plantacjami. Dwa pytania są ważne, czy ten zwiększający się areał geograficzny i siedliskowy wynika z ocieplenie klimatu? Jeśli uznać za gatunek obcy to zmiany liczebności i zasięgu traktowalibyśmy jako inwazyjność. Ale jeśli uznać za gatunek rodzimy (lub tylko zadomowiony) to należałoby mówić o ekspansji. I nie chodzi tu tylko o terminologię. Trzecim aspektem, poruszonym w niniejszym tekście, jest „ucieczka" do środowiska gatunków wykorzystywanych rolniczo i ogrodniczo.

Naturalny zasięg Juglans regia obejmuje: Azję Mniejszą, Kaukaz, Iran, zachodnie Himalaje. To właśnie tam, w strefie klimatu kontynentalnego i górskiego, gatunek wykształcił swoje cechy ekologiczne: odporność na suszę, wysokie wymagania świetlne i zdolność do przetrwania chłodnych zim. Do Europy Środkowej trafił prawdopodobnie dzięki Rzymianom (dlatego włoski), którzy cenili jego owoce, drewno i właściwości lecznicze. W Polsce obecny jest od średniowiecza, początkowo jako drzewo sadownicze przy klasztorach i dworach, później jako element wiejskich siedlisk i ogrodów. Smaczne orzechy uczyniły z tego drzewa cenną roślinę hodowlaną, konkurującą z rodzimymi orzechami laskowymi.

Orzech włoski pełni w Polsce kilka ról. Jest to drzewo owocowe, cenione za smaczne, wartościowe orzechy. Jest to drzewo użytkowe, bo jego drewno jest wysoko cenione w stolarstwie. W końcu jest to drzewo ozdobne sadzone w ogrodach, parkach i na terenach wiejskich, a także drzewo „domowe” tradycyjnie sadzone przy zagrodach jako symbol dobrobytu i ochrony. Wrosło w krajobraz Polski przez wieki. Sam w młodość dziwiłem się, dlaczego te orzechy nazwane bywają włoskimi, kiedy w polskich ogrodach są zbierane. W ogrodnictwie docenia się jego majestatyczną koronę, szybki wzrost po okresie młodzieńczym oraz odporność na suszę. Jednocześnie ogrodnicy dobrze znają jego „ciemną stronę”: silną allelopatię (o tym niżej).

Orzech włoski ma dość specyficzne wymagania. Potrzebuje dużo światła i nie toleruje zacienienia, wymaga żyznej gleby, przepuszczalnej, najlepiej wapiennej o umiarkowanej wilgotności. Jest wrażliwy na późne przymrozki, które mogą niszczyć młode pędy. To właśnie te cechy sprawiają, że w warunkach naturalnych nie konkuruje skutecznie z rodzimymi gatunkami lasotwórczymi. Do niedawna polskie zimy skutecznie ograniczały ucieczkę z ogrodów i kolonizowanie siedlisk leśnych. W zwarciu leśnym przegrywa, a w siedliskach ruderalnych pojawia się głównie dzięki człowiekowi lub wiewiórkom.

Wróżmy do allelopatii. Allelopatia to zjawisko biologiczne polegające na tym, że jedna roślina wytwarza związki chemiczne wpływające na wzrost, rozwój lub przeżywalność innych organizmów, najczęściej innych roślin, ale także grzybów czy mikroorganizmów. Allelopatia obejmuje wydzielanie substancji chemicznych (np. fenoli, terpenów, alkaloidów, juglonu u orzecha włoskiego). Substancje te mogą działać hamująco (najczęściej) lub stymulująco. Ogrodnicy wiedzą by nie dodawać liści orzecha włoskiego do kompostu, bo utrudni to potem wzrost innych roślin. Łatwo zauważyć, że pod drzewem orzecha włoskiego niewiele innych roślin jest w stanie wyrosnąć. Podobno takich miejsc unikają także komary, co wykorzystywane jest w naturalnych sposobach ograniczania niedogodności tych owadów.
 Oddziaływanie może zachodzić przez: korzenie, liście i ich rozkład, łupiny owoców, lotne związki w powietrzu. Allelopatia jest mechanizmem konkurencji międzygatunkowej, ale nie jest równoznaczna z inwazyjnością. W przypadku orzecha włoskiego juglon ogranicza rośliny rosnące bezpośrednio pod koroną, lecz nie zwiększa zdolności gatunku do ekspansji w skali krajobrazu. Orzech włoski produkuje juglon, związek chemiczny hamujący wzrost wielu roślin, zwłaszcza: pomidorów, jabłoni, niektórych traw, roślin ozdobnych. Juglon działa lokalnie, głównie w obrębie korony i strefy korzeniowej, powoli, uwalniając się z liści, korzeni i łupin. Wiele opinii wskazuje, że allelopatia orzecha włoskiego nie prowadzi jednak do ekspansji populacji. To raczej mechanizm obronny, który ogranicza konkurencję w najbliższym otoczeniu drzewa, ale raczej nie zwiększa jego zdolności do kolonizowania nowych siedlisk.

Czy ocieplenie klimatu może sprzyjać ekspansji orzecha włoskiego? To pytanie jest dziś szczególnie istotne. Zmiany klimatu wpływają na przesuwanie się zasięgów wielu gatunków ku północy. W przypadku orzecha włoskiego można wskazać kilka potencjalnych konsekwencji. Czynnikami sprzyjającymi jego potencjalnej ekspansji są łagodniejsze zimy zwiększą przeżywalność siewek. Dłuższy sezon wegetacyjny poprawi wzrost młodych drzew,  natomiast częstsze susze mogą faworyzować gatunki odporne na niedobór wody, takie jak Juglans regia.

Czynnikami ograniczającymi ekspansję są: wysokie wymagania świetlne, brak zdolności do kolonizacji lasów (tak przynajmniej na razie wskazują dane), ciężkie nasiona ograniczające naturalne rozprzestrzenianie (roznoszone są przez zoochorię, np. przez wiewiórki i ptaki z rodziny krukowatych) oraz konkurencja ze strony rodzimych gatunków pionierskich (brzoza, osika, wierzby). W efekcie ocieplenie klimatu może zwiększyć częstość spontanicznych siewek, zwłaszcza w miastach i na terenach ruderalnych, ale nie musi prowadzić do ekspansji w sensie ekologicznym.

Czy orzech włoski może zagrozić rodzimej florze? Na podstawie obecnych danych wydaje się, że nie stanowi zagrożenia. Nie tworzy masowych populacji, nie wypiera gatunków rodzimych, nie wkracza do siedlisk cennych przyrodniczo. W przyszłości, przy dalszym ocieplaniu klimatu, może częściej pojawiać się w krajobrazie, być bardziej odporny na zimowe uszkodzenia (łagodniejsze zimy), lokalnie dominować w miejscach silnie przekształconych przez człowieka. To ostatnie wydaje się już występować, jak wynika z wstępnych i rozproszonych informacji botaników i dendrologów. Jednak nawet w takim scenariuszu trudno wyobrazić sobie, by stał się gatunkiem inwazyjnym w sensie prawnym czy ekologicznym. Jego biologia nie sprzyja agresywnej ekspansji.

Orzech włoski to gatunek obcy, ale od wieków zadomowiony w Polsce. Jego obecność jest silnie związana z człowiekiem – zarówno historycznie, jak i współcześnie. Choć zmiany klimatu mogą sprzyjać jego częstszemu pojawianiu się, nie ma przesłanek, by uznać go za gatunek ekspansywny lub potencjalnie inwazyjny. Jego wpływ na rodzimą florę jest ograniczony i lokalny, a ewentualne zmiany w przyszłości będą dotyczyć raczej krajobrazu kulturowego niż ekosystemów naturalnych.

Warto jeszcze na chwile zatrzymać się przy problemie terminologii gatunków obcych. W ekologii inwazji istnieje kilka pojęć, które wydają się klarowne na papierze, ale w praktyce prowadzą do sporów: gatunek obcy, gatunek inwazyjny, gatunek zadomowiony, gatunek powracający czy gatunek reliktowy. Największe napięcia pojawiają się tam, gdzie historia zasięgów jest dynamiczna, a klimat – zmienny. Wtedy proste kategorie przestają działać.

Orzech włoski (Juglans regia) mógł występować w Polsce w poprzednich interglacjałach, ma długą historię kulturową i reaguje na współczesne ocieplenie klimatu. To stawia pytanie: czy ich współczesne pojawianie się należy traktować jako ekspansję gatunków rodzimych, czy jako inwazję gatunków obcych? Rodzimy czy obcy? To problem czasu i pamięci ekologicznej. W klasycznej definicji:

• gatunek rodzimy to taki, który dotarł na dany obszar bez udziału człowieka,
• gatunek obcy to taki, którego obecność wynika z działalności człowieka.

Ale ta definicja zakłada, że znamy pełną historię zasięgu. A przecież zasięgi roślin zmieniały się wielokrotnie. W plejstocenie i holocenie wiele gatunków miało populacje reliktowe, które wyginęły, część gatunków mogła naturalnie powrócić, ale aktywność człowieka je „wyprzedziła”. To prowadzi do paradoksów. Przykładem jest jodła, która była w Polsce w poprzednich interglacjałach. W holocenie wróciła naturalnie, ale jej współczesne rozmieszczenie jest częściowo wynikiem nasadzeń. Czy jest rodzima? Tak, mimo że człowiek ją sadził, jej naturalna historia w Polsce jest udokumentowana.

Orzech włoski mógł występować w Europie Środkowej w cieplejszych okresach plejstocenu. Czy to czyni go rodzimym? Nie, bo jego współczesny powrót nie nastąpił naturalnie, lecz dzięki człowiekowi. Być może jest spóźnionym „powracającym gatunkiem”. Widać więc, że rodzimość nie jest kategorią absolutną, lecz historyczną i kontekstową.

Zmiany klimatu powodują przesuwanie się zasięgów wielu roślin ku północy. W efekcie gatunki, które kiedyś tu rosły, mogą wracać, gatunki południowe mogą pojawiać się naturalnie, granice zasięgów stają się płynne. To rodzi pytanie: jeśli gatunek pojawia się naturalnie dzięki zmianom klimatu, to czy jest obcy? W ekologii inwazji odpowiedź brzmi: nie – jeśli jego migracja jest naturalna, nie jest gatunkiem obcym. Ale w praktyce trudno to udowodnić. Czy nasiono przyniosła wrona? Czy przyjechało z transportem drewna? Czy klimat po prostu „otworzył drzwi”? Dlatego współczesna nauka coraz częściej mówi o: gatunkach powracających, gatunkach przesuwających zasięg oraz o gatunkach klimatycznych migrantów. To próba wyjścia poza sztywny podział „rodzimy–obcy”.

A co z orzechem włoskim? Ekspansja czy inwazja? Załóżmy hipotetycznie, że wraz z ociepleniem klimatu orzech włoski zaczyna pojawiać się w lasach liściastych, odnawiać się w siedliskach naturalnych oraz tworzyć stabilne populacje. Jak to interpretować? Czy byłby to powrót gatunku rodzimego? Raczej nie, bo jego współczesna obecność w Polsce jest wynikiem wielowiekowej uprawy, a nie naturalnej migracji. Czy byłaby to ekspansja gatunku obcego? Tak – ale nie inwazja, dopóki nie spełni kryteriów inwazyjności: szybkie rozprzestrzenianie oraz wypieranie gatunków rodzimych. Orzech włoski nie wykazuje takich cech. Czy moglibyśmy mówić o „ekspansji klimatycznej”? To najbardziej precyzyjne określenie. Gatunek obcy, zadomowiony, reagujący na ocieplenie klimatu, ale raczej nie inwazyjny. Choć w literaturze  przedmiotu można spotkać sie z określeniem, że orzech włoski w ostatnich latach stał się gatunkiem inwazyjnym w Polsce. Pierwsze oznaki jego intensywnego i samorzutnego rozprzestrzeniania się poza uprawami w Polsce zaobserwowano dopiero w latach 90. XX wieku. W drugiej dekadzie XX zaczał zajmować nowe stanowiska głównie na gruntach porolnych w pobliżu osad ludzkich, rzadziej natomiast pojawiał sie w żyznych buczynach.

Czy orzech włoski może zagrozić rodzimej florze? Nawet jeśli zacznie częściej pojawiać się w naturze to nie wkracza do lasów o zwartym drzewostanie, nie konkuruje skutecznie z gatunkami pionierskimi, jego allelopatia działa lokalnie, jego nasiona nie rozprzestrzeniają się na duże odległości. Dlatego nawet w scenariuszu ocieplenia klimatu nie przewiduje się, by stał się gatunkiem inwazyjnym. Czy te prognozy sprawdzą się? Być może ujawnią się inne procesy, do tej pory niezauważone?

Dlaczego terminologia jest tak trudna? Po pierwsze historia zasięgów jest dynamiczna, a definicje często sztywne. Po drugie zmiany klimatu rozmywają granice między gatunkami rodzimymi a obcymi. Po trzecie gatunki powracające i gatunki przesuwające zasięg wymykają się klasycznym kategoriom. Po czwarte orzech włoski pozostaje gatunkiem obcym zadomowionym, nawet jeśli zacznie częściej pojawiać się w naturze. I po piąte jego ewentualne rozprzestrzenianie należy traktować jako ekspansję klimatyczną.

