O traszce z Lasu Miejskiego w Olsztynie

Samiec traszki zwyczajnej.

 

Pod koniec marca wybrałem się do Lasu Miejskiego w Olsztynie by zobaczyć czy a jeśli tak to ile wody zebrało się w tamtejszych małych zbiornikach okresowych. Woda była, ale nie we wszystkich, nie było prawie wcale w moim ulubionym dziwogłówkowym (tam, gdzie utrzymywała się dziwogłówka wiosenna). I nie był to poziom maksymalny, jaki znałem z dawniejszych lat. Życie dopiero się budziło po zimie. Żab moczarowych jeszcze nie widziałem, były za to planktoniczne skorupiaki – oczliki. Oraz małe larwy komarów (ci szybcy kolonizatorzy już rozpoczęli cykl życiowy). Łatwo było zauważyć także czerwone wodopójki. Larw chruścików jeszcze nie widziałem, ani z rodzaju Limnephilus ani Glyphotaelius pellucidus. W niektórych zbiornikach był jeszcze lód i śnieg (zdjęcie niżej). Może gdyby jeszcze teraz popadało, to wody by przybyło. Strumyk łączący zbiorniczki był suchy. Na końcu tego strumienia, przepływającego przez kilka zbiorników okresowych, znajduje się wspomniany zbiornik dziwogłówkowy. Ale skoro woda nie spływa, to on pozostaje praktycznie suchy. Nawet jak woda się pojawi to szybko będzie coraz cieplej, a dziwogłówki zginą, gdy woda będzie miała powyżej 10 stopni. To relikty polodowcowe.

Spotkałem natomiast samca traszki zwyczajnej, co mnie bardzo ucieszyło. Traszki te w zbiornikach wodnych pojawiają się już w marcu. I co ciekawe. Samce docierają średnio o 7 dni wcześniej od samiczek (zimują bliżej by być pierwszymi). I takiego właśnie samca spotkałem w jednym ze zbiorników. Ucieszyłem, że są, że przetrwały. Oczywiście po przezimowaniu osobniki dorosłe wchodzą do wody w zależności od pogody. Czasem już w lutym a sporadycznie nawet w czerwcu.

Zbiorniki w Lesie Miejskim obserwuję już od ponad 40 lat, koncentrując się głównie na chruścikach. Ale bohaterem niniejszego artykuliku jest traszka zwyczajna. Dawniej traszki zwane były trytonami. Tryton w mitologii greckiej był półczłowiekiem–półrybą, istotą wodną. Traszki, jako płazy prowadzące wodno‑lądowy tryb życia, kojarzono z tym mitycznym wizerunkiem. Nazwa ta zachowała się w nazwie rodzajowej naszych traszek – Triturus i Lissotriton (a dawniej także nazwa rodzajowa Triton). W starych książkach znaleźć można również nazwy: trzaska ora salamandra wodna.

Moje pierwsze spotkania z traszkami miały miejsce wtedy, gdy byłem małych chłopcem. Widywałem je w maleńkich zbiornikach, także tych zasypywanych gruzem i śmieciami. Trwały jak ostatni Mohikanie w zanikającym środowisku. Potem założyłem akwarium na balkonie do hodowli rodzimych gatunków owadów wodnych. Przynosiłem różne skorupiaki, dafnie, oczliku i rośliny wodne. Pewnego razu zobaczyłem dziwne małe zwierzę w moim akwarium. Trochę czasu zajęło mi odkrycie, że to larwa traszki. Żyła i rosła na moich oczach. Najpewniej niechcący przyniosłem jajo traszki na jakiejś roślinie wodnej. Samica składa jaja pojedynczo i zawija je fragmentem liścia. Dzięki temu jest niewidoczne dla potencjalnych drapieżników.

Potem już w pracy zawodowej, wielokrotnie traszki widywałem w czasie moich badań hydrobiologicznych, zarówno dorosłe jak i larwy. Widywałem je także na chodniku, gdy idąc do pracy przechodziłem obok dawnego jeziora Płociduga Mała. Niektóre były martwe, zapewne niechcący rozdeptane przez pieszych. Ale kiedy na żądanie dewelopera osuszono odnawiające się jeziorko i wszystko wyschło na kilka lat, to traszki zniknęły razem z żabami. Zrobiło się cicho i smutno. Niedawno osiedliły się tu bobry i woda powróciła. Ale płazów jeszcze nie widać. Drogi i chodniki wokół jeziorka są bardzo szczelnymi barierami, utrudniającymi rekolonizację. Łatwo zniszczyć, naprawić jest dużo trudniej. Bobry robią swoje, ale bariery w migracji są ogromne, bo miasto się rozrasta. Co raz się przez głupotę i pazerność straci, potem bardzo trudno odzyskać.

W krainie tysiąca jezior, gdzie wilgotne olsy i śródleśne oczka wodne tworzą unikalny mikroklimat, żyje jeden z najbardziej niedocenianych architektów lokalnej bioróżnorodności – traszka zwyczajna (Lissotriton vulgaris starszy synonim - Triturus vulgaris). Choć na pierwszy rzut oka może wydawać się skromnym, brązowawym stworzeniem, przemykającym w ściółce, jej biologia to fascynujące studium adaptacji, które czyni ją biologicznym łącznikiem między światem wody a lądu. To stworzenie o dwóch naturach, które co roku przechodzi metamorfozę godną mitycznych opowieści, dostosowując swój organizm do skrajnie różnych warunków środowiskowych.

Życie traszki zwyczajnej jest nierozerwalnie związane z rytmem pór roku, co w surowszym klimacie północno-wschodniej Polski jest szczególnie widoczne. Wiosną, gdy lody na warmińskich i mazurskich rozlewiskach puszczają, traszki budzą się z zimowego letargu w podziemnych norkach i ruszają w stronę wody. To właśnie wtedy następuje najbardziej spektakularny etap ich biologii. Samiec, dotąd niepozorny, przeobraża się w "wodnego smoka" – wykształca wysoki, pofałdowany grzebień godowy, a jego podbrzusze nabiera intensywnie pomarańczowej barwy z wyraźnymi, ciemnymi plamami. Czasem niektórzy ludzie pytają czy u nas życia salamandry plamiste. Nie, to nasze zwyczajne traszki w szacie godowej.

Ta przemiana nie jest jedynie estetyczna; silnie unaczyniony grzebień zwiększa powierzchnię wymiany gazowej, pozwalając zwierzęciu dłużej przebywać pod wodą podczas skomplikowanych tańców godowych. Samiec nie posiada narządu kopulacyjnego, więc zapłodnienie odbywa się poprzez przekazanie spermatoforu, który samica podejmuje po serii rytualnych uderzeń ogonem, nasycających wodę feromonami.

Ekologia tego gatunku opiera się na balansie między czystością wód a strukturą lasu. Samica wykazuje niezwykłą precyzję podczas składania jaj, każde z osobna zawijając w liść rośliny wodnej, co chroni embrion przed promieniowaniem UV i drapieżnikami. Z jaj wykluwają się larwy wyposażone w pierzaste skrzela zewnętrzne, przypominające miniaturowe pióropusze. Larwa wygląda jak miniaturowy aksolotl. Przez kilka miesięcy te drapieżne larwy pełnią ważną rolę w ekosystemie, kontrolując populacje larw komarów i drobnych skorupiaków. Jednak wraz z końcem lata następuje kolejna transformacja – skrzela zanikają, skóra grubieje, a młode traszki, opuszczają wodę, by rozpocząć skryte życie lądowe w wilgotnych mchach i pod spróchniałymi kłodami w lasach i parkach.

Niestety, mimo swojej nazwy, traszka zwyczajna staje się w polskim krajobrazie coraz mniej zwyczajna, coraz mniej powszechna. Jej przetrwanie nie tylko na Warmii i Mazurach jest bezpośrednio zagrożone przez osuszanie małych zbiorników wodnych oraz zarybianie niewielkich oczek, gdzie ryby szybko eliminują populację płazów. Jako bioindykator, traszka swoją obecnością świadczy o wysokiej jakości środowiska i zachowaniu naturalnych korytarzy ekologicznych. Zrozumienie, że ten mały płaz jest kluczowym ogniwem w łańcuchu pokarmowym, łączącym energię ekosystemów wodnych z lądowymi, pozwala nam spojrzeć na mazurskie mokradła nie tylko jako na malowniczy krajobraz, ale jako na precyzyjnie nastrojoną maszynerię życia, w której każdy "zwyczajny" mieszkaniec pełni nadzwyczajną rolę. Trzeba tylko odrobiny uważności i wyobraźni by to dostrzec.

Ochrona traszki zwyczajnej w województwie warmińsko-mazurskim to zadanie o tyle wdzięczne, co wymagające, ponieważ region ten dysponuje ogromnym potencjałem siedliskowym, który jednak ulega fragmentacji. Działania ochronne muszą skupiać się na dwóch filarach: zachowaniu czystych, małych zbiorników wodnych oraz zapewnieniu bezpiecznych korytarzy migracyjnych na lądzie.

Traszki nie potrzebują wielkich jezior, lecz płytkich, nasłonecznionych oczek wodnych, które szybko się nagrzewają. Zawsze są to wody stojące i przynajmniej częściowo nasłonecznione. Można je spotkać w wiosennych zbiornikach okresowych, torfiankach, gliniankach, zbiornikach powyrobiskowych w żwirowniach. Także w zbiornikach utworzonych przez bobry. Wszędzie tam, gdzie nie ma ryb. Nawet w przydomowych oczkach wodnych. Warto więc o takie zadbać i cieszyć się widokiem płazów oraz owadów wodnych. Rzadziej można je spotkać w starorzeczach czy małych stawach rybnych.

Traszki, tak jak wszystkie płazy, są zwierzętami dwuśrodowiskowymi. Rozwój następuje w wodze a dorosłe żyją na lądzie. Wraz z globalnym ociepleniem oraz antropogenicznym przekształcaniem krajobrazu znikają ich siedliska rozrodu. Należy zatem powstrzymać zasypywanie śródpolnych i śródleśnych zagłębień terenu wypełnionych wodą. Nawet okresowe kałuże czy głębokie koleiny na polnych i leśnych drogach, które trzymają wodę do lipca, mogą być kluczowymi miejscami rozrodu dla traszek.

Najlepiej rozwijają się w zbiornikach bez ryb, zatem jeśli nie suwanie ryb, to przynajmniej nie wprowadzanie ich do kolejnych zbiorników. Ryby (szczególnie gatunki inwazyjne jak karaś srebrzysty) zjadają skrzek i larwy traszek. Zbiornik "bezrybny" to dla płazów bezpieczna przystań. Larwy traszek są drapieżnikami, zjadają głównie larwy owadów i planktoniczne skorupiaki (w tym larwy komarów). Larwy przeobrażają się w drugiej połowie lata. Dojrzałość płciową osiągają po pierwszym lub drugim zimowaniu. Przez dwa-cztery lata żyją w środowisku lądowym. Czasem larwy zimują  w środowisku wodnym. Wtedy mogą osiągną duże rozmiary. Osobniki dorosłe opuszczają zbiorniki wodne po rozrodzie z końcem czerwca lub w lipcu i żyją na lądzie. Prowadzą nocny tryb życia i preferują siedliska wilgotne. Zimę spędzają w kryjówkach ziemnych, czasem nawet gromadnie. Traszka w środowisku naturalnym może dożyć nawet 9 lat.

Jeśli chcemy by w naszej okolicy żyły traszki i mamy mały zbiornik ogrodowy, to wokół zbiornika należy zostawić pas nieskoszonej trawy i krzewów o szerokości co najmniej 5–10 metrów. Chroni to wodę przed spływem nawozów sztucznych i pestycydów z pól, które są zabójcze dla delikatnej skóry płazów.

Modne są hotele dla owadów to teraz pora na wylansowanie mniej widowiskowych lecz bardzo potrzebnych "lądowych hoteli dla traszek". Dorosła traszka spędza większość roku na lądzie, gdzie szuka wilgoci i schronienia przed słońcem oraz drapieżnikami. Spróchniałe kłody, sterty gałęzi czy kupa kamieni to dla traszek dobre miejsca do bytowania i zimowania. W ogrodach i lasach warto tworzyć tzw. pryzmy ekologiczne. Trawnik krótko przystrzyżony jak pole golfowe jest dla traszki barierą trudną do przebycia (ryzyko wyschnięcia i ataków ptaków). Tworzenie "dzikich zakątków" pozwala im bezpiecznie przemieszczać się między wodą a kryjówką. To są korytarze ekologiczne niezbędne do migracji tych zwierząt.

Dla wszystkich płazów, w tym i traszek, dużym problemem jest przecięcie szlaków migracyjnych drogami asfaltowymi. Problemem jest także zwiększony ruch pojazdów kołowych. W miejscach masowych wędrówek płazów (zauważalnych wiosną po opadach deszczu) warto wnioskować do lokalnych zarządów dróg o montaż stałych wygrodzeń i przepustów pod jezdnią. Studzienki kanalizacyjne, piwnice i niezabezpieczone wykopy często stają się dla traszek (oraz innych małych zwierząt) śmiertelną pułapką. Proste rozwiązanie to montaż drobnych siatek na wpustach deszczowych lub umieszczanie "drabin" (pochylonych desek, gałęzi) w zagłębieniach, by zwierzęta mogły samodzielnie wyjść.

Wiele szkód dla lokalnej bioróżnorodności wynika z niewiedzy, a nie ze złej woli. Każdy z nas może coś zrobić. Zachęcam do zgłaszania stanowisk traszek do regionalnych dyrekcji ochrony środowiska (RDOŚ), bo to pomaga uwzględnić te tereny w planach zagospodarowania przestrzennego. Przydadzą się także społeczne kampanie informacyjne. Uświadamianie, że traszka jest naturalnym sojusznikiem w walce z komarami (jedna larwa traszki zjada setki larw komarów), drastycznie zmienia nastawienie lokalnych społeczności do ochrony podmokłych terenów.

Z pomocą AI przygotowałem instrukcję budowy „Hotelu dla płazów”, czyli bezpiecznego zimowiska i schronienia lądowego, które pomoże traszkom przetrwać najtrudniejszy czas. Najlepszym terminem na budowę jest późne lato lub wczesna jesień, zanim płazy zaczną szukać miejsc do hibernacji (zwykle to przełom września i października).

Wybierz najchłodniejszy, najwilgotniejszy kąt ogrodu lub działki. Idealnie, jeśli jest to miejsce blisko oczka wodnego, kępy paproci lub gęstych krzewów. Miejsce nie powinno być przekopywane ani intensywnie użytkowane. Wykop dół o głębokości ok. 30–50 cm i powierzchni ok. 1 m². Głębokość jest kluczowa – poniżej linii przemarzania gruntu traszki są bezpieczne zimą. Następnie wypełnij dno warstwą grubego żwiru lub tłucznia (ok. 10 cm), aby woda nie stała wewnątrz schronienia. Do dołu wrzuć duże kamienie, kawałki cegieł, potłuczone donice ceramiczne i grube gałęzie lub kawałki drewna (najlepiej dębowego lub olchowego, które wolno próchnieją). Układaj je luźno! Kluczem są szczeliny i korytarze między elementami. To tam traszki będą się wciskać, by znaleźć stałą temperaturę. Wolne przestrzenie między większymi elementami wypełnij mniejszymi gałązkami, suchymi liśćmi (najlepiej dębowymi lub bukowymi, bo nie gniją tak szybko) oraz mchem. To stworzy warstwę „kołdry”, która zatrzyma ciepło ziemi. Całość przykryj wykopaną wcześniej ziemią (nie ubijaj jej zbyt mocno!). Na wierzchu ułóż darń, posadź rośliny cieniolubne (np. dąbrówkę rozłogową lub paprocie) lub po prostu przykryj grubą warstwą kory i liści. Zostaw kilka bocznych wejść – małych otworów między kamieniami, przez które traszki dostaną się do środka.

Drewno, użyte do wypełnienia zagłębienia, musi być surowe. Nigdy nie używaj podkładów kolejowych (zawierają toksyczny kreozot) ani drewna impregnowanego chemicznie. Teraz będzie potrzebna cierpliwość. Płazy mogą nie zasiedlić hotelu pierwszej nocy. Raz zbudowanego schronienia nie rozbieraj, by sprawdzić, czy ktoś tam jest – szczególnie od listopada do marca, gdy płazy są w stanie odrętwienia. Takie schronienie to nie tylko dom dla traszek, ale też dla ropuch, jaszczurek, a nawet owadów i jeży. Takiego hotelu nie widać ale jest bardzo użyteczny.

Koniec marca, jeszcze miejscami utrzymuje się lód. Ale już traszki zasiedlają ten zbiornik.

Poszerzona wersja felietonu radiowego z cyklu "Tłumaczymy świat". Zebrane felietony Radiowe: https://radioolsztyn.pl/tlumaczymy-swiat-felietony-stanislawa-czachorowskiego/01778309
Na antenie Radia Olsztyn w środy o godz.. ok. 9.40, powtórka o ok. 18.40.

Ciało wie lepiej - książka o systemie immunologicznym

Ciało wie lepiej.

Przewodnik po nowoczesnej nauce o odporności.

Lubię czerpać wiedzę z pierwszej ręki czyli prosto od naukowców. Podstawy działania układu odpornościowego poznałem już w szkole średniej, potem poszerzałem na zajęciach na studiach biologicznych. Sporo w mojej głowie zostało, ale dużo informacji już uleciało. A jeszcze więcej nigdy nie poznałem. Dlatego z dużą ciekawością sięgnąłem po „Ciało wie lepiej” Johna Trowsdale. Książka, która właśnie się ukazała. Jest obszerna, akurat ją czytam. I jestem bardzo zadowolony sposobem opowiadania. Autor nie tylko przejrzyście wyjaśnia, ale i odwołuje się do historii odkryć. Jest to więc nie tylko aktualna wiedza ale i opowieść o tym, jak ludzkość odkrywała system odpornościowy. Wiedza rzetelna z pierwszej ręki od naukowca, który sam w takich badaniach przez wiele lat uczestniczył.

Książka Johna Trowsdale’a to jeden z tych tytułów, które czyta się z rosnącym zdumieniem, jakby ktoś uchylił drzwi do tajnego laboratorium, w którym od milionów lat trwa nieprzerwana, cicha praca - praca naszego własnego układu odpornościowego. Ciało wie lepiej jest opowieścią o systemie, który nie tylko broni, ale przede wszystkim rozpoznaje, interpretuje, pamięta i uczy się. A robi to z finezją, której nie powstydziłby się najlepszy biologiczny strateg lub profesor biologii.