Poniższe podsumowanie syntetyzuje wnioski z kilku różnych publikacji. 1. Zasięg historyczny – gdzie orzech włoski występował naturalnie? Naturalny zasięg Juglans regia obejmuje Azję Mniejszą, Kaukaz, Iran i zachodnie Himalaje. W plejstocenie i interglacjałach gatunek mógł okresowo występować szerzej w Europie, ale brak dowodów na trwałe populacje w Polsce. Rozprzestrzenienie kulturowe - do Europy Środkowej trafił dzięki człowiekowi, prawdopodobnie już w czasach rzymskich. W średniowieczu był szeroko sadzony przy klasztorach, dworach i gospodarstwach. Orzech włoski nie jest gatunkiem rodzimym Europy Środkowej, choć jego obecność ma wielowiekową tradycję. 2. Zasięg współczesny – gdzie występuje dziś? W Europie występuje powszechnie jako drzewo sadownicze i ozdobne. Spontaniczne siewki pojawiają się głównie: w miastach, na siedliskach ruderalnych, w pobliżu upraw i gospodarstw.

Badania terenowe i fenologiczne (Słowacja, Pakistan, Himalaje) wskazują, że gatunek nie kolonizuje lasów naturalnych, nie tworzy samoodnawiających się populacji w siedliskach półnaturalnych, jego rozprzestrzenianie zależy od człowieka i wiewiórek. Ale ważnym czynnikiem umożliwiającym rozprzestrzenianie orzecha włoskiego są ptaki z rodziny krukowatych, przenoszące jego nasiona na odległości nieraz przekraczające 500 m.  W niektórych regionach Polski uznany został niedawno jako zadomowiony (kenofit). Na początku XXI wieku orzech włoski został klasyfikowany przez niektórych autorów za gatunek inwazyjny w początkowej fazie ekspansji. 

Zmiany klimatu a przyszły zasięg – co mówią modele i dane empiryczne? Najważniejszym źródłem jest modelowanie SDM Paź‑Dyderskiej i współautorów (2021), które pokazuje silny sygnał przesunięcia zasięgu ku północy. Modele przewidują zwiększenie klimatycznej przydatności siedlisk w Europie Środkowej i Północnej. Jednocześnie południe Europy traci odpowiednie warunki (susza, stres cieplny). Polska, Niemcy, kraje bałtyckie i południowa Skandynawia mogą stać się bardziej sprzyjające dla wzrostu i owocowania. orzecha włoskiego. 

Badania dendroklimatologiczne (Bhutan, Pakistan, Słowacja) pokazują: wysoką wrażliwość na temperaturę i opady, dobrą tolerancję na suszę (przy odpowiedniej głębokości gleby) oraz przyspieszenie fenologii w cieplejszych latach. To oznacza, że gatunek dobrze reaguje na cieplejszy klimat, co zwiększa jego potencjał do pojawiania się w nowych regionach.

Czy orzech włoski może zwiększać swój areał w Europie? Tak, klimatycznie może. Modele i dane empiryczne wskazują, że: ocieplenie klimatu zwiększa liczbę siedlisk odpowiednich, gatunek może pojawiać się częściej w krajobrazie, jego potencjalny zasięg klimatyczny przesuwa się na północ. Ale ekologicznie jego ekspansja jest ograniczona. Mimo sprzyjającego klimatu ciężkie nasiona ograniczają naturalne rozprzestrzenianie. Ponadto gatunek wymaga dużo światła i nie wkracza do lasów, allelopatia działa lokalnie, nie wspiera ekspansji oraz brak cech typowych dla gatunków inwazyjnych.

Najbardziej prawdopodobny scenariusz jest taki, że więcej siewek pojawi się w miastach i na siedliskach ruderalnych oraz częstsze będą spontaniczne pojawy w krajobrazie kulturowym, brak masowej ekspansji w ekosystemach naturalnych.

Gatunek pochodzi z Azji; w Europie Środkowej obecny dzięki człowiekowi. Obecnie jest szeroko uprawiany, lokalnie dziczejący, ale nie ekspansywny. W przyszłości ocieplenie klimatu może zwiększyć jego potencjalny zasięg klimatyczny, ale nie ma dowodów, że stanie się gatunkiem inwazyjnym lub zagrożeniem dla miejscowej flory. Na koniec dodam jeszcze, ze hipotezy naukowe weryfikowane są przez... fakty. I oczywiście eksperymenty. 

O tym, jak polskie uczelnie mogą powtórzyć błąd Poczty Polskiej

Dokąd teraz? I czy postój nie potrwa zbyt długo?

Inspiracją do napisania niniejszego eseju był niedawno opublikowany na Facebooku tekst dr Piotra Wasyluka o pokoleniu Alfa na uczelniach. I dyskusja na Facebooku, która się pod nim wywiązała. Dr Wasyluk jest filozofem z wykształcenia i pracy naukowej, długo pracował na uniwersytecie, zna problem a teraz zajmuje się szkoleniami i kreowaniem trendów. Można powiedzieć, że mocno zanurzony jest także w szeroko rozumianej edukacji.

W historii instytucji są momenty, które z perspektywy czasu wydają się oczywiste. Wszyscy widzimy, że należało działać inaczej, szybciej, odważniej. Że sygnały były czytelne, a zmiana wisiała w powietrzu. Ale duże organizacje - zwłaszcza te przyzwyczajone do swojej pozycji - mają niezwykły talent do ignorowania nadchodzących rewolucji. Dopiero gdy fala przejdzie, zaczynają nerwowo uczyć się i gonić stracony czas i szanse. Retrospektywnie wszystko widać lepiej i wyraźniej, ale okazuje się, że i w czasach możliwego wyboru byli sygnaliści wskazujący na szanse, zagrożenia i możliwe rozwiązania. Ich głos był jednak wołaniem na puszczy.

Jednym z najbardziej symbolicznych przykładów takiej przegapionej szansy jest historia Poczty Polskiej i paczkomatów. To opowieść o instytucji, która miała wszystko, by stać się liderem nowej epoki: infrastrukturę z licznymi punktami pocztowymi w całej Polsce, zaufanie społeczne, skalę działania, mnóstwo klientów. Zabrakło tylko jednego - zdolności, by zobaczyć, że świat właśnie skręca w inną stronę. Że przyszłość nie jest przedłużenie teraźniejszości a zwłaszcza wczorajszości. Paczkomaty to innowacja, której Poczta Polska nie zauważyła.

Przez dziesięciolecia Poczta Polska była monopolistą. Listy płynęły szerokim strumieniem, paczki również, a rynek wydawał się stabilny. Sam wysyłałem w dzieciństwie i młodości wiele listów i kartek świątecznych. Ale gdy handel elektroniczny (e‑commerce - kupowanie i sprzedawanie towarów lub usług przez internet, za pomocą urządzeń elektronicznych, takich jak komputery, smartfony czy tablety, zamiast tradycyjnych sklepów stacjonarnych) zaczął rosnąć, zmieniły się potrzeby klientów: chcieli odbierać przesyłki o dowolnej porze, bez kolejek, bez czekania na kuriera, bez stania w kolejce przy pocztowym okienku. To był moment, w którym instytucja publiczna mogła wykorzystać swoją przewagę. Jeszcze wcześniej sukcesywnie ale konsekwentnie papierowe listy zastępowane były pocztą elektroniczną. A potem komunikacja w mediach społecznościowych i z wykorzystaniem telefonicznych smsów. To działo się powoli i długo. Kierunek był jednak widoczny i przewidywalny. To nie stało sie nagle jak uderzenie planetoidy.

Poczta Polska nie była instytucją o dużym (lub nawet średnim) potencjale innowacyjności. Paczkomaty powstały poza Pocztą - w firmie, która nie miała ani tradycji, ani infrastruktury, ale miała coś innego: wyobraźnię i gotowość do ryzyka. Gdy Poczta Polska zorientowała się, że świat poszedł w inną stronę, było już za późno. Konkurencja zdążyła zbudować sieć, przyzwyczajenia klientów i cały ekosystem usług.

To nie jest historia o złej woli. To historia o instytucji, która nie potrafiła zobaczyć, że jej świat właśnie się kończy. Czy uniwersytety powtórzą ten sam błąd? Dziś podobny moment nadchodzi dla polskich uczelni wyższych. Na korytarzach jest już pokolenie Zetek a powili pojawia się zupełnie nowa generacja - pokolenie Alfa. Studenci, którzy:

• dorastali w świecie natychmiastowego dostępu do wiedzy,
• uczą się poprzez działanie, nie poprzez bierne słuchanie,
• oczekują interaktywności, personalizacji i sensu,
• traktują technologię jak naturalne środowisko,
• a edukację jak usługę, a nie rytuał.

Tymczasem wiele uczelni wciąż działa tak, jakby nic się nie zmieniło. Jakby studenci nadal byli tacy sami jak dwadzieścia lat temu. Jakby wykład ex cathedra był nieśmiertelną formą, a sylabus — świętym dokumentem. Jakby świat nie przyspieszył. Możemy narzekać, że studenci są niedojrzali i nie gotowi na wysiłek, że powinni mieć większa motywację. Tak, tylko to tak samo nieskuteczne jak narzekanie, że ludzie teraz nie piszą listów tak jak kiedyś. A powinni, bo przecież pismo odręczne bardziej rozwija mózg. 

To właśnie tutaj zaczyna się ryzyko przegapienia szansy. Bo jeśli uczelnie nie dostrzegą, że zmienia się model uczenia się, to powstaną inne rozwiązania. Już powstają: platformy edukacyjne, bootcampy, mikrokursy, społeczności uczące się, hybrydowe modele mentoringowe, mikropoświadczenia. Przyroda nie znosi pustki, a edukacja tym bardziej. Spośród wielu uczelni wyższych nieliczne już coś zmieniają. Ponadto powstają zupełnie nowe inicjatywy pozauczelniane. Warto przypomnieć, że współczesne uniwersytety wyrosły po rewolucji humboldtowskiej. Wilhelm von Humboldt był człowiekiem spoza środowiska uniwersyteckiego. Być może teraz też zasadniczy impuls do zmian przyjdzie z zewnątrz?

Na początku XIX wieku Europa była w stanie głębokiego wstrząsu. Wojny napoleońskie, upadek dawnych porządków, narodziny nowoczesnych państw. Wszystko to tworzyło atmosferę, w której stare instytucje zaczynały tracić swoją oczywistość. W Prusach, osłabionych militarnie i politycznie, pojawiła się potrzeba gruntownej reformy państwa. Właśnie wtedy na scenę wchodzi Wilhelm von Humboldt - lingwista, filozof, polityk, a przede wszystkim wizjoner edukacji.

Humboldt nie chciał jedynie ulepszyć istniejących szkół wyższych. On chciał je wynaleźć na nowo. W 1810 roku powołał do życia Uniwersytet Berliński, który stał się laboratorium nowej idei - uniwersytetu jako wspólnoty wolnych badaczy. To była rewolucja nie tyle organizacyjna, ile mentalna. W centrum tej wizji stała jedność badań i nauczania. Student nie miał być biernym odbiorcą wykładów, lecz uczestnikiem procesu odkrywania. Profesor nie miał być urzędnikiem przekazującym wiedzę, lecz badaczem, który zaprasza młodych ludzi do wspólnego poszukiwania prawdy. To właśnie wtedy narodziły się seminaria, doktoraty, nowoczesne laboratoria, czyli wszystko to, co dziś uważamy za oczywiste elementy życia akademickiego.

Drugim filarem była wolność: wolność nauczania (Lehrfreiheit) i wolność uczenia się (Lernfreiheit). Humboldt wierzył, że prawda nie rodzi się w systemie nakazów i kontroli, lecz w przestrzeni swobodnej debaty. Uniwersytet miał być miejscem, gdzie myśl może rozwijać się bez presji politycznej, ekonomicznej czy ideologicznej. To idea, która do dziś stanowi fundament autonomii akademickiej.

Trzecim elementem była koncepcja kształcenia całościowego (Bildung). Uniwersytet nie miał produkować specjalistów, lecz ludzi zdolnych do samodzielnego myślenia, odpowiedzialności i rozumienia świata. W tym sensie Humboldt stworzył model edukacji, który wykraczał daleko poza pragmatykę rynku pracy. Chodziło o formowanie człowieka, nie tylko fachowca. Rewolucja Humboldta szybko rozprzestrzeniła się po Europie i świecie. Stała się wzorcem dla nowoczesnych uniwersytetów - od Warszawy po Harvard. Przez ponad dwieście lat to właśnie humboldtowski ideał wyznaczał kierunek rozwoju szkolnictwa wyższego.