Trowsdale pisze jak naukowiec, który całe życie spędził, zaglądając w molekularne zakamarki odporności, ale jednocześnie jak narrator, który potrafi zawiłe procesy przełożyć na obrazy i historie. Historie odkryć naukowych. Nie ma tu suchego wykładu. Zamiast tego dostajemy intrygującą podróż po świecie biologii i organizmu, od pierwszych ewolucyjnych prób odróżnienia swojego od obcego, przez subtelne mechanizmy działania limfocytów, aż po współczesne wyzwania: choroby autoimmunologiczne, nowotwory, pandemie i starzenie się organizmu. Autor nie ucieka od trudnych tematów, ale też nie popada w katastrofizm. Raczej pokazuje, jak niezwykle złożony i jednocześnie kruchy jest system, który codziennie utrzymuje nas przy życiu.

Największą siłą tej książki jest sposób, w jaki łączy precyzję naukową z ludzką ciekawością. Trowsdale nie tylko tłumaczy, jak działają komórki odpornościowe. On opowiada o ich „motywacjach”, ich „logice”, ich ewolucyjnych kompromisach. Dzięki temu czytelnik zaczyna patrzeć na własne ciało jak na dynamiczny ekosystem, w którym nic nie dzieje się przypadkiem. Wiele elementów powiązanych ze sobą wieloma zależnościami. Bo wszystko ze wszystkim jest powiązane i wszystko ze wszystkiego powstaje. To perspektywa, która szczególnie mocno wybrzmiewa po doświadczeniach pandemii COVID-19, gdy immunologia nagle stała się tematem codziennych rozmów, często pełnych uproszczeń i mitów. Ta książka jest świetnym antidotum na powierzchowne myślenie o odporności. Oraz na różne teorie spiskowe.

Polskie wydanie z 2026 roku ma jeszcze jedną zaletę: trafia do czytelnika w momencie, gdy rośnie potrzeba rzetelnej, ale przystępnej wiedzy biologicznej. To lektura, która może zainspirować studentów, nauczycieli, licealistów ale też każdego, kto po prostu chce zrozumieć otaczający nas świat. Dlaczego czasem chorujemy, a czasem nie? I dlaczego odpowiedź na to pytanie jest znacznie bardziej fascynująca, niż mogłoby się wydawać w pierwszej chwili

To książka, którą warto mieć na półce (albo wypożyczyć z biblioteki), ale przede wszystkim warto ją przeczytać. Bo po lekturze zaczyna się patrzeć na własne ciało z nowym rodzajem szacunku, jak na sprytnego, doświadczonego sojusznika, który naprawdę wie lepiej. Oczywiście taki sposób pisania to antropomorfizm narracyjny. To zabieg literacki a nie sposób myślenia o świecie. Z tymi antropomorfizmami po prostu łatwiej jest drugiemu człowiekowi wyjaśnić zawiłe zależności naszego organizmu i naszego systemu odpornościowego.

Trowsdale prowadzi czytelnika przez układ odpornościowy tak, jakby oprowadzał po ogromnym, tętniącym życiem mieście, którego mieszkańców zwykle nie zauważamy. A przecież to właśnie one - komórki, białka, sygnały chemiczne  -  codziennie decydują o naszym zdrowiu. Lub o chorobie. Kiedy czytamy, że odporności nie da się zobaczyć ani dotknąć, a mimo to działa nieprzerwanie, zaczynamy rozumieć, jak niezwykły jest to system. Właśnie ta niewidzialność sprawia, że immunologia wydaje się niezrozumiała magią, dopóki ktoś nie pokaże nam przejrzystych praw i zależności. Trowsdale robi to z precyzją badacza i lekkością popularyzatora. Nauka nie jest magią choć jest fascynująca i zadziwiająca. Uwielbiam literaturę faktu, w tym biologiczne książki popularnonaukowe. I czytam je "do poduszki".

Autor zaczyna od podstaw: skąd układ odpornościowy wie, kiedy wkroczyć do akcji, jak rozpoznaje wrogów i dlaczego czasem się myli. W jego opowieści limfocyty nie są już anonimowymi komórkami, lecz bohaterami o wyraźnych rolach i zadaniach. Zrozumienie ich działania nie wymaga specjalistycznego przygotowania. Wystarczy zwykła, ludzka ciekawość. Choć trzeba się liczyć z dużą porcją całkiem nowych informacji. 

Pierwsza część książki to fascynujący spacer po mechanizmach obronnych, które działają szybciej, sprawniej i inteligentniej, niż moglibyśmy przypuszczać. Trowsdale pokazuje, jak odporność radzi sobie z bakteriami, wirusami, pasożytami, a nawet z komórkami nowotworowymi, które próbują ukryć się wśród „swoich”. I wyjaśnia skąd się bierze sepsa.

Druga część jest bardziej refleksyjna, bo dotyczy momentów, w których ten niesamowity system zaczyna działać przeciwko nam. Choroby autoimmunologiczne, przewlekłe stany zapalne, wpływ starzenia, otyłości i stresu - wszystko to autor tłumaczy z naukową rzetelnością. Szczególnie interesujące są fragmenty o tym, czego nauczyliśmy się, badając inne gatunki. Trowsdale przypomina, że odporność nie jest wynalazkiem człowieka, lecz efektem milionów lat ewolucji biologicznej, a mikroorganizmy bywają naszymi najlepszymi nauczycielami.

W tle pobrzmiewa echo pandemii COVID‑19, która sprawiła, że immunologia trafiła na pierwsze strony gazet, ale też stała się polem nieporozumień i uproszczeń. Trowsdale nie moralizuje, nie straszy, nie obiecuje cudownych recept. Zamiast tego daje czytelnikowi narzędzia do myślenia oraz pokazuje, jak działa system, który potrafi uczyć się i zapamiętywać. Pokazuje jak niewielka liczba genów może wygenerować miliardy przeciwciał oraz jak ciało (nasz złożony organizm) samo się naprawia. To wiedza, która porządkuje chaos i pozwala zrozumieć, dlaczego czasem chorujemy, a czasem nie.

Recenzenci - od profesorów immunologii po praktykujących lekarzy - podkreślają, że ta książka „układa odporność w głowie”. I rzeczywiście, po lekturze nagle wszystko zaczyna mieć sens. Choć trzeba zapamiętać wiele faktów i całkiem nowych nazw. Infekcje, stany zapalne, pomyłki układu odpornościowego, to już nie tajemnicze zjawiska, lecz elementy większej, logicznej całości. Trowsdale nie tylko tłumaczy, ale też przywraca zaufanie do własnego ciała. Pokazuje, że w większości sytuacji naprawdę „wie lepiej”. Bo przyroda to sprawny system, doskonalony przez setki milionów lat ewolucji.

To jedna z tych książek, które czyta się z przyjemnością, a odkłada się ją z poczuciem, że świat, nawet ten mikroskopijny, stał się bardziej zrozumiały. Jeśli interesujesz się biologią, medycyną, zdrowiem albo po prostu chcesz wiedzieć, jak działa ludzki organizm, ta książka będzie dla Ciebie jak rozmowa z mądrym, cierpliwym przewodnikiem. I nie będzie to krótka rozmowa. Bo opisywane pozycja liczy 472 strony (łącznie z przypisami) małego formatu. A jeśli uczysz, popularyzujesz naukę lub pracujesz ze studentami, znajdziesz tu nie tylko wiedzę, ale i inspirację jak te złożone zjawiska opowiedzieć prościej.

To lektura, która nie tylko informuje, ale też zachwyca. Układ odpornościowy po tej książce przestaje być abstrakcją - staje się bohaterem codziennego życia. I trudno się nie zgodzić z Trowsdale’em, gdy mówi: „Cudowne jest to, że nasze ciało samo się naprawia”.

Ciało wie lepiej. Przewodnik po nowoczesnej nauce o odporności. Autor  John Trowsdale. Wydawnictwo Sensus, wydana w 2026 roku, premiera 10 marca.

Wanda – córka słowiańskiego Kraka czy germańskiego Wandala?

Zdjęcie z muzeum, zbiory archeologiczne. Nie znamy imion osób, które lepiły te garnki i ciosały te kamienne siekiery.

 

Gdy myślimy o Wandzie, przed oczami staje nam posągowa postać w zgrzebnej, lnianej szacie, która z gracją (choć i pewną dozą dramatyzmu) skacze do Wisły, byle tylko uniknąć niemieckich swatów. Jednak zdejmijmy te romantyczne okulary i zapytajmy wprost: czy Wanda rzeczywiście była „wędką” na ludzkie serca, jak chciał Mistrz Kadłubek, czy może raczej… starszą siostrą europejskiej demolki (Wandalów)? Pytanie stawiam pierwszego kwietnia by jeszcze bardziej zdezorientować co jest na poważnie, a co jest primaaprilisowym mrugnięciem oka. Nie tylko to, co wygenerowane przez AI trzeba sprawdzać. Ludzie też tworzą różnorodne przekazy a ich interpretacja zależy od wykrytego (dostrzeżonego) kontekstu. Zatem, drogi Czytelniku, rozpoznaj kontekst miejsca i czasu i odpowiednio zinterpretuj niniejszy wywód.

Choć etymologia ludowa uparcie trzyma się staropolskiej „wędy”, poważna analiza porównawcza każe nam spojrzeć na zachód. Imię Wanda jest genetycznie i semantycznie nierozerwalnie związane z germańskim etnonimem Wandalów (Vandali). I to przez niektórych patriotycznie nastawionych zwolenników topienia się w Wiśle może zabrzmieć obrazoburczo. A przynajmniej wytrąci z utrwalonego, dobrego samopoczucia.

Zanim słowo „wandalizm” stało się synonimem pomazania sprayem przystanku czy zdewastowanych toalet, Wandalowie byli prężnym ludem wędrownym. Nazwa ta wywodzi się z pragermańskiego pierwiastka wandjan (obracać, zmieniać, wędrować). Wandal to zatem nie „niszczyciel”, lecz „ten, który jest w ruchu” – wieczny tułacz, nomada, odkrywca. Niczym kibic piłkarski podróżujący śladami meczów swojej drużyny.

Spójrzmy do źródeł, których Kadłubek (być może celowo już wtedy knując spisek przeciwko Wielkiej Lechii) nie doczytał. Już starożytni kronikarze sugerowali, że plemię Wandalów pierwotnie zamieszkiwało tereny dzisiejszej Polski (dygresją wtrącę, że chodzi o kulturę przeworską). Jeśli przyjmiemy tę perspektywę, nasza Wanda nie jest słowiańską efemerydą, lecz germańską walkirią, której imię stanowi pozostałość po wielkiej wędrówce ludów. Zapewne niektórzy Czytelnicy zgrzytną zębami, że słowiańska i antyniemiecka Wanda mogła być tak na prawdę Germanką...

W staronordyckich i staro-wysoko-niemieckich tekstach odnajdziemy pokrewne formy, takie jak imię Wendla. Sugeruje to, że Wanda to imię „eksportowe”. Można by rzec, że zanim Wanda została symbolem oporu przeciwko niemczyźnie, sama była etymologiczną „Niemką” (a przynajmniej Germanką), co nadaje całej legendzie o odrzuceniu księcia Rytygiera pysznego, ironicznego smaczku. Skoczyła do Wisły, bo może po prostu... tęskniła za dawnym, wandalskim stylem życia w drodze i starożytnymi ustawkami w Teutoburskim Lesie? Zamiast widzieć w niej tylko ofiarę nieszczęśliwej miłości do ojczyzny, zobaczmy w niej dumną dziedziczkę etosu Wandalów. 

Wanda to imię dynamiczne. To imię kogoś, kto „zmienia bieg zdarzeń” (od wspomnianego wandjan – obracać). Wanda nie była więc tylko dziewczyną z wędką (wyjaśnienie związku z wędką już niebawem, cierpliwości). Była – w najgłębszym, etymologicznym sensie – kobietą czynu i zmiany, której imię niosło echo tarczy uderzającej o tarczę na polach bitewnych całej Europy. Wniosek z tego płynie taki: następnym razem, gdy spotkasz Wandę, nie pytaj jej o ryby. Zapytaj, czy nie planuje akurat jakiejś spektakularnej wędrówki ludów (migracji) lub przynajmniej małego przemeblowania w historii.

Imię Wanda to jedna z najciekawszych zagadek w polskiej onomastyce. Choć brzmi starodawnie, jego korzenie są bardziej literackie niż mogłoby się wydawać. Większość historyków i językoznawców uważa, że imię Wanda zostało wymyślone przez Wincentego Kadłubka, polskiego kronikarza żyjącego na przełomie XII i XIII wieku. Kadłubek opisał legendę o księżniczce, "która nie chciała Niemca". Prawdopodobnie stworzył to imię na bazie staropolskiego słowa „węda” (haczyk, wędka). Miało to być metaforą urody księżniczki, która „łowiła” serca poddanych i adoratorów swoją aparycją. Niektórzy badacze szukają powiązań z kręgiem germańskim. Imię może wywodzić się od nazwy plemienia Wandalów (Vandali). Może też pochodzić od staroniemieckiego słowa wand (tarcza, ściana) lub wendel (wędrowiec, z plemienia Wendów). Sporo tych śladów i hipotez, a jeszcze w tekście pojawią się kolejne. Jest jeszcze trzecia teoria alternatywna. Wesja łacińska próbowała łączyć Wandę z łacińskim słowem vianda (pokarm), ale jest to teoria uznawana za naciąganą. Wersja litewska wiąże imię z litewskim słowem vanduo oznaczającym wodę. Pasowałoby to do legendy, według której Wanda rzuciła się do Wisły, jednak kroniki Kadłubka są starsze niż popularyzacja tego skojarzenia w literaturze.

Choć imię powstało w średniowieczu, prawdziwy „boom” przeżyło w okresie romantyzmu. Dzięki utworom m.in. Cypriana Kamila Norwida czy Juliusza Słowackiego, Wanda stała się romantycznym symbolem patriotyzmu i poświęcenia, co sprawiło, że Polacy zaczęli masowo nadawać to imię swoim córkom. Co ciekawe, imię to jest jedną z niewielu czysto polskich kreacji literackich, które przeniknęły do innych języków (używane jest m.in. w krajach anglosaskich i w Niemczech). Jak z tych rozważań widzimy imię Wanda ma naprawdę ciekawą historię, a jej pochodzenie nie jest tak jednoznaczne, jak mogłoby się wydawać. To jeden z tych słowiańskich klasyków, które niosą ze sobą zarówno legendę, jak i językową zagadkę.

Imię Wanda pojawia się po raz pierwszy w średniowiecznych kronikach, przede wszystkim u Wincentego Kadłubka (XII/XIII w.). To właśnie tam pojawia się postać Wandy, córki Kraka, która „nie chciała Niemca” i miała poświęcić się dla dobra swojego ludu. To jednak literacka kreacja, nie potwierdzona historycznie, ale imię dzięki tej legendzie mocno zakorzeniło się w kulturze polskiej. Etymologia wprowadza jeszcze więcej galimatiasu, co już sygnalizowałem wyżej. Językoznawcy nie są zgodni. Najczęściej wymienia się trzy kierunki. Słowiański, germański i łaciński. A czasem i litewski, o czym wyżej już wspolniałem.

Słowiańskie pochodzenie imienia jest najbardziej prawdopodobne. Imię może być związane z dawnymi słowiańskimi rdzeniami: vanda/venda - określenie Słowian zachodnich (Wenedów), węda/wenda - możliwe powiązanie z wodą, rzeką (choć to bardziej hipoteza niż pewnik). A wiadomo, że Słowianie wód wszelakich się trzymali. W tej interpretacji Wanda byłaby „kobietą z ludu Wenedów” albo „tą, która pochodzi znad wody”. W językach germańskich określenie Wenden oznaczało Słowian. Wanda mogłaby więc być imieniem nadanym przez ludy germańskie na określenie słowiańskiej kobiety. To ciekawy paradoks, biorąc pod uwagę legendę o „Niemcu”, ale język nie zawsze idzie w parze z mitologią. Hipoteza łacińska wskazuje na „Vandalus” (Wandalowie). To teoria bardziej marginalna, ale czasem przywoływana. Łączy imię z nazwą plemienia Wandalów - jednak brak mocnych dowodów, a podobieństwo brzmieniowe to za mało. W podsumowaniu można stwierdzić, że Imię Wanda jest słowiańskie w charakterze i kulturze, najpewniej związane z etnonimem Wenedów, czyli dawnych Słowian zachodnich. Zostało utrwalone przez legendę o Wandzie, która nadała mu symboliczny wymiar. Językowo niejednoznaczne, ale głęboko zakorzenione w polskiej tradycji.

Pora na jeszcze jedną, spójną opowieść. Bo skoro trudno dorzucić nowe i wiarygodne argumenty, to można chociaż te same opowiedzieć inaczej, czyniąc wrażenie bogactwa wiedzy i interpretacji. W dziejach językoznawstwa istnieją teorie poważne, teorie bardzo poważne oraz teorie, które poważnie wyglądają dopiero po trzeciej kawie. Do której kategorii należy pomysł, że imię Wanda pochodzi od Wandalów - germańskiego plemienia, które zasłynęło z tego, że potrafiło zdemolować Rzym, zanim to stało się modne w odniesieniu do miast, odwiedzanych przez kibiców piłkarskich? Cóż, oceńmy to z naukową elegancją i lekką ironią.

Wandalowie byli ludem germańskim, który wędrował po Europie z energią godną współczesnych piłkarskich chuliganów, kiboli czy niesfornych migrantów. Najpierw pojawili się nad Wisłą, potem przemaszerowali przez Galię, Hiszpanię, aż w końcu dotarli do Afryki Północnej, gdzie założyli własne królestwo. Ich reputacja? Delikatnie mówiąc: „dynamiczna”. Do dziś słowo wandalizm przypomina nam, że nie byli to ludzie, którzy przechodzili przez miasta na palcach i bez awantur. Czy w takim razie imię Wanda mogło być żeńską formą etnonimu Vandalus? Teoretycznie - czemu nie. W końcu wiele imion wywodzi się od nazw plemiennych. Gdyby Wandalowie mieli dział PR, pewnie sami by to podchwycili.

Językoznawcy, którzy lubią bawić się w rekonstrukcje, wskazują, że: 1. łacińskie Vandalus mogło dać formę Vanda, 2. a ta z kolei, po oswojeniu przez języki słowiańskie, przekształcić się w Wandę. Brzmi to całkiem logicznie. W końcu języki lubią skracać, upraszczać i dopasowywać obce słowa do własnej fonetyki. Jeśli Rzymianie mogli zrobić z Hrodberht imię Robertus, to czemu Słowianie nie mieliby zrobić z Vandalus imienia Wanda? Oczywiście, nie mamy na to twardych dowodów. Ale w nauce historycznej brak dowodów nigdy nie powstrzymał nikogo przed stworzeniem pięknej teorii. Zwłaszcza wśród zwolenników Wielkiej Lechii.