Dziś, w epoce gwałtownych przemian technologicznych i społecznych, coraz częściej mówi się o kryzysie tego modelu. Choć w pogoni za korporacyjnością sporo straciliśmy z wolności otwartej debaty i formowania człowieka zamiast tylko fachowca. Ale niezależnie od tego, jak będą wyglądały przyszłe instytucje edukacyjne, jedno pozostaje pewne: Humboldt stworzył uniwersytet, który po raz pierwszy w historii uczynił wolność, badania i rozwój człowieka swoim rdzeniem. I to właśnie ta idea, choć wielokrotnie reinterpretowana, wciąż stanowi punkt odniesienia, gdy zastanawiamy się, czym edukacja powinna być w świecie, który nieustannie się zmienia

Uniwersytet Humboldtowski pojawił się na początku epoki przemysłowej. Teraz pojawia się kolejna zmian cywilizacyjna i gospodarcze, zmienia się cały świat i forma edukacji. I tu pojawia się perspektywa sygnalisty. Kogoś, kto widzi zmianę wcześniej, ale mówi w próżnię. „Jako sygnalista czuję, że moje wołanie to wołanie na puszczy. W wielu miejscach toczy się dyskusja, podejmowane są różne próby. Jedne uczelnie próbują śmielej i szybciej, inne mniej. Moja marnie. Czuję się jak szykanowany sygnalista. Bo po co piszę i mówię, przecież zły to ptak, co gniazdo swe kala itp.”

To doświadczenie nie jest jednostkowe. W wielu uczelniach osoby, które mówią o potrzebie zmian, są traktowane jak kłopotliwi marzyciele. Jak ci, którzy „psują atmosferę”, bo przypominają, że świat nie stoi w miejscu. Zamiast otwartej debaty pojawiają się mniej lub bardziej zawoalowane  ostrzeżenia, że „w rektoracie pilnie śledzą te wypowiedzi”. Zamiast przestrzeni do rozmowy pojawia się cisza, w której łatwo o zniechęcenie. a na pewni nie jest to klimat rodzący innowacyjność. A przecież uniwersytet powinien być miejscem, gdzie dyskusja jest nie tylko możliwa, ale wręcz konieczna. Miejscem, gdzie różne wizje ścierają się w twórczym sporze. Tymczasem brakuje przestrzeni, zarówno analogowych, jak i cyfrowych, w których można rozmawiać o przyszłości edukacji bez lęku i autocenzury.

W biznesie sprawa jest prosta: jeśli rynek odchodzi od butów i chce sandałów, firma ma wybór - dostosować się albo zniknąć. W edukacji mechanizm jest podobny, choć wolniejszy. Uniwersytety przeszły już jedną wielką transformację na początku epoki przemysłowej. Teraz nadchodzi kolejna. I znów jedne instytucje się przekształcą, inne zwiędną, a jeszcze inne zostaną zastąpione przez zupełnie nowe formy uczenia się. I znów będzie Poczta Polska i InPost oraz spóźnieni naśladowcy z paczkomatami.

To nie jest katastroficzna wizja. To naturalny proces. Przyroda nie znosi pustki. W tej wolnej luce wyrośnie coś nowego. Jeśli uczelnie sensownie nie zareagują, powstaną edukacyjne „paczkomaty” - rozwiązania, które wypełnią lukę szybciej, taniej i skuteczniej. I wtedy tradycyjne instytucje będą próbowały gonić rynek, tak jak Poczta Polska próbuje dziś gonić InPost.

Czy jeszcze mamy czas? Tak. Ale nie dużo. Edukacja ma wymiar globalny i dzięki internetowi można studiować daleko, bez częstego ruszania się z miejsca. To w czasie pandemii na dużą skalę odkryliśmy, że można być w miejscu pięknym przyrodniczo i realizować pracę zdalną gdzieś w metropolii, zwłaszcza w zakresie zarządzania i nadzoru. Odnosi się to także do edukacji i rozrywki.

Zmiana nie polega na kupieniu nowej platformy e‑learningowej ani na wprowadzeniu obowiązkowych szkoleń z metodyki. Chodzi o głęboką przemianę kultury dydaktycznej:

• od transmisji do współtworzenia,
• od hierarchii do partnerstwa,
• od kontroli do zaufania,
• od stabilności do eksperymentowania.

Nie na co po próżnicy wylewać łez nad „wyciekaniem” studentów. Pokolenie Alfa nie będzie czekać, aż uczelnie się obudzą. Jeśli nie znajdzie sensu i jakości w tradycyjnych instytucjach, pójdzie tam, gdzie ten sens i jakość będą dostępne. Tak jak klienci poszli do paczkomatów.

Dziedzictwo i teraźniejszość: cztery filary współczesnego łowiectwa

 

Być może współczesne łowiectwo znajduje się w jednym z najtrudniejszych momentów swojej wielowiekowej historii. Zawieszone między etosem dawnych wieków a nowoczesną wrażliwością etyczną, budzi skrajne emocje – od dumy z pielęgnowania tradycji po gwałtowny sprzeciw społeczny. Aby zrozumieć, czym jest dzisiaj polowanie, musimy przyjrzeć się czterem filarom, na których się ono opiera oraz cieniom, które rzuca na dzisiejszy świat. W łowiectwie odbija się długa ewolucja kulturowa Homo sapiens i wejście w kolejną duża transformację. Od łowiectwa ludzkość odchodziła przez ostatnie 11 tysięcy lat, powoli ale sukcesywnie. Teraz być może zachodzi kolejna transformacja.

Moja pierwszą książka przyrodnicza była książką myśliwską, która przeglądałem już od wczesnego dzieciństwa w czasie wakacji na wsi. Intrygowały mnie ilustracje, np. tura. Dlatego myślistwo od najwcześniejszych lat kojarzyłem pozytywnie ze znajomością przyrody. Tak jak wielu moich rówieśników do poznawania przyrody wchodziłem przez myślistwo i leśnictwo. Myśliwy i leśnik byli symbolami ochrony środowiska, wiedzy o przyrodzie. Podobnie było z wędkarstwem. Tak jak dawni ludzie by być łowcami i zbieraczami musieli poznać przyrodę jej rytmy, zwyczaje zwierząt, tropić itp. Poznać by sprawnie eksploatować, by złowić rybę, znaleźć cos w do jedzenia lub upolować. Ja już nie polowałem, łowiłem ryby na wędkę z kija leszczynowego, zbierałem grzyby i jagody w lesie. Jakaś namiastka łowiecko-zbierackiego tryby życia ludzkich przodków.

W czasach studenckich wzorem ekologa był najpierw wykładowca a potem mój szef na uczelni wyższej – docent Włodzimierz Jezierski. Łowiectwo kojarzyło mi się z ekologią populacji, z wiedzą naukową i rzetelnymi badaniami oraz z regulacjami ekosystemowymi. Same pozytywne skojarzenia. Jeszcze bardziej pogłębiona wiedza przyrodnicza.

W niniejszym tekście chcę napisać o czterech korzeniach czy filarach łowiectwa: dziedzictwie kulturowym, rozrywce, gospodarczym pozyskiwaniu mięsa i regulacjach ekosystemowych. A zakończę ochroną przyrody i ochroną środowiska.

1. Dziedzictwo kulturowe: od wczesnych Homo sapiens do „Czerwonych Baronów”

Współczesne łowiectwo opiera się na specyficznym kodzie etycznym (np. polski ceremoniał łowiecki, kult św. Huberta). To nie tylko polowanie, ale cały system wartości, sygnałów myśliwskich i specyficznej terminologii (tzw. język łowiecki). Często jest to pasja przekazywana z ojca na syna, dziadka na wnuka, wuja na siostrzeńca, stanowiąca element tożsamości lokalnych społeczności. Aby zrozumieć dzisiejsze emocje wokół polowań, musimy cofnąć się do momentu, w którym nasz gatunek zaczął definiować swoją relację ze światem przyrody poprzez drapieżnictwo-łowiectwo.

Historia Homo sapiens, a wcześniej także naszych przodków z rodzaju Australopithecus, to w dużej mierze historia łowców-zbieraczy. Przez setki tysięcy lat polowanie na zwierzynę – zarówno drobną, jak i megafaunę – nie było wyborem, lecz biologicznym imperatywem. To właśnie białko zwierzęce i tłuszcz pozwoliły na gwałtowny rozwój ludzkiego mózgu. Jakkolwiek w diecie to nie mięso stanowiło główny dopływ kalorii, to jednak wiązało się z prestiżem. 

Ewolucja łowiectwa to jednocześnie kronika postępu technologicznego ludzkości. Każdy etap rozwoju cywilizacji znajdował swoje odbicie w narzędziach polowania: od prymitywnego kamienia i zaostrzonego kija, przez miotacze oszczepów i łuki (będące pierwszymi maszynami do magazynowania energii mechanicznej), aż po wynalezienie prochu i broni palnej. W tym sensie łowiectwo jest matką inżynierii. Dobrzy myśliwi byli i dobrymi wojownikami stale obytymi z bronią. technika łowiecka była w dużym stopniu także techniką wojenną.

Wraz z przejściem do osiadłego trybu życia i powstawaniem struktur państwowych, dostęp do zwierzyny przestał być powszechny. Zjawisko to stało się jednym z pierwszych mechanizmów stratyfikacji społecznej. Ziemia i żyjąca na niej zwierzyna stały się własnością władcy. Dostęp do niej był limitowany i koncesjonowany. 

W epoce feudalizmu prawo do polowania na „grubego zwierza” (jelenie, dziki, żubry) zostało zarezerwowane dla arystokracji i królów. Polowanie stało się rytuałem władzy, treningiem wojennym w czasach pokoju i pokazem statusu. Poddanym, często borykającym się z chronicznym niedożywieniem, pozostawało kłusownictwo. Choć dziś kojarzone pejoratywnie, historycznie kłusownictwo było formą łowiectwa oraz wykorzystaniem metod traperskich i wnykarstwa w walce o biologiczne przetrwanie. To tu nastąpił trwały rozdział między „szlachetnym myślistwem” a „plebejskim kłusownictwem”, który do dziś rezonuje w społecznej percepcji tej aktywności. Na marginesie tlił się "syndrom wspólnego pastwiska" czyli jako korzystać ze wspólnych zasobów by ich nie zniszczyć, nie zużyć.

W Polsce obraz myśliwego jako przedstawiciela elity utrwalił się niezwykle silnie. Przez wieki był to szlachcic na koniu, otoczony sforką ogarów. Co ciekawe, ta struktura społeczna przetrwała nawet radykalne zmiany ustrojowe. W okresie PRL, mimo oficjalnej ideologii egalitaryzmu, łowiectwo pozostało domeną uprzywilejowanych. Dawną arystokrację zastąpili tzw. „czerwoni baronowie” – wysocy dygnitarze PZPR, wojskowi oraz przedstawiciele inteligencji. Do tej grupy dołączyli leśnicy, którzy jako kustosze leśnych siedlisk stali się naturalnymi sukcesorami tradycji łowieckiej. Ten historyczny splot sprawił, że współczesne łowiectwo w Polsce często nie jest postrzegane jako zwykłe hobby, lecz jako aktywność elitarna, niosąca ze sobą bagaż tradycji, ale też dawnych podziałów klasowych.

Współczesne łowiectwo, choć wyewoluowało w stronę ochrony przyrody, wciąż korzysta z tej bogatej symboliki. Trzeba jednak pamiętać, że pod warstwą ceremoniału kryją się te same potrzeby, które towarzyszyły naszym przodkom na afrykańskiej sawannie – choć dziś realizowane są w zupełnie innych realiach etycznych i prawnych.

Choć czasy feudalne i ustrój słusznie miniony odeszły do historii, mechanizm postrzegania łowiectwa jako wyznacznika statusu pozostał w polskiej mentalności zaskakująco trwały. W XXI wieku obserwujemy zjawisko, które można nazwać „aspiracyjnym modelem łowiectwa”. Dla wielu osób wstąpienie w szeregi Polskiego Związku Łowieckiego nie wynika jedynie z pasji do przyrody, ale jest traktowane jako akt awansu społecznego.

W kręgach biznesowych i politycznych przynależność do koła łowieckiego wciąż bywa synonimem wejścia do „wyższej sfery”. Myślistwo, z jego specyficznym ceremoniałem, nobilitującym mundurem i ekskluzywnym charakterem męskich spotkań, stało się współczesnym substytutem arystokratycznego stylu życia. Dla nowej klasy średniej i wyższej, posiadanie wysokiej klasy broni czy udział w polowaniach dewizowych stanowi czytelny sygnał sukcesu finansowego i towarzyskiego.

To pragnienie prestiżu jest jednak mieczem obosiecznym. Z jednej strony podtrzymuje ono tradycje, które bez napływu nowych członków mogłyby zaniknąć. Z drugiej strony buduje wizerunek myślistwa jako hermetycznej kasty, co bywa zarzewiem konfliktów społecznych i niechęci osób postronnych, postrzegających łowiectwo jako „rozrywkę bogatych elit” kosztem dobra wspólnego, jakim jest przyroda.

W ten sposób współczesne łowiectwo staje się socjologicznym pomostem między dawną tradycją feudalną a nowoczesną potrzebą prestiżu, co w dużej mierze tłumaczy, dlaczego budzi ono tak skrajne emocje – od podziwu po głęboką niechęć.