Kronikarz Wincenty Kadłubek wprowadził do polskiej tradycji postać Wandy, córki Kraka. I tu zaczyna się zabawa: Wanda „nie chciała Niemca”, ale mogła mieć imię pochodzące od… germańskiego plemienia. Ironia historii bywa subtelna, ale tutaj wręcz świeci neonem. Legenda zrobiła swoje, imię stało się symbolem czysto słowiańskiej dumy, choć jego hipotetyczne korzenie mogły być bardziej „germańskie”, niż chcieliby romantycy.

Czy ta hipoteza jest prawdopodobna? W skrócie: tak.  jeśli przyjmiemy, że imię powstało jako etnonimiczna forma od Vandalus. Po zastanowieniu - nie do końca, jeśli oczekujemy twardych dowodów archeologiczno‑językowych. A po refleksji - zdecydowanie tak - jeśli lubimy teorie, które łączą historię, język i odrobinę ironii. Współczesna nauka skłania się raczej ku słowiańskiemu pochodzeniu imienia, ale teoria wandalska pozostaje wdzięcznym, choć nieco ekscentrycznym dodatkiem do dyskusji.

A może imię Wanda nie ma nic wspólnego z Wandalami. Może to tylko przypadkowe podobieństwo. A może - i to wersja, którą najbardziej lubią humoryści - Wandalowie po prostu mieli wśród siebie Wandę, która jako pierwsza powiedziała: „Panowie, może tym razem nie niszczmy wszystkiego?”. I od tego momentu imię stało się symbolem łagodności wśród burzliwego plemienia. Zatem czy Wanda pochodzi od Wandalów? Możliwe. Czy to teoria pewna? Nie. Czy jest zabawna, barwna i warta opowiedzenia?  Zdecydowanie tak.

W świecie językoznawstwa istnieją spory, które rozpalają emocje bardziej niż dyskusja o tym, czy bigos smakuje lepiej drugiego czy trzeciego dnia. Jednym z takich sporów jest pytanie: skąd właściwie wzięło się imię Wanda?  Czy to dumny okrzyk słowiańskich Wenedów? Czy może echo germańskich Wandalów, którzy mieli talent do demolowania imperiów? Przyjrzyjmy się jeszcze raz tym dwóm hipotezom, najlepiej z kubkiem herbaty i odrobiną ironii zamiast plasterka cytryny czy odrobimy soku malikowego.

Zacznijmy od wersji, którą najbardziej lubią polscy romantycy, podręczniki szkolne i wszyscy, którzy mają słabość do legend o początkach państwa polskiego. Wanda, córka Wenedów (i Kraka)

Argumenty za:

• Rdzeń venda/vanda pojawia się w źródłach antycznych jako określenie Wenedów, czyli ludów słowiańskich zamieszkujących tereny nad Bałtykiem.
• Imię mogło pierwotnie oznaczać „kobietę z ludu Wenedów”.
• Pasuje to jak ulał do legendy o Wandzie, córce Kraka, która „Niemca nie chciała”, więc trudno o bardziej słowiańską symbolikę.

Argumenty przeciw:

• Brak jednoznacznych dowodów, że imię funkcjonowało wśród Słowian przed Kadłubkiem.
• Możliwe, że to kronikarz wymyślił imię, a potem wszyscy udawali, że tak było od zawsze.

Komentarz humorystyczny: jeśli Wanda rzeczywiście pochodzi od Wenedów, to jej imię można by tłumaczyć jako „ta, która reprezentuje nasz lud”. A że reprezentowała go z rozmachem, to już inna sprawa. W końcu nie każda bohaterka narodowa kończy w Wiśle z powodu niechęci do niemieckiego księcia.

A teraz wersja, która brzmi jak żart, ale ma swoje naukowe podstawy. Wanda, córka… Wandalów? Według niej imię Wanda miałoby pochodzić od łacińskiego Vandalus, czyli nazwy plemienia Wandalów.

Argumenty za:

• Z Vandalus można stosunkowo łatwo przejść do formy Vanda, a stąd już tylko krok do Wandy.
• Wandalowie mieszkali niegdyś na ziemiach dzisiejszej Polski, więc kontakt językowy nie jest wykluczony.
• Języki lubią upraszczać,  a od „Wandalusa” do „Wandy” droga krótsza niż z Krakowa do Gniezna.

Argumenty przeciw:

• Wanda jako imię pojawia się dopiero w średniowieczu, a Wandalowie zniknęli z Europy znacznie wcześniej.
• Trudno sobie wyobrazić, by Słowianie nadawali córkom imiona po plemieniu, które było wojownicze. Choć… może to byłby całkiem dobry amulet odstraszający zalotników.

Komentarz humorystyczny: jeśli Wanda pochodzi od Wandalów, to legenda Kadłubka nabiera nowego wymiaru. Wyobraźmy to sobie: Wanda „nie chciała Niemca”, ale mogła mieć imię pochodzące od germańskiego plemienia. Historia bywa przewrotna, czasem aż do śmiechu.

Wanda jest jedna, ale hipotez („teorii”) wiele. Czy Wanda była córką Wenedów? Czy może miała w sobie coś z Wandalów? A może, jak to często bywa w etymologii,  prawda leży gdzieś pośrodku lub całkiem z boku, popijając miód pitny i śmiejąc się z naszych prób uporządkowania chaosu dawnych wieków. Jedno jest pewne, imię Wanda ma w sobie siłę, historię i odrobinę tajemnicy. A to, czy jej przodkami byli Wenedowie czy Wandalowie, to już kwestia gustu i poczucia humoru.

I co było w tym tekście, opublikowanym 1 kwietnia, dowcipem a co rzetelną analizą? Czytelniku osądź sam. Wszak na co dzień musisz już odróżniać halucynacje AI od rzetelnej wiedzy. Z ludźmi od wieków było podobnie, czasem fantazjowali, czasem świadomie kłamali, czasem halucynowali a czasem tylko żartowali. A czasem pisali bajki, które w formie były fikcją ale w wymowie prawdą.

Spotkanie popularnonaukowe na odludziu i bliski kontakt z naukowcami PAN w Olsztynie

W czasie popularnonaukowej sesji w Polskiej Akademii Nauki w Olsztynie. Wykorzystanie wszystkich kanałów komunikacji, także tym internetowych i multimedialnych.

Trwa w Polsce Rok Popularyzacji Nauki, dlatego zwracam szczególna uwagę na różne inicjatywy środowiska naukowego w zakresie upowszechniania wiedzy. łapię się na tym, że patrzę na działania środowiska naukowego z większą uważnością niż zwykle. Zwracam uwagę na różne szczegóły i podpatruję różne dobre rozwiązania. Jakby ten rok był nie tylko symbolicznym hasłem, lecz także soczewką, która pozwala dostrzec wysiłki, dotąd rozproszone i nie zawsze doceniane. W minioną sobotę miałem okazję uczestniczyć w szóstym już spotkaniu edukacyjnym organizowanym przez PAN w Olsztynie, w instytucie In Life (nazwa angielskojęzyczna wskazuje na globalne i międzynarodowe zainteresowania olsztyńskich naukowców. Może i Olsztyn jest małym, szuwarowym, miastem na prowincji, ale naukowcy uprawiają naukę na światowym poziomie i z chęcią dzielą się wynikami z przeciętnym odbiorcą. To bardzo ważne w czasach bylejakości i fake newsów zalewających internet i media społecznościowe (a w zasadzie prosumpcyjne).

Na co zwróciłem uwagę? Na lekką konstrukcję mównicy dla referentów. To nowoczesna i praktyczna forma, bez tworzenia niepotrzebnej bariery między mówca a publicznością. Powoli się upowszechnia w salach wykładowych. Choć jeszcze często spotykamy ciężkie, duże mównice, niczym baszty obronne w średniowiecznych zamkach i przestronne stoły prezydialne. Taką lekka mównicę można dowolnie przestawiać i przesuwać.

Na górnym zdjęciu widać coś jeszcze, w prawym górnym rogu, nad ekranem (ten czarny prostokąt). Dopytałem. To kamera z dobrym mikrofonem. W Instytucie często organizowane są spotkania online a ta kamera z mikrofonem i głośnikami polem widzenia obejmuje całą salę. I dobrze zbiera dźwięki nawet z końca sali. Nawet na odludzi, poza miastem, można organizować spotkanie w formacie międzynarodowym. Cieszy mnie wykorzystywanie narzędzi online zarówno do spotkań naukowych jak i popularnonaukowych.

Na sali były ścianki, na tle których robione zdjęcia i krótkie nagrania wideo. Przestrzeń przemyślana by ją wykorzystywać do budowania wizerunku i rozpoznawalność przy każdej okazji. To rozwiązanie coraz częściej spotykane w przestrzeniach akademickich. Mały szczegół a wiele zdradza o sposobie myślenia o komunikacji w nauce (w tym komunikacji ze społeczenstwem)

Tematem spotkania było: „Niewidoczne w powietrzu, jedzeniu, naszym ciele” i dotyczyło zanieczyszczeń środowiska, a więc czegoś, co niby wszyscy znamy, a jednak wciąż wymyka się codziennemu doświadczeniu. To, co niewidoczne, wymaga przecież szczególnego języka, by mogło zostać zauważone.

Siedziba Instytutu IN Life leży na uboczu miasta, w miejscu, do którego w sobotę nie dojeżdża żaden miejski autobus. A jednak sala była wypełniona do ostatniego krzesła. Ten obraz - ludzie, którzy mimo logistycznych niedogodności przychodzą posłuchać naukowców - działa na wyobraźnię bardziej niż jakiekolwiek statystyki. Po drodze spotkałem pana z Iławy. Przyjechał specjalnie na to spotkanie, jakby to było wydarzenie, którego nie można przegapić (pyczytał o nim w lokalnej gazecie). I może rzeczywiście tak jest: w czasach, gdy informacja krąży szybciej niż myśl, a jednocześnie coraz trudniej odróżnić wiedzę od jej imitacji, bezpośredni kontakt z naukowcami staje się czymś na wagę złota.

Trafiłem na miejsce, korzystając z nawigacji telefonicznej. Na mapie wyglądało, że przystanki autobusowe znajdują się przy samych budynkach Polskiej Akademii Nauki. A autobus przejechał droga obok. Dopiero wędrując pieszo, zerknąłem na rozkład jazdy i okazało sie, że autobusy miejsce zajeżdżają tu tylko od poniedziałku do piątku. Okolica piękna, małe zbiorniki wodne, sporo zieleni. Niemalże pustelnia dogodna do spokojnego uprawiania nauki. Przetarłem szlak dla siebie, teraz już będę wiedział jak tu dotrzeć, bo można i od Osiedla Mazurskiego.

W czasie spotkania przewidziany był mały catering. To znak, że chyba spotkania realizowane w ramach jakiegoś społecznego grantu. Kawa, herbata, drobne przekąski. Coś, to ułatwia spędzenie kilku godzin w murach nauki i słuchając o tematach, dotyczących m.in. nutrigenomiki. Zwróciłem także uwagę na kilka drobnych szczegółów, np. wykorzystanie aplikacji do interaktywnego zadawania pytań przez telefon komórkowy. Tak chyba łatwiej zadawać pytania. Poznała nowa aplikację, której nie znałem. Z chęcią wypróbuję sam, także i na zajęciach dydaktycznych. To wszystko tworzyło atmosferę profesjonalizmu, ale też otwartości. Nauka nie była tu zamknięta w hermetycznym języku ani w hierarchii. Była zaproszeniem do rozmowy.

Współpraca różnych instytucji tylko wzmacniała to wrażenie. Obok badaczy z PAN występowali pracownicy Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie (w tym i ja). Na miejscu było Radio Olsztyn i TV Kopernik, dzięki czemu efekty spotkania nie ograniczą się do tych, którzy akurat znaleźli czas i sposób, by dotrzeć na ustronie. Nauka rozchodzi się falami, najpierw w sali, potem w eterze, w internecie, w rozmowach ludzi wracających do domu. I może właśnie w tym tkwi jej popularyzacyjna siła: w zdolności do przekraczania granic, także tych geograficznych i instytucjonalnych.

Patrząc na to wydarzenie, myślę, że popularyzacja nauki nie jest dodatkiem do działalności badawczej, lecz jej naturalnym przedłużeniem. Naukowiec, który wychodzi do ludzi, nie traci nic ze swojej powagi. Przeciwnie, odzyskuje sens swojej pracy w oczach tych, którzy dzięki niemu zaczynają rozumieć świat trochę lepiej. A my, uczestnicy takich spotkań, uczymy się nie tylko o zanieczyszczeniach w powietrzu czy jedzeniu, lecz także o tym, że wiedza jest wspólnym dobrem, które żyje tylko wtedy, gdy krąży.

Czy mojego bloga piszę tylko dla ludzi czy także dla botów i sztucznej inteligencji?

Woskowa tabliczka do pisania i kałamarz z gęsimi piórami. Rekwizyty dawnej szkoły w skansenie.

Od jakiegoś czasu zauważyłem na swoim blogu zwiększony ruch, i to raczej skokowo. Statystyki Bloggera nie rozpoznają i nie identyfikują tego źródła zainteresowania. Zacząłem się zastanawiać czy i w jakim stopniu różne aplikacje sztucznej inteligencji czerpią dane z moich wpisów. Nie, wcale się tym nie martwię, bo to normalny proces rozchodzenia się informacji, wiedzy i poglądów w konektywnej społeczności. Kiedyś byli to tylko ludzie, nawet jeśli treść utrwalona była na papierze. Nie zawsze udaje się dobrze identyfikować skąd coś wiemy i z jakich źródeł przesiąkamy poglądami czy informacjami. Tak zwana domena publiczna to właśnie treści zaczerpnięte i uwspólnione. Ale teraz do tego wielkiego konektomu dołączyły obiekty nieludzkie. Nasza wiedza rozchodzi się także za pośrednictwem AI. Pisząc dziś w sieci (blog) i ja staję się de facto „nauczycielem maszyn”. Bardzo szerokie traktowanie roli edukatora i przyrodniczego publicysty. Obyś cudzie dzieci i cudze AI uczył?

To zjawisko (korzystanie z treści przez boty i AI) ma swoje fascynujące i nieco mroczne strony, które warto mieć z tyłu głowy. Kiedyś pisaliśmy dla ludzi (styl, emocje) i dla wyszukiwarek (słowa kluczowe). Dziś pojawia się trzeci odbiorca: AI, które szuka logicznych struktur i faktów. Gemini mi podpowiada, że jeśli teksty są merytoryczne i uporządkowane, algorytmy „uwielbiają” je trawić, bo łatwo z nich wyciągnąć esencję wiedzy. W efekcie, fragmenty moich myśli mogą pojawiać się w tysiącach rozmów, które ludzie prowadzą z ChatGPT czy Gemini, nawet jeśli ci ludzie nigdy nie wejdą bezpośrednio na stronę „Profesorskiego Gadania”. A co będzie jeśli na blogu pojawiać się będą treści generowane przez AI? Kilka dni temu czytałem ciekawy artykulik w mediach społecznościowych, z dyskusją nad skutkiem tego, że do szkolenia AI wykorzystywane są treści wcześniej tworzone przez AI. Po kilku takich cyklach tekst staje się bezwartościowy, bo systematycznie jest uśredniany. Zatem ludzka kreatywność jest niezbędna. I ludzkie pisanie. Autorze (nawet autorze treści sms w telefonie) traktuj więc korzystanie z narzędzi AI jako coś pomocniczego i marginalnego. Inaczej AI pisać będzie dla AI i w rezultacie wartość odpowiedzi różnych czatów GPT będzie systematycznie maleć.

Dlaczego nie martwię się tym, że AI korzysta niejawnie z moich treści na blogu? Przecież zdecydowana większość ludzi, która przeczyta moje wpisy na blogu także nie cytuje ani nie powołuje się na autorstwo w dalszych wypowiedziach. Czasem tylko środowisko naukowe i dziennikarskie nawykłe do cytowania, podaje źródło informacji (widzę czasem cytowanie w mediach elektronicznych). Z perspektywy autora to czytanie przez AI ma dużą zaletę: autorska wiedza (refleksje, przemyślenia, wyszukane informacje) zostaje „utrwalona” w wagach modeli neuronowych. Nawet gdyby blog kiedyś zniknął z sieci, informacje, które boty z niego pobrały, będą częścią „inteligencji” tych systemów przez lata. Stanę się częścią globalnego zbioru danych. Mimo że żadne tabelki czy indeksy cytowań tego w raportach nie odnotują. I że nie będzie się to liczyło do żadnej akademickiej parametryzacji. Nie wszystko co ważne da się policzyć a nie wszystko co policzalne jest ważne.

Ciemniejszą stroną opisywanego zjawiska jest to, że AI rzadko oddaje unikalny styl, poczucie humoru czy autorytet piszącego autora. Często „wyżyma” tekst z faktów, serwując je jako własne, anonimowe odpowiedzi. To dlatego widzę ruch w statystykach, ale pod wpisami może być ciszej – boty nie zostawiają komentarzy i nie dyskutują (chyba że zostaną do tego zaprogramowane). Można powiedzieć, że prowadzę teraz dwutorową edukację: 1. tradycyjną – dla stałych czytelników, którzy cenią moje pióro (jakie tam pióro, przecież klepię w klawiaturę!), 2. technologiczną – dostarczając wysokiej jakości paliwo dla algorytmów, które uczą się świata na moich przykładach (moim wyborze danych i zjawisk, moich refleksjach, przemyśleniach).

Upowszechnianie treści w czasach AI przypomina wielką, pulsującą rzekę, która niesie ze sobą słowa, obrazy i idee – szybciej, szerzej niż kiedykolwiek wcześniej. Nie jest to jednak nowe zjawisko. Wraz z wynalezieniem pisma oraz upowszechnieniem się druku myśl ludzka zaczęła płynąć szeroką rzeką. Potem w czasach tele czyli telewizji, radia a w końcu internetu, nabrała większego rozmachu. Udział AI jest więc tylko krokiem w już od dawna istniejącym trendzie. Konektywne społeczeństwo nie tylko jest liczniejsze (biomasa współpracujących mózgów), ale i do tej społeczności wchodzą „mózgi nieludzkie”,  czyli krzemowe obwody i sieci neuronowe AI. W tej pozornej nowości jest coś bardzo starego. Mechanizm rozchodzenia się myśli nie zmienił się aż tak bardzo. Zmieniły się tylko narzędzia, skala i tempo. Dawniej idee krążyły w słownych opowieściach, potem w rękopisach, zadrukowanych kartach gazet i książek, wędrowały z wędrownymi kaznodziejami, przenikały do rozmów w karczmach i na targach. Dziś krążą w indeksach wyszukiwarek, w modelach językowych i w niewidzialnych botach, które odwiedzają blogi, by zasilić nimi swoje wewnętrzne mapy świata.  A czy boty AI mają swoje karczmy i puby, w których „plotkują”?