2. Polowania jako rozrywka

To właśnie ten filar budzi dziś najsilniejsze protesty. Współczesne myślistwo przestało być walką o przetrwanie, a stało się formą rekreacji klasy średniej. Wykorzystanie nowoczesnych technologii, takich jak noktowizja i termowizja, zmienia zasady gry – krytycy zauważają, że odbiera to zwierzynie jakiekolwiek szanse i odziera polowanie z etosu „fair play”. Wysiłek i wiedze terenowa zastąpiły kosztowne gadżety.

Skrajnym przejawem tego nurtu jest turystyka łowiecka (np. egzotyczne safari) oraz kolekcjonowanie trofeów z gatunków zagrożonych wyginięciem. Fanaberie bardzo bogatych ludzi. Historia pokazuje również mroczne patologie, gdy instynkt łowiecki zostaje wynaturzony – jak w przypadku snajperów polujących na ludzi podczas wojny w byłej Jugosławii. Dla współczesnego, empatycznego społeczeństwa, czerpanie przyjemności z zabijania staje się barierą nie do zaakceptowania.

Rekreacja na łonie natury to dla wielu to forma ucieczki od zgiełku miasta, sposób na obserwację przyrody i aktywność fizyczną. Sposób na obcowanie z przyrodą. Krytycy jednak wskazują na nieetyczność czerpania przyjemności z zabijania. W odpowiedzi środowiska łowieckie coraz częściej kładą nacisk na "przeżycie estetyczne" i kontakt z naturą, a nie na sam moment strzału.

Jeśli dziedzictwo kulturowe jest fundamentem łowiectwa, to funkcja rekreacyjna jest jego najbardziej kruchym i kontrowersyjnym elementem. Współcześnie myślistwo przestało być koniecznością biologiczną, a stało się wyborem stylu życia. To właśnie tutaj przebiega główna linia sporu w debacie między zwolennikami a przeciwnikami polowań.

Dla współczesnego przedstawiciela klasy średniej, aspirującego do miana elity, łowiectwo stało się formą ekskluzywnej ucieczki od cywilizacji. Jednak ta „ucieczka do natury” coraz częściej odbywa się w otoczeniu najnowocześniejszej technologii. Tradycyjną obserwację i znajomość lasu zastępuje termowizja i noktowizja: które zacierają naturalną przewagę zwierzyny w nocy, czyniąc polowanie bardziej skutecznym. Myślistwo jako produkt turystyczny pozwala na wyjazdy do Afryki czy Azji, gdzie trofeum z lwa, słonia czy antylopy staje się symbolem statusu i zasobności portfela.

Ten technologiczny wyścig zbrojeń sprawia, że łowiectwo coraz rzadziej przypomina dialog z naturą, a coraz częściej staje się formą precyzyjnej, technokratycznej eliminacji celów. Głównym punktem zapalnym jest sam fakt czerpania satysfakcji z aktu odebrania życia. W dobie rosnącej empatii wobec zwierząt i rozwoju nurtów proekologicznych, społeczeństwo coraz głośniej mówi „nie” zabijaniu dla sportu czy emocji.

Koncepcja łowiectwa jako rozrywki budzi fundamentalny opór etyczny, ponieważ uwidacznia się moralna asymetria. Rozrywka jednego gatunku opłacona jest cierpieniem i śmiercią drugiego. I to nie dla przeżycia jak u typowego drapieżnika czy naszych przodków lecz dla rozrywki. Kolekcjonowanie poroży czy skór jest postrzegane jako archaiczny i okrutny atawizm, niepasujący do wrażliwości XXI wieku.

W tym nurcie pojawiają się również zjawiska skrajnie patologiczne, które kładą się cieniem na całym środowisku łowieckim. Przykładem jest polowanie na gatunki zagrożone wyginięciem, gdzie rzadkość występowania zwierzęcia paradoksalnie podnosi jego „cenę” i atrakcyjność w oczach niektórych kolekcjonerów. Historia zna jednak jeszcze mroczniejsze przykłady wypaczenia instynktu łowieckiego. Najbardziej drastycznym symbolem degradacji tej idei były udokumentowane przypadki „polowań na ludzi” podczas oblężenia Sarajewa, gdzie snajperzy traktowali cywilów jak zwierzynę łowną. Za dzieci płacili więcej. Choć to margines ludzkiego okrucieństwa, pokazuje on, jak niebezpieczne może być całkowite odarcie polowania z etyki i sprowadzenie go wyłącznie do mechanicznej przyjemności z trafiania w cel.

Filar rozrywkowy jest najtrudniejszy do obrony w debacie publicznej. O ile regulację ekosystemu można uzasadnić naukowo, o tyle „przyjemność z polowania” pozostaje kwestią sumienia i etyki, która w dzisiejszym społeczeństwie podlega coraz surowszej ocenie

3. Gospodarcze pozyskiwanie mięsa

Dla wielu praktyków łowiectwo to przede wszystkim najbardziej pierwotny sposób zdobywania żywności. Dziczyzna, jako produkt wolny od antybiotyków i stresu chowu przemysłowego, jest dziś promowana jako najzdrowsze i najbardziej etyczne białko zwierzęce. Przetwarzanie upolowanej zwierzyny ma w Polsce głębokie korzenie, łączące wykwintną kuchnię dworską z tradycyjnym wędliniarstwem ludowym.

Istnieje tu jednak silny aspekt ekonomiczny. Możliwość wykupu taniego mięsa przez członków kół łowieckich sprawia, że środowisko to często lobbuje za rozszerzaniem przywilejów i limitów odstrzału. Budzi to pytania o to, czy myśliwy jest jeszcze strażnikiem przyrody, czy już użytkownikiem zasobu, który stara się go maksymalnie wyeksploatować. Warto jednak zwrócić uwagę na hodowlę zwierząt łownych, np. bażanty i wypuszczanie ich do środowiska by od razu do nich strzelać. To jak ferma zwierzęca tylko z dziwacznym pozyskiwaniem mięsa i z pozorami polowań na dzikie zwierzęta.

Dziczyzna jest uznawana za najbardziej ekologiczne źródło białka zwierzęcego. Polowanie staje się tu elementem „etycznego talerza” dla osób odrzucających produkty z masowych rzeźni. Choć w mediach najwięcej miejsca zajmują spory o etykę, dla wielu praktyków łowiectwo pozostaje przede wszystkim najbardziej pierwotnym sposobem pozyskiwania żywności. Filar gospodarczy to wymiar, w którym pasja spotyka się z pragmatyzmem, a historia kuchni z komercyjnym rynkiem spożywczym.

Pozyskiwanie mięsa dzikich zwierząt to proces, w którym zbiegają się dwa nurty polskiej tradycji. Z jednej strony mamy kuchnię szlachecką i arystokratyczną, pełną wykwintnych pieczeni z jelenia, pasztetów z zająca czy dzikiego ptactwa, będącą synonimem luksusu i wyrafinowania. Z drugiej strony istnieje silnie zakorzeniona tradycja ludowa, wywodząca się z dawnego kłusownictwa i metod traperskich. To właśnie tam dziczyzna była sposobem na uzupełnienie ubogiej diety o wartościowe białko, co wykształciło unikalne metody domowego przetwarzania mięsa, wędzenia i konserwacji. Współcześnie ten kulinarny fundament przekształcił się w prężnie działający przemysł dziczyzny. Produkty te promuje się jako „najzdrowszą alternatywę” dla mięsa z chowu przemysłowego – wolną od antybiotyków, hormonów i stresu związanego z transportem do rzeźni.

Dla znaczącej grupy myśliwych dostęp do tuszy upolowanego zwierzęcia jest realnym benefitem ekonomicznym. Wewnętrzne przepisy kół łowieckich często pozwalają członkom na wykup mięsa po cenach znacznie niższych od rynkowych (tzw. ceny w punkcie skupu). Łowiectwo staje się więc sposobem na zapełnienie domowej zamrażarki produktem najwyższej jakości relatywnie niskim kosztem.

Ta ekonomiczna motywacja rodzi jednak określone napięcia. Część środowiska łowieckiego silnie lobbuje za utrzymaniem lub zwiększeniem limitów odstrzału oraz rozszerzeniem katalogu gatunków łownych. Im szersze przywileje, tym łatwiejszy dostęp do zasobu, jakim jest dzika zwierzyna i ptactwo. Natomiast krytycy wskazują, że jeśli główną motywacją staje się chęć pozyskania mięsa, myśliwy przestaje być „strażnikiem ekosystemu”, a zaczyna być postrzegany jako „użytkownik zasobów”, co może prowadzić do nadmiernej eksploatacji populacji zwierząt.

Paradoksalnie, to właśnie ten filar łowiectwa znajduje nieoczekiwanych sojuszników wśród tak zwanych osób świadomych ekologicznie. Argument o „etycznym talerzu” głosi, że zwierzę żyjące na wolności, w swoim naturalnym środowisku, miało lepsze życie niż jakakolwiek krowa czy świnia w systemie fermowym. W tym kontekście polowanie na dzika czy sarnę w celu konsumpcji jest przedstawiane jako powrót do naturalnego porządku, w którym śmierć zwierzęcia nie jest „rozrywką”, lecz elementem obiegu materii. Za mało jest jednak miejsca dla dzikich zwierząt, by z łowiectwa utrzymać bezpieczeństwo żywnościowe ludzkości. To tylko mały, odświętny dodatek. Przez ponad 11 tysięcy lat systematycznie odchodzimy id zbieractwa i łowiectwa ku hodowli i rolnictwu. A teraz nawet przemysłowej produkcji żywności. Miejsca dla dzikiej przyrody pozostało bardzo niewiele. 

Jednak dążenie do maksymalizacji dostępu do mięsa pozostaje punktem zapalnym. Walka o przywileje łowieckie i prawo do polowania na kolejne gatunki ptaków czy ssaków sprawia, że gospodarczy aspekt łowiectwa jest często postrzegany przez opinię publiczną jako próba prywatyzacji dobra wspólnego, jakim są dzikie zwierzęta.

4. Regulacje ekosystemowe

Ostatni filar współczesnego łowiectwa to funkcja, która w teorii stanowi najsilniejszy argument za jego istnieniem w XXI wieku. W świecie niemal całkowicie przekształconym przez człowieka, tradycyjna wizja „natury, która sama się reguluje”, stała się w wielu miejscach mitem. Tu pojawia się przestrzeń dla łowiectwa jako narzędzia aktywnej ochrony przyrody i zarządzania ekosystemami. W tym kontekście myśliwi mogliby pełnić rolę „regulatorów”, ale wymaga to ewolucji od bycia hobbystą-strzelcem do bycia wykwalifikowanym zarządcą ekosystemu. Taka rola opiera się nie na emocjach, lecz na twardych danych ekologicznych i biologicznych.

W świecie antropocenu, gdzie naturalne mechanizmy zostały zaburzone (a w zasadzie zdominowane przez aktywność człowieka), regulacja ekosystemów wydaje się koniecznością - od trawników miejski, przez krajobrazy rolnicze po parki krajobrazowe i lasy gospodarcze. Teoretycznie myśliwi mogliby pełnić rolę partnerów nauki, eliminując np. gatunki inwazyjne, takie jak norka amerykańska, jenot czy szop pracz, które dziesiątkują rodzimą przyrodę. Sami jednak myśliwi wprowadzają gatunki obce, np. muflony, jelenie sika, bażanty. W razie potrzeby mogliby regulować liczebność nadmiernie rozradzających się gatunków, jako że wpływ naturalnych drapieżników został ograniczony. Na dodatek myśliwi starają się eliminować drapieżniki takie jak wilki czy niedźwiedzie jako konkurentów do zwierzyny łownej.

Problem polega na tym, że taka praca regulacyjna w ekosystemach wymaga ogromnej wiedzy i często metod traperskich (kłusowniczych), a nie strzelby. Ponadto polowanie na drapieżniki „nie opłaca się” – po upadku rynku futer, nikt nie skupuje skór z lisów czy szopów. Bez zysku z mięsa czy trofeum, ten najważniejszy z punktu widzenia nauki filar łowiectwa pozostaje często martwym zapisem lub niechcianym obowiązkiem.

Kluczowym polem do popisu dla nowoczesnego łowiectwa jest eliminacja gatunków obcych i inwazyjnych, które zagrażają rodzimej bioróżnorodności. Gatunki takie jak norka amerykańska (dziesiątkująca populacje ptaków wodnych i błotnych), jenot i szop pracz (wyjadające lęgi ptaków i konkurujące z rodzimymi drapieżnikami), stanowią ogromne wyzwanie dla ochrony przyrody. Problem polega jednak na tym, że skuteczne usuwanie tych gatunków wymaga odejścia od tradycyjnego polowania z bronią palną na rzecz metod traperskich. Jest to praca żmudna, mało efektowna i wymagająca specjalistycznej wiedzy, której często brakuje w tradycyjnym modelu szkolenia myśliwych. Przykładem może być w niektórych miejscach bóbr. Gatunek przywrócony przyrodzie i pełniący bardzo pożyteczna rolę. Niemniej w takich miejscach jak depresyjne Żuławy należałoby zmniejszyć ich populacje. Wydawane są decyzje o odstrzale, ale myśliwi nie realizują tych planów. Do bobra nie da się strzelać z wygodnej ambony.

Największym wyzwaniem dla tego filaru jest jego wymiar ekonomiczny. O ile polowanie na jelenia przynosi wartościowe mięso, o tyle regulacja populacji gatunków inwazyjnych lub drapieżników (takich jak lisy) jest z perspektywy myśliwego „nieopłacalna”. Przez dekady motywacją do polowań na drapieżniki był handel skórami. Eliminacja szopów czy norek nie przynosi trofeów ani mięsa. Staje się więc czystym kosztem i obowiązkiem, który myśliwi muszą realizować w ramach wolontariatu lub który musiałby być finansowany z budżetu państwa.

Aby regulacje ekosystemowe stały się rzeczywistym fundamentem łowiectwa, konieczna jest zmiana priorytetów. Myśliwy przyszłości musiałby przedłożyć dobro ekosystemu nad własną satysfakcję z trofeum czy pozyskania mięsa. To wymaga nie tylko zmiany metod (pułapki, precyzyjne odłowy), ale i głębokiej reformy systemu edukacji łowieckiej, by myśliwy stał się partnerem dla naukowców i służb ochrony przyrody.

5. Koszty środowiskowe

Analizę łowiectwa należy zakończyć spojrzeniem na jego negatywne skutki, które kłócą się z wizerunkiem „opiekunów lasu”. Po pierwsze zagrożenie dla bioróżnorodności. Podczas polowań na ptaki często dochodzi do pomyłek (lub celowych strzałów) do gatunków chronionych i rzadkich, których myśliwi nie potrafią lub nie chcą odróżnić w locie.

Amunicja śrutowa pozostawia w środowisku, zwłaszcza wodnym, tony toksycznego ołowiu. Ten ołów szkodzi nie tylko ptakom lecz krąży w środowisku i trafia także do naszych organizmów. Ptaki wodne połykają śruciny, myląc je z gastrolitami (kamyczkami pomagającymi w trawieniu), co prowadzi do bolesnej śmierci z powodu ołowicy. Ołów przenika również do łańcucha pokarmowego, zagrażając drapieżnikom i padlinożercom.

Z kolein praktyka nęcenia zwierzyny pod ambonami starym chlebem (często w foliowych workach) czy resztkami spożywczymi wprowadza do lasów odpady i zanieczyszczenia, zamieniając dzikie siedliska w nienaturalne żerowiska. Choć teoretycznie ma to służyć regulacji populacji, w rzeczywistości często zmienia się w niekontrolowane wprowadzanie odpadów do lasu. Najbardziej rażącym przejawem niedbalstwa jest wysypywanie karmy wraz z opakowaniami, takimi jak foliowe worki. Zamiast naturalnego siedliska, okolice ambon przypominają niekiedy wysypiska śmieci, co drastycznie kłóci się z wizerunkiem myśliwego jako etycznego opiekuna lasu

Współczesne łowiectwo stoi przed ogromnym wyzwaniem. Aby przetrwać w świecie o rosnącej wrażliwości ekologicznej, nie może ograniczać się tylko do kultywowania arystokratycznych tradycji czy pozyskiwania mięsa. Musi wyeliminować patologie, takie jak zaśmiecanie lasów czy używanie toksycznej amunicji, oraz postawić na rzetelną edukację przyrodniczą. Bez tej transformacji, negatywne skutki środowiskowe będą coraz mocniejszym argumentem dla ruchów dążących do całkowitego zakazu polowań.

Podsumowanie

Współczesne łowiectwo stoi na rozdrożu. Jeśli chce przetrwać, musi ewoluować z elitarnej rozrywki w stronę rzetelnego, opartego na nauce zarządzania przyrodą. Wymaga to jednak rezygnacji z toksycznej amunicji, zakończenia polowań na ptaki i postawienia etyki ekosystemowej ponad chęć zdobycia trofeum czy taniego mięsa. Bez tej zmiany, łowiectwo pozostanie jedynie kontrowersyjnym reliktem przeszłości, coraz mocniej kolidującym ze współczesnym rozumieniem ochrony świata żywego.

Współczesne łowiectwo to skomplikowany splot czterech sił. Tradycja i prestiż (dziedzictwo) walczą tu z nowoczesną wrażliwością (opór wobec rozrywki), a pragmatyka (mięso) musi znaleźć wspólny język z ekologią (regulacje).

Teoretycznie łowiectwo opiera sią na własnym samorządzie. Zatem środowisko łowieckie mogłoby samo się uzdrowić i oczyścić z licznych patologii. Myśliwi korzystają ze wspólnych zasobów środowiska przyrodniczego, należącego do ogóły społeczeństwa. Ich interesy często stoją w konflikcie z interesami innych ludzi (np. dostęp do lasu w czasie polowań). Zwierzyna wyrządza szkody rolnicze i leśne i konieczne są kompensacje. Dzisiejsze łowiectwo musi przestać być postrzegane wyłącznie przez pryzmat dubeltówki. Staje się elementem zarządzania zasobami przyrodniczymi. Wyzwaniem pozostaje znalezienie kompromisu między tradycją a nowymi oczekiwaniami społecznymi, które domagają się większej transparentności i etyki.

Zeszyt do ćwiczeń terenowych czyli o analogowych narzędziach terenowych i o tym, co warto ocalić

Widać dziurki, by wpiąć do segregatora formatu A5.

 

Robiąc porządki znalazłem stare kartki, przygotowane do powielenia na ksero. Są widoczne na ilustracji wyżej. Dwie wersje z różnych lat. Łączy je to, że mają po 30-40 lat. Początek mojej pracy dydaktycznej na uczelni, gdy dostałem do prowadzenia zajęcia pt. „ćwiczenia terenowe ” dla studentów biologii. Głównym celem było pokazanie zoologii bezkręgowców i ekologii, by studenci zobaczyli obiekt biologiczny w jego naturalnym środowisku i dostrzegli zachodzące procesy. Było to jeszcze w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Olsztynie (w ubiegłym wieku). Chciałem czegoś więcej niż tylko wyjść ze studentami w teren i pokazywać im co żyje w wodzie, lesie i na łące. Chciałem im pokazać także to, jak notować. Tak jak ja notowałem i zbierałem informacje poznając świat biologiczny. Miał to być notatnik, który „myślał” razem z nami. Rodziła się modułowość i chciałem ją pokazać. Żeby poznali nie tylko tradycyjny notatnik w zeszycie. Jako świeżo wykształcony pedagog chciałem wdrażać karty pracy do zajęć terenowych. Wtedy to się zaczynało rozwijać i było modne i świeże.

Jest to więc opowieść o analogowych narzędziach terenowych i o tym, co warto ocalić. Na starych kartkach, które dziś wyglądają jak artefakty z innej epoki, widać cały ekosystem dawnej edukacji terenowej. Nie cyfrowy, nie zautomatyzowany, nie „w chmurze”. Bardziej „w plecaku”, „w kieszeni”, „w błocie”. Ilustracja, którą kiedyś narysowałem, była próbą uchwycenia tego świata. Świata, w którym notatnik terenowy był nie tylko narzędziem, ale sposobem myślenia. Była to też próba wdrażania notatek graficznych i to na długo zanim modne stały się skecznotki (rysnotki) i notowanie wizualne. I była to próba świadomego tworzenia swojej własnej pamięci zewnętrznej o modułowym charakterze.

Na pierwszej stronie widać coś w rodzaju mapy mentalnej: instrukcje, zeszyty, koperty, kartoteki, wycinki z gazety. Wszystko połączone strzałkami, jakby wiedza była żywym organizmem, który trzeba karmić, przewietrzać i czasem przyciąć. To graficzna instrukcja jak zbierać różne formy zapisanych kartek-notatek w jeden magazyn wiedzy terenowej. Jest więc deska z klipsem, wygodna do pracy terenowej i do notowania, są wycinki z gazet (wtedy nie było jeszcze ani Wikipedii ani powszechnie dostępnego internetu) a nawet gromadzone okazy, zbierane w terenie. Na rysunku zaznaczone są rośliny zielnikowe i liście. Ale to tylko przykład. Bo w terenie znaleźć można znacznie więcej. Jest wskazanie na kategoryzowanie notatek różnymi przekładkami oraz powiązanie z innymi zajęciami. Bo ćwiczenia terenowe nie miały być zajęciami dla samych siebie, ale miały łączyć różne działy biologii: botanikę, zoologię, fizjologię, ekologię itp. Jest i miejsce na wpinanie notatek otrzymywanych od prowadzącego w postaci treści powielonych na ksero. Wystarczy zrobić dziurkaczem dziurki i włożyć do swojego segregatorowego notatnika. A wykorzystać można także koperty (wygodne do gromadzenie niewielkich eksponatów) oraz foliowe koszulki jako swoiste pojemniki na drobiazgi.

Na drugiej kartce, wyraźnie już nieco późniejszej, widoczny jest komputer i drukarka. To wskazówka, że można dodawać treści znalezione w internecie lub przygotowane na komputerze. I widać nawet dyskietkę komputerową. Teraz to zabytek, znany jedynie z muzeów. To nie był chaos. To była modułowa logistyka analogowa. Taki roboczy prototyp terenowego zeszytu do ćwiczeń. Zanim dopracowałem, dostałem przydział na inne zajęcia. Po wielu latach znowu prowadzę ćwiczenia terenowe z zoologii bezkręgowców. Próbuję więc wrócić do starych pomysłów i przystosować je do współczesności. Do czasów, gdy studenci mają telefony komórkowe i łatwiej mogą notować przez robienie zdjęć.

A obok różnych kartek - koperta. Zwykła, papierowa, ale pełniąca rolę mobilnego archiwum na liście, pióra, próbki gleby, czasem coś, co miało być owadem, ale okazało się grudką błota, na muszle mięczaków, by zabrać i potem sprawdzić w domu lub bibliotece, posiłkując się specjalistycznymi książkami. Zeszyt do ćwiczeń - modułowy, elastyczny, żywy. Pomysł, który pozostał jedynie w początkowej wersji prototypowej. Co z tego warto zatrzymać w pierwszej połowie XXI wieku? Chyba ideę konektywizmu, która wtedy nieśmiało kiełkowała.

Na tych ilustracjach widać główny zamysł - techniczna anatomia narzędzia: kartki papieru (także papier makulaturowy lub kartki tylko z jednej strony zapisane), zeszyt z dziurkami, instrukcje, moduły, zestawy, testy. Cała infrastruktura dydaktyczna, która nie była gotowym produktem, lecz materiałem do budowania. Ten segregator (wtedy nowość) działał jak dzisiejszy system operacyjny: można było dopinać nowe moduły, usuwać nieaktualne, wstawiać własne schematy, doklejać artykuły z gazet, dodawać karty pracy z terenu, modyfikować wszystko według potrzeb nauczyciela i studenta. To była edukacja open source, zanim ktokolwiek wymyślił to pojęcie.

Notatnik terenowy nie miał GPS-u, ale miał pamięć miejsca. Nie miał synchronizacji w chmurze, ale miał ślady rzeki i zapach lasu. Nie miał backupu, ale miał drugą kopię w głowie. Był ciężki, czasem nieporęczny, ale dzięki temu - obecny. Towarzyszył w terenie, w autobusie, na schodach uczelni. Był częścią procesu, nie tylko jego zapisem. A przynajmniej taki był mój zamysł

Co warto ocalić z tej analogowej epoki? Nie chodzi o to, by wracać do papierowych zeszytów i dziurkaczy. To zadanie dla historyków nauki i szkoły. Chodzi o filozofię pracy, którą one reprezentowały: myślenie modułowe, a nie liniowe, tworzenie wiedzy, a nie tylko jej odbieranie, proces, a nie gotowy PDF, kontakt z rzeczywistością, a nie tylko z ekranem, notatki jako narzędzie refleksji, a nie tylko archiwizacji.

Bo notatki, te prawdziwe, żywe, tworzone w ruchu uczą nas czegoś, czego nie da się kliknąć. To refleksja, że wiedza powstaje stopniowo, warstwowo, w dialogu z miejscem, czasem i doświadczeniem. I to chyba wartko upgradejdować do rzeczywistości smartfonowej i ejajowej (z narzędziami AI). Modułowej notatki były przykładem myślenia, które istniała zanim przyszły komputery. Warto przypomnieć po raz kolejny, że notatki to nie tylko archiwizacja, lecz i sposób myślenia. To esencja epoki, w której segregator był naszym laptopem, a dziurkacz - kluczem do wiedzy budowanej samodzielnie. W czasach przedcyfrowych, gdy teren był bardziej błotnisty niż zmapowany, a student bardziej zmarznięty lub zmoknięty niż zalogowany, notatki powstawały stopniowo. Nie jako plik .docx, ale jako fizyczna struktura - modułowa, mobilna, żywa. Segregator z wpinanymi kartami był czymś więcej niż zbiorem papierów. To był "organizm" dydaktyczny, który rósł razem z nami. I był jakąś nowością w porównaniu do zwykłego zeszytu z niezapisanymi jeszcze kartkami. Tradycyjny zeszyt to liniowość i chronologia dodawanych zapisków. W segregatorze w każdym momencie można było reorganizować i dodawać w dowolnym miejscu. Jest więc w pewnym sensie nieliniowy. 