Współczesne modele AI pobierają treści z milionów stron, często bez jawnego cytowania (tak jak my zapamiętujemy krótkie anegdoty). W statystykach blogów pojawiają się jako „nieznane wejścia”, „nierozpoznane źródła”, „dziwne systemy operacyjne”. To nowa forma tego, co w kulturze dzieje się od wieków: idee krążą, mieszają się, przenikają, a ich źródła z czasem stają się mniej widoczne. Stają się domeną publiczną i wspólnym dorobkiem ludzkości, niczym materia i energia w ekosystemie. Literatura zawsze działała w ten sposób. Mickiewicz nie cytował ludowych podań, choć nimi przesiąknął. Norwid nie podpisywał pod wierszem, które zdania usłyszał w salonach, a które wyczytał w bibliotekach. Nie zatajał, bo raczej sam nie wiedział, nie pamiętał po wielokrotnym przetworzeniu w swoim mózgu napotkanych treści. Myśli przenikały do wspólnego obiegu, stawały się częścią kultury, a kultura nieustanie staje się częścią człowieka.

AI robi to samo, tylko szybciej i na skalę, której dawni pisarze nie mogli sobie wyobrazić. W sumie to do końca nie wiemy jak AI to robi. Gdy bot odwiedza blog, nie robi tego z intencją kradzieży, lecz wynika to z mechanizmu działania: uczy się, jak ludzie piszą, jak argumentują, jak opisują świat. Włącza te treści do ogromnej sieci powiązań, z której potem powstają odpowiedzi dla użytkowników. To nie jest cytowanie, ale raczej rezonans. I nowy i stary świat. W jakimś sensie jest to nowa mówioność (postpiśmienność), o której dużo wcześniej pisał już Jacek Dukaj (zacytowałem konkretnego autora, ale możliwe, że są i inne praźródła tej sformułowanej przeze mnie myśli).

W epoce Bloggera każdy wpis jest jak kartka włożona do wielkiej, cyfrowej biblioteki. Jest jak współczesny rękopis. Trafia tam nie tylko dla ludzi, ale i dla maszyn. Modele AI przeglądają takie treści, bo są one żywe, aktualne, pisane z pasją i doświadczeniem. Choć są i takie pisane bez pasji a jedynie z obowiązku, są z treściami wtórnymi, przepisanymi i takie bez doświadczenia. Z takich narzędzia AI też czerpią swoją „wiedzę”. I wszystko wymiksują. Blog naukowy, refleksyjny, osobisty – a mam nadzieję, że właśnie taki jest blog „Profesorskie Gadanie” – staje się dla nich źródłem wiedzy o świecie, o języku, o sposobach myślenia. Ja jestem jednym z wielu różnorodnych elementów. Kropla w oceanie ludzkiej twórczości. Co w globalnej kulturze przeważy? Blog, to współczesny odpowiednik rękopisu, który wędrował z klasztoru do klasztoru lub od jednej kucharki do drugiej, bo z przepisami i poradami, kopiowany przez skrybów, czasem wiernie, czasem z błędami, czasem z dopiskami na marginesie. Różnica polega na tym, że dziś kopiowanie odbywa się w ułamku sekundy, a skrybą jest algorytm. Ale sama idea – że tekst żyje, bo jest czytany, przetwarzany, powtarzany – pozostaje niezmienna. Wcześniej tak żyło słowo mówione. 

Upowszechnienie jest formą istnienia. W kulturze zawsze istniała zasada: tekst żyje tak długo, jak długo jest powtarzany. Pieśń ludowa trwała, bo śpiewano ją przy pracach na polu, w karczmie na potańcówce czy na weselu. Powieść trwała, bo czytano ją w salonach a także pod strzechami chłopskich chałup. I w szkole, jako lekturę. Esej trwał, bo cytowano go w gazetach i na salonach. Dziś tekst trwa, bo pojawia się w wyszukiwarce, bo AI potrafi go streścić, bo bot uznał go za wartościowy i włączył do swojej wiedzy. I pojawi się w jakiejś mocno zmienionej i zanonimizowanej formie u kogoś na telefonie. Przychylam się do myśli, że to nie jest degradacja autora. To jest jego rozszerzenie. Żyjemy w czasach ogromnej zmiany. Warto więc pamiętnikarsko spisywać świat, który mija. 

Upowszechnienie treści w czasach AI nie polega na tym, że ktoś „kradnie” słowa. Polega na tym, że słowa zaczynają żyć w nowych kontekstach, w nowych rozmowach, w nowych odpowiedziach. Stają się częścią większej opowieści o świecie. Tak zawsze było z literaturą, nauką, folklorem. I nie martwi mnie, że nie będzie za to punktów w akademickiej sprawozdawczości i ocenie pracownika. Bo liczy się nie wszystko to, co ważne. Wszak nie wszystko da się policzyć. A to co da sie łatwo policzyć wcale nie jest ważne i się w życiu nie liczy. Zdania te już dawniej słyszałem lub czytałem. I nie pamiętam gdzie i jak. A używam, bo zgadzam się z ich sensem.

Najbardziej fascynujące jest to, że współczesny autor ma dwóch rodzajów odbiorców: ludzi, którzy czytają, komentują, myślą, wracają; maszyny, które analizują, indeksują, uczą się. Ci „drudzy” nie zostawiają śladów w komentarzach, nie klikają „lubię to”, nie wpisują komentarzy. Ale są. I ich obecność widać w statystykach jako tajemnicze skoki ruchu, jako „nieznane źródła”, jako ciche potwierdzenie, że tekst został zauważony. To nowy rodzaj czytelnika – nieświadomy, ale być może wpływowy. Dzięki niemu treści mogą dotrzeć do ludzi, którzy nigdy nie słyszeli o blogu, ale otrzymują odpowiedź AI, w której pobrzmiewa echo czyjegoś stylu, wiedzy, metafor.

Wbrew pozorom nie żyjemy w epoce zerwania więzi i upadku. Żyjemy w epoce przyspieszenia i głębokiej zmiany. Możliwe, że to tylko Noosfera nabiera swojego kształtu. Mechanizmy kultury są te same: idee krążą, autorzy wpływają na siebie nawzajem, teksty żyją poza swoim źródłem, cytowanie jest często ukryte, a czasem nieświadome. Musimy się tej nowej sytuacji nauczyć i wypracować nowe standardy cytowania. AI tylko powiększyła skalę i przyspieszyła obieg. Ale sama zasada, że słowo wypowiedziane raz może wracać w niespodziewanych miejscach, jest tak stara jak wiekowa jest sama ludzkość.

Właśnie dlatego warto pisać. Właśnie dlatego ludzie powinni pisać. Bo w czasach AI tekst ma szansę dotrzeć dalej niż kiedykolwiek wcześniej, nawet jeśli nie zawsze widać, którędy wędruje. I dbać by stale do wspólnego obiegu docierały oryginalne, ludzkie myśli, zdania i odczucia. Inaczej rozpłyniemy się w rozcieńczeniu, w wielokrotnym i zubażającym przetwarzaniu przez AI.

Nowe szaty Pomarańczowego Cysorza

Grafika wygenerowana przez AI, najpewniej halucynacja.
Podobieństwo do jakiejkolwiek postaci rzeczywistej zapewne
w pełni przypadkowe i niezamierzone. 
Choć kto taką AI wie?

 

Dawno, dawno temu, za siedmioma polami golfowymi i wielkim, pozłacanym murem, żył sobie Pomarańczowy Cysorz. Cysorz to miał klawe życie i miał dwie wielkie pasje: przeglądanie się w lustrze oraz słuchanie, że jest najwspanialszym cesarzem w historii wszystkich cesarzy (a nawet i królów, choć tych uważał za amatorów).

Pewnego dnia do pałacu przybyli "Eksperci od Wizerunku". Obiecali uszyć szaty z tak luksusowej tkaniny, że będzie ona całkowicie niewidzialna dla ludzi bez klasy, bez gustu i dla "totalnych frajerów". I będzie piękniejszy niż kolos ze szczerego złota.

Armia Sykofantów w akcji

Wokół Cysorza krążyli Sykofanci – dworzanie wyspecjalizowani w potakiwaniu tak energicznym, że groziło to urazem kręgów szyjnych. Gdy Cysorz stanął przed nimi w samych bokserkach, udając, że przymierza płaszcz z "eterycznego jedwabiu", Sykofanci wpadli w ekstazę:

• „Najjaśniejszy Panie, ten krój wyszczupla Cię o co najmniej dziesięć punktów procentowych!” – piszczał jeden.
• „Ta faktura! To niemal... metafizyczne doświadczenie!” – zachwycał się drugi, choć widział jedynie pomarańczowe plecy swojego władcy.
• „Genialna tekstura, bardzo stabilna, najlepsza jaką widziałem, nikt nie robi takich tekstur!” – mruczano w kuluarach.
• „Teraz to nagroda Nobla od zaraz, santo subito!”