Każda karta miała swoją historię. Jedna powstała na kolanie, druga na plecaku, trzecia w schronisku, gdzie herbata była gorąca, ale długopis już nie pisał. Za to zatemperowany ołówek sprawdzał się w każdych warunkach. Były tam schematy z zajęć, często rysowane na szybko, z błędami, które potem stawały się legendą grupy. Były artykuły z prasy, wycinki z gazet, kserówki, czasem z dziwnych źródeł, które dziś trudno zidentyfikować. Były i uzupełnione karty pracy z ćwiczeń terenowych, z zadaniami, które miały sens tylko w kontekście konkretnego lasu, rzeki czy koperty (tak, koperty też były narzędziem dydaktycznym). I były własne notatki z marginesami pełnymi dygresji, rysunków owadów, cytatów z wykładowców i osobistych komentarzy typu „tu było zimno i były pokrzywy”. I z zapamiętanymi anegdotami.

To nie był chaos. To był prekursor myślenia wielozadaniowego (multitasking) i konektywnego, system budowany warstwami, z przepływem informacji, z miejscem na korekty, uzupełnienia, refleksje. Każdy segregator był inny. Tak jak jest inny każdy notatnik studenta. Każdy był mapą myślenia, nie tylko zbiorem danych. Nie było „zapisz jako” - było „dopnij kartę”. Nie było „ctrl+f” - było „przekartkuj i przypomnij sobie, gdzie to było”. Nie było „backup w chmurze” - był „drugi segregator u kolegi i koleżanki, na wszelki wypadek”. Kiedyś mobilność była analogowa. Segregator jeździł z nami. Albo został w domu, a po powrocie był uzupełniany terenowymi notatkami z zajęć. Być może był ciężki, nieporęczny, ale prawdziwy. Nie rozładowywał się. Nie tracił zasięgu. Za to chłonął wilgoć, zapach lasu i zarodniki grzybów z plecaka.

Ten prototyp segregatorowego notatnika mocno przypomina mi, że edukacja to proces, a nie produkt. Dziś notatki często są gotowym PDF-em, który student pobiera, czasem nawet nie czytając. Wtedy były procesem twórczym, bo nie dało się inaczej. Każda karta była efektem myślenia, rozmowy, błędu, poprawki. To była dydaktyka w ruchu - nie tylko przekaz wiedzy, ale jej konstruowanie. I być może to właśnie warto ocalić od zapomnienia i ubrać w nowe, współczesne szaty. Szukam pomysłów by je wdrożyć już wiosną tego roku. Już nie segregator a smartfon i terenowy dziennik refleksji online. Można by powiedzieć, że to już przeszłość. Ale może warto wrócić do tej idei - nie jako nostalgii, ale jako metody myślenia. Bo notatki to nie tylko archiwizacja. To sposób, w jaki uczymy się świata.

Wyszedł mi tekst nieco nostalgiczny. Ale w moim odczuciu jest ważny dla historii dydaktyki terenowej. Te notatki‑wkładki do segregatorów były przecież czymś więcej niż tylko nośnikiem informacji. Tworzyły cały mikroświat praktyk: zapach papieru po deszczu, szybkie szkice wykonane w terenie, ślady błota na marginesach, a do tego poczucie, że wiedza powstaje tu i teraz, w kontakcie z rzeczywistością.

Teraz myślę jak przejść od segregatora do smartfona, czyli o nowej odsłonie tego samego procesu. Dziś nasz notatnik nie musi już szeleścić papierem. Może świecić ekranem. Może być w smartfonie, tablecie, laptopie. Zawsze pod ręką, zawsze zsynchronizowany, zawsze gotowy na kolejną myśl, zdjęcie, szkic, link czy nagranie głosu. Ale jego rola pozostanie ta sama: ma pomaga nam myśleć, porządkować, tworzyć i wracać do tego, co ważne. Współczesny notatnik cyfrowy to nie tylko miejsce zapisu. To narzędzie poszukiwania, przestrzeń pracy koncepcyjnej, laboratorium idei.

I być może znowu zostanie na etapie prototypu? Dawniej dopinaliśmy kartki do segregatora. Dziś dopinamy moduły cyfrowe: część do uzupełnień - czego chcemy się nauczyć, jakie pytania zadać, jakie kompetencje rozwijać, definicje - własne, przetworzone, nie te z podręcznika, zadania do wykonania - checklisty, mapy myśli, mikroprojekty, linki do artykułów, filmów, baz danych, prompty czyli współczesne odpowiedniki dawnych „instrukcji”, które pomagają nam myśleć, analizować, tworzyć. To wszystko układa się w cyfrowy segregator, który tak jak dawniej powstaje stopniowo, warstwowo, w rytmie naszej nauki i ciekawości.

Być może warto pomyśleć o notatniku jako osobistym dzienniku refleksji? Zapoczątkować proces poznawania tajników biologii. W świecie, w którym wszystko jest szybkie, notatnik cyfrowy może być miejscem spowolnienia. Można w nim: zapisywać refleksje po zajęciach, robić notatki z wykładów metodami aktywizującymi, tworzyć własne pytania, dokumentować proces uczenia się, prowadzić dziennik terenowy w wersji multimedialnej, z mapą, zdjęciem, nagraniem dźwięku. To nie jest już tylko zapis faktów. To osobisty ekosystem myślenia.

Tak jak kiedyś segregator był magazynem kserówek, szkiców i wycinków, tak dziś notatnik cyfrowy może stać się: repozytorium linków, zbiorem własnych definicji, katalogiem pomysłów, szkicownikiem projektów, archiwum zdjęć i nagrań z terenu, miejscem, gdzie wiedza jest nie tylko przechowywana, ale i przetwarzana. To nadal będzie praca modułowa - tylko medium się zmieni. Taki terenowy dziennik refleksji muszę wymyślić w szczegółach i go sprawdzić w działaniu. Nie, nie muszę. Chcę! Najbliższa okazji już w maju lub czerwcu. Mam czas na przygotowania.

Paradoksalnie, cyfrowy notatnik często kończy jako… analogowy. Kiedy projekt dojrzeje, kiedy moduły się ułożą, kiedy refleksje nabiorą kształtu to można: wydrukować, oprawić, zilustrować (cyfrowo lub analogowo) i nawet stworzyć e‑booka.  Tak jak dawniej segregator stawał się osobistą kroniką, tak dziś cyfrowy notatnik może stać się książką własnego uczenia się. To samo motto, które prowadzi nas przez obie epoki: notatki to nie tylko archiwizacja, lecz i sposób myślenia. Niezależnie od tego, czy piszemy ołówkiem na kartce, czy rysikiem na tablecie czy stukamy w ekran, to notatki są narzędziem, które pomaga nam widzieć więcej, rozumieć głębiej i uczyć się świadomie.

Kiedy patrzę na dawne szkice notatników terenowych i zestawiam je z dzisiejszymi cyfrowymi narzędziami, widzę nie dwie epoki, lecz ciągłość jednego procesu. Zmieniają się formaty, zmieniają się media, ale potrzeba porządkowania świata jest ta sama. Dawniej robiło się to ołówkiem na papierowej kartce, dziś robi się to w aplikacji, która potrafi pomieścić tysiące stron. Jednak w obu przypadkach chodzi o to samo: o uważność, o refleksję, o własny sposób myślenia.

Notatnik - czy to segregator, czy smartfon - jest tylko narzędziem. Najważniejsze dzieje się między obserwacją a zapisem, między doświadczeniem a interpretacją. To tam rodzi się wiedza. Dlatego warto pielęgnować tę praktykę, niezależnie od technologii. Warto tworzyć moduły (tokeny?), dopinać kolejne warstwy, wracać do starych kart i budować nowe. Warto pozwolić, by notatnik - analogowy czy cyfrowy - był żywym organizmem, który rośnie razem z nami.

Bo na końcu i tak zostaje to samo przesłanie: notatki to nie tylko archiwizacja, lecz i sposób myślenia. A sposób myślenia jest czymś, co zawsze warto rozwijać - kartka po kartce, moduł po module, refleksja po refleksji.

Uprawa ogrodu, czyli o tym, jak starzeją się pomysły dydaktyczne

Z dydaktyką jest trochę tak, jak z uprawą roli czy pielęgnacją przydomowego ogródka. Z boku może się wydawać, że to jedynie powtarzalne cykle takich samych pór roku. Jednak każdy, kto choć raz ubrudził sobie ręce ziemią wie, że co roku trzeba orać i siać od nowa. Dydaktyka akademicka i szkolna to niby kontynuacja tej samej opowieści, ale jednak za każdym razem zaczynamy w zupełnie innych warunkach "pogodowych”. Na dodatek ciągle zmienia się klimat, powoli ale jednak, za sprawą globalnego ocieplenia Ziemi. W odniesieniu do dydaktyki zmienia się  globalny "klimat" cywilizacyjny. Zmienia się pogoda intelektualna naszych studentów, mamy do dyspozycji inne "nasiona" technologii, a i „gleba” (kontekst społeczny), na którą padają nasze słowa jest inaczej użyźniona przez kulturę popularną. W zawodzie akademika najgorszym doradcą jest poczucie, że skoro raz coś zadziałało, będzie działać wiecznie. Że skoro już coś dopracowałem po kilku próbach i udoskonaleniach, to teraz będzie już znakomicie i „z górki”. Rutyna bywa bezpieczna, ale w edukacji jest ona często pierwszym krokiem do nudy i wyjałowienia relacji z uczniem czy studentem.

Wiele lat temu, mój kolega z czasów studenckich uczący w liceum, Przemek Kubiński opowiedział o swoim pomyśle wykorzystania wchodzącego wtedy na ekrany filmu „Park Jurajski”. W ramach lekcji biologii zabierał uczniów do kina na tenże właśnie film. Dlaczego? Bo uznał, że jest to dobra motywacja do nauki biologii. Od kina do lekcji w szkole. Kiedyś ten motyw był niczym świeży powiew wiatru, otwierał drzwi do wyobraźni młodych ludzi, sprawiając, że budowa zwierząt, ekologia i ewolucja, a nawet skomplikowane łańcuchy DNA stawały się namacalne i ekscytujące. Dzisiaj jednak ten pomysł dawno już spowszedniał i najzwyczajniej w świecie się wypalił. Dinozaury, niegdyś ekscytujące i groźne, stały się elementem codziennego szumu informacyjnego – od bajek na dobranoc, przez tysiące artykułów, aż po powtarzalne do znudzenia gry komputerowe. Dla dzisiejszego ucznia szkoły średniej, a tym bardziej studenta, odwołanie do Spielberga może brzmieć równie archaicznie, co dla mojego pokolenia wykład o budowie gramofonu. To, co niegdyś było genialnym wytrychem do głów młodzieży, dziś bywa postrzegane jako coś oklepanego, nudnego i wielokrotnie przetrawionego przez popkulturę. Po prostu pomysły się starzeją, tak jak rośliny w ogródku. Jest czas nowalijek, czas dojrzewania i czas zasychania.

To bolesna, ale konieczna lekcja pokory dla każdego dydaktyka. Musimy pogodzić się z faktem, że nasze najbłyskotliwsze metafory też mają swój termin przydatności do spożycia. Nie wystarczy raz sformułować dobry przykład i odcinać od niego kupony przez całą karierę. Uczniowie i studenci przychodzą do nas już „nasyceni” pewnymi obrazami, które dla nas wciąż wydają się nowoczesne, a dla nich są już elementem krajobrazu z dzieciństwa, który zdążyli porzucić. Dlatego właśnie bycie nauczycielem akademickim to stan ciągłego niepokoju twórczego. Wymaga on od nas nieustannego skanowania rzeczywistości i szukania nowych punktów styku z wrażliwością kolejnych roczników. Musimy być gotowi na to, by co sezon porzucać nasze ulubione narzędzia na rzecz tych, które być może mniej nam odpowiadają, ale za to potrafią przebić się przez mur obojętności współczesnego świata. Zawód nauczycielski wymaga nieustannej kreatywności. A to jest wyczerpujące.

Ten imperatyw ciągłego poszukiwania nie jest mi przecież obcy, ponieważ jako badacz wyrastałem w takim klimacie kreatywności i poszukiwania niepowtarzalnej oryginalności. W pracy ściśle naukowej przywykłem do tego, że nowość i kreatywność to nie wybór, ale warunek codziennej pracy i stylu zawodowego. Dlatego nawet nauczycielom szkolnym zalecać warto aktywność naukową, choćby w formie citizen science. Na każdą konferencję muszę przecież jechać z czymś świeżym i oryginalnym, a każda publikacja w czasopiśmie wymaga dostarczenia nowych danych lub przynajmniej świeżych, nieoczywistych interpretacji znanych już faktów. Nie można jechać na konferencję z raz już wykorzystanym referatem czy posterem. Tak jak nie można wysyłać do druku raz już opublikowanej pracy. Oryginalność jest duchem nauki, jej tlenem i paliwem, bez którego cały ten mechanizm po prostu by stanął. To właśnie z tego naukowego rygoru czerpię siłę do dydaktyki, choć obie te sfery – badawcza i nauczycielska – rządzą się nieco inną dynamiką. W nauce gonię za nieznanym, w dydaktyce muszę to nieznane ubrać w formę, która poruszy drugiego człowieka. Bo jak krzesać ma nauczycielka klas początkowych swój entuzjazm i swoje odkrywanie gdy po raz kolejny, w nowej klasie, wprowadza literę O? Lub gdy opowiada o prostych zjawiskach przyrodniczych? Ona to już doskonale zna, a dla uczniów jest to nowość i odkrycie. I oczekują spójności treści z emocjami nauczyciela. I spójności ze swoimi emocjami i swoją ciekawością.

To przekonanie towarzyszy mi za każdym razem, gdy staję przed wyzwaniem stworzenia nowego przedmiotu, czy to nowych dla mnie wykładów z przydzielonego urzędowo przedmiotu. Nigdy nie idę na skróty, zawsze buduję koncepcję od podstaw, starając się, by fundamenty były osadzone w tym, co tu i teraz. Nawet te „stare” przedmioty, które wykładam od lat, wymagają ode mnie regularnego wietrzenia i wpuszczania do nich nowego powiewu myśli. Czasem gruntownego przebudowania treści wykładów lub ćwiczeń. Nie da się uczyć o świecie, używając pożółkłych notatek czy starych prezentacji multimedialnych, bo studenci natychmiast wyczują brak zaangażowania. A jak zaciekawiać innych, gdy samemu nie jest się zaciekawionym? Udawać jak aktor na scenie? To wielka sztuka. Chyba prościej jest być oryginalnym i dzielić się najnowszymi odkryciami lub pomysłami dydaktycznymi. To odświeża tak jak jak nowa sukienka czy nowa koszula. Dydaktyka, podobnie jak nauka, musi czuć, czym aktualnie żyje świat, a my, wykładowcy, musimy być w tej teraźniejszości (kulturowej i poznawczej) głęboko zanurzeni.

Najważniejsze jest jednak to, by to zanurzenie było autentyczne i wynikało z bycia czynnym uczestnikiem debaty naukowej, a nie jedynie biernym czytelnikiem popularnych portali czy mediów społecznościowych. Różnica między akademikiem a „nauczycielem” polega właśnie na tym, że my bierzemy udział w procesie tworzenia wiedzy u źródła. Tylko będąc wewnątrz trwających właśnie badań, projektów i sporów metodologicznych, możemy przekazać studentom coś więcej niż suchy fakt – możemy przekazać im puls żywej nauki. To właśnie ta aktualność, poparta rzetelnym warsztatem badawczym, jest najlepszą odtrutką na starzejące się pomysły dydaktyczne i pozwala nam budować autorytet oparty na byciu „na bieżąco” w najpełniejszym tego słowa znaczeniu. Tyle, że trudno z nowościami zmieścić się we wcześniej opracowanych efektach kształcenia….

Ostatecznie więc dydaktyka okazuje się sztuką nieustannego pożegnania z tym, co jeszcze wczoraj wydawało się błyskotliwe. Naszym zadaniem nie jest budowanie pomników z wiedzy, lecz podtrzymywanie ognia, który wymaga ciągłego dokładania świeżego drewna. Jeśli sami przestaniemy płonąć ciekawością badacza, jeśli pozwolimy, by nasze metafory pokryły się kurzem wygodnictwa, staniemy się jedynie kustoszami w muzeum nieaktualnych idei. Prawdziwe nauczanie dzieje się w szczelinie między solidnym fundamentem teorii a drgającym tętnem współczesności. Tylko tam, gdzie nasza naukowa pasja spotyka się z autentycznym „teraz”, mamy szansę zasiać ziarno, które nie tylko wykiełkuje, ale przetrwa w umysłach studentów znacznie dłużej niż jeden sezon. Bo dydaktyka jest jak praca w ogrodzie z corocznym sianiem...

Być może w dydaktyce akademickiej ważniejsza jest nowość i aktualność niż utrwalone programy nauczania. Powinno być więcej wykładów i zajęć autorskich a mniej usztywnienia listą przedmiotów o ładniej brzmiących nazwach. Chyba największą wartością, nawet w XXI wieku, jest kontakt z autentycznym odkrywaniem niż encyklopedyczna wiedzą. Tę drugą łatwo znaleźć w książkach i internecie, a tej pierwszej nie znajdzie się nawet z narzędziami AI...

Czy rzeczywiście jemioła jest coraz liczniejsza, a jeśli tak do dlaczego?

Latem, gdy dużo liści na drzewie, jemioła nie rzuca się tak w oczy. Ale i tak widać jak jest liczna. 

 

W czasie jesieni, a zwłaszcza zimy, gdy drzewa liściaste pozbawione są ulistnienia, wyraźnie widać jemiołę na drzewach. I można odnieść wrażenie, że tej jemioły jest więcej a niektóre drzewa są dosłownie oblepione zimozielonymi krzaczkami jemioły. Czy ten roślinny półpasożyt wyrządza jakieś szkody przy takiej liczebności? I czy rzeczywiście mamy ekspansję jemioły w Polsce? A jeśli tak, to z czego to może wynikać?

Jemioła rozprzestrzenia się przez ornitochorię czyli nasiona roznoszą ptaki. A jak jej udaje się uczepić nasionami gałęzi na drzewie? Nasiona są bardzo lepkie. Przekonałem się o tym jakiś czas temu, gdy zostałem zaproszony do jednej z olsztyńskich szkól na zieloną lekcję. Przygotowana była zielona klasa pod dużymi drzewami topoli. Pełnia letnia wegetacja, a w cieniu drzew miły chłód. Ale do butów zaczęło mi się coś przylepiać. Coś, co nie dawało się tak łatwo odczepić. Dość szybko zauważyłem, że na ziemi leży dużo owoców jemioły. Te, które opadły na ziemie nie mają szansy wykiełkować na gałęzi. Skazane są na porażkę i reprodukcyjna klęskę. Ale owoce jemioły są smaczne i pożywne. Zjada je wiele gatunków ptaków a nawet podobno także kuny. Jeśli ptak chce zjeść owoc bez połykania nasionka, to musi pozbyć się jakoś tego klejącego się dodatku. Wtedy będzie ocierał dziób o gałąź i tak zostanie przyklejone nasionko jemioły. W bardzo odpowiednim miejscu do kiełkowania i zapuszczania swoich ssawek. A jeśli w całości połknie, to w czasie defekacji także pozostawi gdzieś na drzewie. Lepkie nasiono nie spadnie z gałęzi. A że ptaki zazwyczaj siadają na drzewach to i bezwiednie rozsiewają tego zimozielonego półpasożyta.

Przecież ptaki nie od dziś ptaki zjadają jemiołę. Dlaczego więc w ostatnich latach możemy obserwować ekspansję tego gatunku? Sięgnąłem do różnym publikacji a efekty tego poszukiwania przedstawiam w niniejszym artykuliku. Jemioła na drzewach liściastych w Polsce wyraźnie znajduje się w ekspansji, rośnie liczba stanowisk i wachlarz gatunków gospodarzy, szczególnie w miastach i w krajobrazie przekształconym. Ekspansję napędzają głównie: ocieplenie klimatu i susze (osłabiające drzewa), struktura nasadzeń (monokultury i topolowe aleje), miejskie wyspy ciepła, ptaki roznoszące nasiona oraz niewielka kontrola w zieleni miejskiej. Przy masowym opanowaniu jemioła może realnie zagrażać topolom, brzozom i innym drzewom liściastym – szczególnie na siedliskach suchych, w miastach i przy powtarzających się suszach. Pojawia się także w lasach na sosnach i jodłach. 

W Europie występuje jemioła pospolita (Viscum album) oraz kilka jej podgatunków, różniących się preferencjami żywicielskimi. Źródła podają, że Viscum album jest szeroko rozpowszechniona na kontynencie a podgatunek rosnący na drzewach iglastych to Viscum album subsp. austriacum. Ten podgatunek specjalizuje się w sosnach, szczególnie w sośnie zwyczajnej (Pinus sylvestris). Można go spotkać także na jodłach. W literaturze naukowej opisuje się jego negatywny wpływ na drewno sosny oraz rosnące zagrożenie dla lasów Europy Środkowej.

Dlaczego ptaki tak chętnie zjadają owoce jemioły? Owoce jemioły są ważne tylko dla niektórych gatunków ptaków, takich jak jemiołuszka. Sama nazwa tego zimowego ptaka wskazuje na związek z jemiołą. Jemiołuszka w Skandynawii i na Syberii, gdzie odbywa lęgi, zjada małe owady, głównie komary i meszki. Ale, gdy zimą przyleci do nas, na południe, to komarów nie znajdzie. Wtedy zjada owoce jarzębiny (jarzębu pospolitego) i jemioły. Gdy zimą przylatuje do nas to radykalnie zmienia dietę na wegeteriańską i najczęściej żeruje na jarzębinie i właśnie na jemiołach. Do tego dochodzi paszkot Turdus viscivorus. Nazwę łacińska można byłoby przetłumaczyć na drozd jemiołojad. Rzadziej owoce jemioły zjadają kosy, drozdy śpiewaki, rudziki a nawet sikory, sroki i wrony.

Smaczniejsza od owoców jemioły jest jarzębina. I na dodatek bardziej kaloryczna. Ta konkurencja owoców jarzębiny i jemioły jest ważna. Bo być może ważnym elementem ograniczania ekspansji jemioły może być zwiększenie dostępności jarzębiny w czasie zimy. Czyli powinniśmy sadzić więcej tych drzew nie tylko w miastach.  

Prof. Piotr Tryjanowski podkreśla, że jemioła może pełnić również rolę schronienia dla małych ptaków. Bowiem wczesną wiosną, na początku sezonu lęgowego, większość drzew, w tym topole, są jeszcze bezlistne, a jedynie ulistnione krzewy jemioły dają ptaka dobra kryjówkę. Tam mogą ukryć swoje gniazda.

To co dla mnie jest ciekawe, to to, że  w ostatnich latach jemioła coraz bardziej rozprzestrzenia się nie tylko na drzewach w miastach, ale także w lasach. W czasach studenckich, na zajęciach z botaniki, podkreślano nam, że jemiołę niezwykle trudno znaleźć na sośnie. Teraz sytuacja się zmieniła. I najpewniej ma to związek z globalnym ociepleniem klimatu. Ptaki coraz częściej i w większej liczbie nie podejmują kosztowej zimowej wędrówki na południe lecz zimują na miejscu. A że zimą niewiele jest do zjedzenia to chętniej korzystają z owoców jemioły i przyczyniają się ro roznoszenia jej na kolejne drzewa. Viscum album można teraz częściej spotkać w lasach, szczególnie na zachodzie i w centralnej Polsce, gdzie w niektórych nadleśnictwach dokonuje prawdziwego spustoszenia. Jemioła dla drzew iglastych, głównie sosen, a na południu także jodeł, jest zdecydowanie groźniejsza, niż dla gatunków liściastych.

Jemioła jak zimozielony półpasożyt pobiera z drzewa, na którym żyje, wodę wraz ze składnikami mineralnymi. Ponadto prowadzi transpirację przez cały rok. W czasie suszy drzewa nie zawsze są w stanie pobrać tyle wody, by odżywić siebie i jeszcze jemiołę. A w dobie ocieplającego się klimatu mamy coraz więcej okresów suszy i braków wody dla drzew.

Analiza danych Lasów Państwowych z lat 2008–2018 wskazuje, że jemioła stała się istotnym czynnikiem uszkodzeń drzew w Polsce i że jej występowanie wyraźnie wzrosło w tym okresie. Dotyczy to nie tylko sosny, ale także drzew liściastych – rośnie powierzchnia drzewostanów uznanych za porażone oraz udział drzew z jemiołą w wielu nadleśnictwach. Na podstawie szerokiej inwentaryzacji w środkowej Polsce naukowcy wskazują, że jemioła pojawia się w miejscach, gdzie wcześniej nie stanowiła zagrożenia, a liczba pęków jemioły na pojedynczych drzewach jest w wielu drzewostanach wysoka. Choć badania naukowe koncentrują się na lasach (z przewagą iglastych), w wynikach uwzględniane są też liściaste – wskazując, że problem nie jest ograniczony do sosny.

W publikacjach naukowych pojawiają się dane wskazujące nowe dla Polski gatunki gospodarzy Viscum album subsp. album, m.in. dęby i inne drzewa w zieleni miejskiej i w podmiejskich lasach. To dowód, że jemioła poszerza spektrum liściastych gospodarzy w warunkach miejskich i podmiejskich (suburbia). Doniesienia o jemiole na złotokapie czy innych rzadkich gospodarzach wskazują, że w miastach jemioła wchodzi na kolejne, wcześniej rzadko notowane gatunki liściaste, jeśli tylko spełnione są warunki mikroklimatyczne i krajobrazowe. Z przejrzanym publikacji jasno klaruje się wniosek, że ekspansja dotyczy nie tylko wzrostu liczby pęków na „tradycyjnych” gospodarzach, ale również pojawiania się jemioły na nowych liściastych gatunkach drzew, zwłaszcza w miastach i ich otoczeniu.