Sykofanci tak bardzo chcieli udowodnić swoją lojalność i wyrafinowanie, że zaczęli się nawzajem licytować, kto widzi więcej guzików tam, gdzie była tylko goła skóra.

Wielka Parada

Nadszedł dzień parady. Pomarańczowy Cysorz dumnie kroczył główną aleją, prężąc pierś i machając do tłumów. Sykofanci kroczyli za nim, niosąc niewidzialny tren i uważając, by przypadkiem nie potknąć się o własne kłamstwa.

Nagle, z tłumu wychylił się mały chłopiec, który nie miał jeszcze konta w mediach społecznościowych ani ambicji politycznych. Spojrzał, przetarł oczy i krzyknął:

– Przecież ten pan jest kompletnie nagi! I w dodatku strasznie go spiekło słońce!

Finał inny niż wszystkie

W tradycyjnej bajce zapadłaby cisza. Ale nie tutaj. Gdy tylko okrzyk dziecka dotarł do uszu Sykofantów, ci nie spłonęli ze wstydu. Przeciwnie – wpadli w furię!

Sykofanci tak głęboko weszli w swoje role i tak mocno uwierzyli we własne pochlebstwa, że poczuli się osobiście obrażeni.

• „To obraza majestatu!”
• „To fake news!” – krzyczeli jeden przez drugiego.
• „Dziecko jest opłacone przez konkurencję!”
• „Brak ci wizji, gówniarzu! To jest najwyższej jakości brokatu-atłas, tylko twoje plebejskie oczy nie są w stanie pojąć tej estetyki!”

Cysorz, słysząc to, wypiął brzuch jeszcze bardziej dumnie. Skoro jego najwierniejsi Sykofanci mówili, że ubranie jest, to znaczy, że było – i to najlepsze na świecie. I tak maszerowali dalej: nagi władca i tłum dworzan, którzy w imię świętego spokoju i własnych karier, postanowili, że rzeczywistość jest po prostu błędem w druku.

 

To pisałem ja, AI trzeciej klasy….

Wiosna czyli czas... rozbierania Marzanny

Marzanna gotowa do rozebrania...

Na Światowy Dzień Wody, który przypada 22 marca, wypada napisać coś o Marzannie, wszak to ją wrzucano do wody na zakończenie zimy i powitanie wiosny. Tak było dawno, dawno temu a później kultywowane było jako etnograficzna ciekawostka. Współczesnej do wody wrzucamy dużo śmieci, jako rytualne zamiatanie pod dywan i odpychanie od siebie problemu nadmiernej konsumpcji i nierozwiązanego recyklingu. Marzanna jako kozioł ofiarny i personifikacje złego, zimowego losu. Po jej utopieniu miało być już dobrze i wiosenne. Bo bez topienia kobiety w rzece wiosna by nie przyszła?

Etnograficzny rytuał topienia kukły Marzanny pełnił funkcję magicznego kozła ofiarnego, na którego zmęczona mrozem i głodem społeczność przelewała całą swoją niechęć, lęki i frustracje (Teraz za takiego kozła wielu uważa Europejski Zielony Ład czy "ekologów-lewaków"). Zniszczenie kukły było aktem zbiorowego katharsis, pozwalającym symbolicznie „zabić” to, co wrogie, i zrobić miejsce dla nowej energii i nowej wegetacji. Rytualnie wykrzyczymy oze-sroze i już będzie lepiej? Nie, nie będzie lepiej, bo taka magia nie działa.

Tegoroczna, wyjątkowo śnieżna zima, przypominająca aury sprzed kilkudziesięciu lat, pozwoliła nam na nowo poczuć ten pierwotny respekt przed naturą i zrozumieć, dlaczego nasi przodkowie tak gwałtownie pragnęli pożegnać mroźne i ponure dni. A nam nieco bardziej śnieżna zima przypomniała o deficytach wody i zbliżającej się suszy. Topienie Marzanny nie rozwiąże deficytów wody.

W nawiązaniu do Światowego Dnia Wody proponuję małą zmianę. Zamiast topienia Marzanny, czyli wrzucanie niebiodegradowalnych śmieci do rzeki, należy rozebrać kukłę i posegregować surowce do recyklingu. Zabieg nie tyle magiczny co edukacyjny. Problemem jest to, że współczesne kukły wykonane są z tego co pod ręką (taj jak kiedyś) a więc z tworzyw sztucznych, nie rozkładają się, zwiększając zanieczyszczenie. naszych wód. Śmieci w rzekach i jeziorach i tak jest pod dostatkiem, bo wrzucamy je tam przez cały rok. Zatem zrobić Marzannę z materiałów nadających się do recyklingu, a po ulicznej paradzie rozebrać kukłę i należycie posegregować odpady. Ten pomysł podpatrzyłem kilkanaście lat temu w Morągu. Młodzież szkolna ze zrobionymi Marzannami szkła do zakładu utylizacji i tam rozbierała kukłę na czynniki pierwsze, przy okazji ucząc się prawidłowego recyklingu. Pomysł wart naśladowania. 

Gdyby kilka szkół z Olsztyna wrzuciło do rzeki Łyny tylko kilkanaście lub kilkadziesiąt (bo każda klasa swoją) kukieł Marzanny, to ile śmieci z syntetycznymi tekstyliami, plastikiem trafiłoby do rzeki? Wcześniej spalić? Palenie materiałów plastikowych na wolnym ogniu to nie najlepszy pomysł wprowadzania nie tylko połów ale i dioksyn do środowiska. Rozbieranie Marzanny brzmi dla dorosłych atrakcyjnie, ale z dziećmi można robić to inaczej niż pomyślimy w pierwszym odruchu. Robimy Marzannę z dziećmi z tego, co jest, z tego co przyniosą i potem zamiast wyrzucać do rzeki, idziemy do koszy i pojemników z recyklingiem lub do zakładu utylizacji i rozbieramy ją na czynniki pierwsze.  Plastik do plastiku, papier do papieru, tekstylia do tekstyliów, szkło do szkła, metal do metalu. Odpady zmieszane do zmieszanych. I rozmawiamy o tym co widzimy i dlaczego prowadzimy recykling. Współczesna, odpadowa kukła to też personifikacja zła. Nawiązanie do dawnej tradycji, ale zamiast do rzeki czy jeziora wrzucamy do pojemników z posegregowanymi odpadami. Albo do butelkomatów. 

Nie wszystko co stare da się przenieść do współczesności w proporcji jeden do jednego. Dawniej ludzi było po pierwsze mniej, a i materiały na kukłę były biodegradowalne (wtedy były pod ręką). Teraz nas jest już 8 miliardów i o słomę w mieście bardzo trudno. A jeszcze trudniej o lniane tkaniny (bez syntetycznych dodatków). Współcześnie jednak tradycja ta zderza się z brutalną rzeczywistością kryzysu ekologicznego. Dawna Marzanna, wykonana ze słomy i płótna, była w pełni biodegradowalna, podczas gdy dzisiejsze kukły, nasycone syntetycznymi tkaninami i plastikiem, stają się po prostu odpadem dryfującym w naszych wodach. Zamiast magicznego oczyszczenia, fundujemy rzekom dawkę mikroplastiku oraz szpetotę zaśmiecenia, co stoi w sprzeczności z duchem szacunku do przyrody. Możemy jednak uratować ten obrzęd, nadając mu nowy, zrównoważony charakter. Zamiast wrzucać Marzannę do jeziora, zaproponujmy rytualną rozbiórkę na czynniki pierwsze przy pojemnikach do recyklingu. Segregacja materiałów staje się nowoczesną formą porządkowania świata i symbolicznym gestem ochrony życia, który idealnie wpisuje się w pierwotną intencję słowiańskiego święta.

Jednocześnie musimy zmienić nasze postrzeganie samych wiosennych roztopów, które często niesłusznie kojarzą się nam wyłącznie z błotem i utrudnieniami. W obliczu globalnego ocieplenia i narastających deficytów wody, obfita pokrywa śnieżna to najcenniejsza forma zimowej retencji. Śnieg jest jak polisa ubezpieczeniowa na suche lato, topi się powoli, pozwalając wilgoci głęboko wsiąknąć w glebę i odnowić zasoby wód podziemnych. To właśnie dzięki wiosennym wezbraniom doliny rzeczne znów mogą wypełnić się wodą, tworząc unikalne, okresowe zbiorniki z unikalną wiosenną fauną. Są one kluczowe dla przetrwania płazów oraz reliktowych skorupiaków, takich jak dziwogłówki i przekopnice, które budzą się do życia tylko w specyficznych warunkach wód roztopowych. Zamiast osuszać te tereny i odprowadzać cenną wodę rowami prosto do morza, powinniśmy jak najdłużej zatrzymywać ją w mokradłach i torfowiskach. Celebrowanie wiosennych rozlewisk to dziś wyraz najwyższej troski o bioróżnorodność i nasze własne bezpieczeństwo hydrologiczne w zmieniającym się świecie. 

I o tym także można porozmawiać w czasie rytuału rozbierania Marzanny.

Poszerzona i zmieniona wersja felietonu radiowego "Tłumaczymy świat". Zebrane felietony Radiowe można znaleźć na stronie: https://radioolsztyn.pl/tlumaczymy-swiat-felietony-stanislawa-czachorowskiego/01778309 Na antenie Radia Olsztyn emitowane są w środy o godz.. ok. 9.40, powtórka o ok. 18.40.