Jakie są główne przyczyny ekspansji na drzewach liściastych? Jako pierwszy czynnik należy wymienić ocieplenie klimatu, w tym susze oraz łagodniejsze zimy. Jemioła staje się ważnym czynnikiem uszkodzeń drzew w Polsce w ostatniej dekadzie i wiążą to z szeregiem czynników środowiskowych, w tym z coraz częstszymi suszami oraz zmianami klimatycznymi. Łagodniejsze zimy sprzyjają przeżywalności jemioły na granicach zasięgu i w rejonach wcześniej chłodniejszych. Ostatnie lata to okres powtarzających się susz, które ewidentnie szkodzą polskim lasom. W takich warunkach obecność jemioły staje się dla drzewa szczególnie niebezpieczna, ponieważ zwiększa deficyt wody i obciążenie koron. Podczas niedoboru wody obecność jemioły może być szczególnie groźna dla gospodarza. Jest to więc efekt synergii. Ocieplenie klimatu nie działa samo – raczej „otwiera okno” na dłuższy sezon wegetacyjny jemioły, większe tempo rozwoju i przeżywalność młodych rozet. Do tego dochodzi kumulatywny efekt suszy. A na osłabionych drzewach łatwiej jest się osiedlać i rozwijać jemiole.

W lasach gospodarczych duże powierzchnie obsadzone jednym gatunkiem (monokultury) ułatwiają rozprzestrzenianie się jemioły, dlatego że  ptaki mogą „obsiewać” całe fragmenty krajobrazu jednorodnego gatunkowo. W zieleni miejskiej podobną rolę odgrywają aleje topolowe, lipowe czy klonowe. Długie ciągi jednorodnych gospodarzy są szczególnie podatne na rozprzestrzeniania się półpasożytów. Badania pokazują, że jemioła częściej występuje na drzewach starszych, dużych i rosnących w warunkach stresowych (zaburzona gospodarka wodna, zasolenie, ciasne stanowiska korzeniowe), co typowe dla miejskich topól czy brzóz rosnących przy drogach. Na dużych drzewach chętniej siadają ptaki, bo to dla nich bezpieczniejsze siedlisko. Ponadto im drzewo starsze tym więcej czasu wystawione jest na porażenie jemiołą. To czysta statystyka.

Badania z Torunia i innych miast pokazują, że jemioła nadzwyczaj dobrze czuje się w zieleni miejskiej. Miasta to swoiste wyspy ciepła. Panuje tu  cieplejszy mikroklimat, są liczne drzewa liściaste i jest stała obecność ptaków roznoszących nasiona. To sprzyjają szybkiemu rozszerzaniu zasięgu i poszerzania wachlarza gospodarzy. Miejska wyspa ciepła oznacza łagodniejsze zimy, mniej ekstremalnych przymrozków i dłuższy okres wegetacji. Wszystko to faworyzuje jemiołę na liściastych gospodarzach w miastach.

W lasach leśnicy częściej prowadzą zabiegi usuwania silnie opanowanych drzew. natomiast w zieleni miejskiej (zwłaszcza na prywatnych posesjach i w alejach przy drogach) jemioła bywa tolerowana lub traktowana jako element „uroku” zimowego krajobrazu, co ułatwia jej akumulację na topolach, brzozach, klonach czy lipach. Wiele publikacji wskazuje na roznoszenie nasion jemioły przez ptaki (głównie jemiołuszki, paszkoty, drozdy). W krajobrazie z dużą liczbą drzew liściastych w miastach i wsiach (parki, cmentarze, aleje) ptaki skutecznie przenoszą nasiona z drzewa na drzewo, szczególnie na najbardziej eksponowanych gałęziach. To typowe dla topoli i brzóz.

Zazwyczaj w umiarkowanym nasileniu jemioła nie stanowi zazwyczaj czynnika bezpośrednio śmiertelnego, natomiast w warunkach powtarzających się susz i przy dużym nasileniu może stać się poważnym zagrożeniem dla drzew.

Jak jemioła szkodzi drzewom? Poprzez zwiększoną transpiracji (jemioła „pije” wodę z ksylemu gospodarza), redukcję aparatu asymilacyjnego drzewa (gałęzie z jemiołą zamierają wcześniej), mechaniczne obciążenie koron (pęki jemioły, śnieg, wiatr) oraz większą podatności na grzyby, szkodniki i inne stresory. Zgodnie z przysłowiem "na pochyłe drzewo kozy skaczą” osłabione drzewa częściej są atakowane przez różnego rodzaju patogeny, pasożyty, grzyby i owady. Słabnie obrona drzew przed tymi agresorami. Także i jemioła z tego korzysta.

Dlaczego tak dużo jemioły widzimy na topolach i brzozach? Topole są łatwym celem dla jemioły. Szybko rosną, często mają kruche drewno i rozległe korony, rosną na siedliskach przekształconych (np. nasypy, brzegi dróg, wały przeciwpowodziowe), często przy deficycie wody w glebie. W takich warunkach intensywne opanowanie przez jemiołę może prowadzić do przyspieszonego zamierania koron, łamania konarów i skrócenia życia drzewa. Czyli do realnego zagrożenia bezpieczeństwa i trwałości takich drzewostanów i alei. W miejskich alejach topolowych i na pojedynczych topolach rosnących w pasach drogowych, jemioła bywa szczególnie obfita. Ptaki chętnie przesiadują na wysokich, eksponowanych konarach. W połączeniu z suszą i solą wysypywaną na drogi w czasie zimowego utrzymania dróg, ryzyko osłabienia, wyłamywania gałęzi i zamierania drzew jest wysokie. Z kolei brzozy są stosunkowo krótkowieczne i wrażliwe na suszę, zasolenie oraz uszkodzenia mechaniczne. Dodanie presji jemioły – czyli utrata części wody i asymilacji oraz dodatkowe obciążenie – może przyspieszyć proces zamierania koron i całych drzew.

W warunkach, gdy tylko pojedyncze pędy jemioły lub nieliczne pęki na dużym, znajdują się na zdrowym drzewie liściastym, gdy panują dobre warunki glebowo-wodne oraz brak jest innych silnych stresorów, wtedy jemioła jest raczej „symptomem dojrzałości ekosystemu” niż zagrożeniem. Ale jeśli są liczne pęki jemioły (kilkadziesiąt i więcej) na jednym drzewie, zajętych jest  większość konarów w górnej i środkowej części korony, a drzewo rośnie na siedlisku suchym, zasolonym lub silnie przekształconym oraz drzewo jest starsze i/lub już osłabione (uboga korona, posusz), to wtedy jemioła może zdecydowanie przyspieszyć obumieranie topól, brzóz, klonów czy lip. I to jest ten poziom, gdzie zaczynamy mówić o realnym zagrożeniu dla trwałości nasadzeń i bezpieczeństwa. Jest to także powód do zmartwień leśników.

Czy areał i liczebność jemioły w Europie rosną? Dane naukowe wskazują, że tak, rośnie areał i liczebność. Możemy więc mówić o ekspansji gatunku rodzimego. Dla wielu regionów Europy Środkowej i Wschodniej mamy mocne przesłanki, że jemioła (zwłaszcza na sośnie i świerku) rozszerza zasięg i zwiększa liczebność populacji. Nie jest to jednak zjawisko całkowicie jednorodne przestrzennie. Obecny zasięg trzech podgatunków V. album jest już dziś szeroki, a roślina określana jest jako znacząco i szybko ekspandująca w Europie, m.in. w drzewostanach iglastych. Wskazuje to na rosnące zagrożenie dla stabilności borów sosnowych, wynikające z intensywnego opanowywania drzew przez jemiołę.

W badaniu kartograficznym naukowcy porównali historyczne występowanie z obecną sytuacją. W XX wieku jemiołę odnotowano w 8 polach siatki, obecnie – w 95 na 378 pól. Jest to ponad 10-krotny wzrost pokrycia. Oznacza to istotne, udokumentowane poszerzenie zasięgu, szczególnie w kierunku północno‑wschodnim. Z kolein analiza rozmieszczenia jemioły w warunkach miejskich wykazała, że gatunek jest w badanych miastach szeroko rozpowszechniony, a jego występowanie silnie związane jest z określonymi cechami krajobrazowymi (układ zieleni, struktura zabudowy). Można więc napisać, że jemioła zajmuje nowe obszary (np. poszerzanie zasięgu regionalnego), zwiększa częstość występowania na drzewach gospodarzy, zwłaszcza w borach sosnowych i w miastach.

 Czy wzrost liczebności jemioły jest związany z globalnym ociepleniem? Na to pytanie również uzyskamy odpowiedź twierdzącą. Istnieje silny, dobrze udokumentowany związek pośredni – ocieplenie klimatu tworzy dla jemioły bardziej sprzyjające warunki termiczne i osłabia gospodarzy, a modele wskazują temperaturę jako główny predyktor zasięgu. Jednocześnie autorzy tych badań podkreślają, że na ekspansję wpływają również inne czynniki takie jak gospodarka leśna, urbanizacja, skład gatunkowy drzew oraz  ptaki jako roznosiciele nasion.

W oparciu o dane występowania i zmienne bioklimatyczne naukowcy modelują obecną i przyszłą niszę klimatyczną V. album. Wprost stwierdzają, że przyszłość jemioły w Europie będzie kształtowana głównie przez temperaturę oraz dostępność żywicieli, a w scenariuszach ocieplenia prognozowany jest dalszy wzrost odpowiednich siedlisk dla podgatunku typowego (subsp. album) i częściowo dla podgatunku V. a. austriacum. Obserwowana w ostatnich latach ekspansja w Europie Środkowej i Wschodniej jest zgodna z kierunkiem zmian klimatu (łagodniejsze zimy, dłuższy sezon wegetacyjny).

Z literatury i interpretacji naukowców można zarysować kilka mechanizmów łączących ocieplenie z ekspansją jemioły:

• Łagodniejsze zimy: ograniczają uszkodzenia mrozowe jemioły, szczególnie na granicy zasięgu; pozwalają przetrwać młodym osobnikom w regionach wcześniej zbyt chłodnych.
• Stres cieplny i związany z suszą gospodarzy: drzewa (szczególnie sosny) osłabione suszą i wysokimi temperaturami są bardziej podatne na intensywne opanowanie przez jemiołę i gorzej znoszą jej pasożytowanie. 
• Zmiany w strukturze drzewostanów: ocieplenie sprzyja przeobrażeniom składu gatunkowego i kondycji drzew, co w połączeniu z gospodarką leśną (monokultury sosnowe, drogi, linie energetyczne) tworzy „korytarze” dla jemioły jako światłolubnego półpasożyta. 

Badania miejskie oraz regionalne sugerują, że ekspansja jemioły jest współkształtowana przez:

• Urbanizację i wyspy ciepła: miasta są cieplejsze, a jednocześnie obfitują w nasadzenia żywicieli, często w formie drzew osłabionych, nadmiernie przycinanych czy rosnących w stresujących warunkach glebowych.
• Strukturę krajobrazu: obecność parków, cmentarzy, alej, pojedynczych drzew przydrożnych sprzyja rozprzestrzenianiu się jemioły, szczególnie w miejscach intensywnych przelotów ptaków żywiących się jagodami jemioły.
• Gospodarkę leśną: monokultury sosnowe i świerkowe stanowią „bank gospodarzy”; ograniczone usuwanie porażonych drzew czy brak systematycznej kontroli w niektórych krajach przyspiesza wzrost liczebności pasożyta.

W podsumowaniu można stwierdzić, że w wielu regionach Europy obserwuje się wyraźny wzrost areału i liczebności jemioły, co dokumentują dane kartograficzne, badania miejskie oraz prace wskazujące na rosnące zagrożenie dla drzewostanów iglastych. Tak, istnieje solidny związek między tym wzrostem a globalnym ociepleniem, choć większość dowodów ma charakter korelacyjno‑modelowy: temperatura jest jednym z głównych predyktorów zasięgu, a scenariusze ocieplenia przewidują dalszą ekspansję, szczególnie ku północy i w wyższe szerokości geograficzne. Jednocześnie trzeba przypomnieć, że ekspansja jemioły jest zjawiskiem wieloczynnikowym i współoddziaływują za nią: urbanizacja, skład gatunkowy nasadzeń, gospodarka leśna i zachowanie ptaków‑roznosicieli. Klimat „otwiera drzwi”, ale to struktura krajobrazu i praktyki człowieka decydują, jak szeroko zostaną one otwarte.

Tak więc nie jest złudzeniem ani przypadkowa, lokalna koincydencja gdy widząc oblepione jemiołą drzewa, mamy wrażenie że jest jej więcej niż kiedyś.

A na koniec coś optymistycznego. Jemiołowy silny klei budzi zainteresowania naukowców. Być może uda się wykorzystać w medycynie do "zszywania" ram po operacjach. A my wykorzystujmy krzaczki jemioły do dekoracji, im więcej będzie gospodarczego pozyskiwania jemioły ze środowiska, tym wolniej będzie przebiegała jej ekspansja.