Kanon danych, czyli wspólna walizka do rozumienia świata

Ekspozycja gdzieś w Polsce, wakacyjne zwiedzanie muzeów i wystaw. Czy rozumiemy przekaz zawarty w tych eksponatach?

Punktem wyjścia niniejszego pisemnego wywodu są niekończące się spory o szkolny kanon lektur. Co kilka lat wracamy do pytania: co młody człowiek powinien przeczytać, żeby mieć wspólny kulturowy bagaż z innymi? Spór nie dotyczy przecież tylko książek. Chodzi o coś znacznie ważniejszego – o wspólny język kultury. Kiedy znamy te same historie, postacie, metafory, piosenki i filmowe sceny, łatwiej się rozumiemy. Rozumiemy się bez słów i śmiejemy się z tych samych porównań. Możemy jednym zdaniem albo nawet gestem przywołać całą opowieść (słowną, poetycka, muzyczną, filmową). Możemy śmiać się z tego samego dowcipu, odgadnąć aluzję, dokończyć cudze skojarzenie. Jesteśmy wtedy trochę „swoi”, bo mamy w pamięci podobne obrazy i podobne przeżycia estetyczne. Ten wspólny kanon przeżyć buduje poczucie wspólnoty, że jesteśmy wśród swoich.

Kanon lektur jest więc czymś w rodzaju kulturowej pamięci zbiorowej. Nie musi oznaczać, że wszyscy mamy czytać dokładnie te same książki ani że istnieje jeden wieczny i niezmienny zestaw dzieł. Chodzi raczej o pewien wspólny zasób odniesień, dzięki któremu możemy nadawać na tych samych falach. To właśnie z takich drobnych, wspólnych doświadczeń buduje się więź społeczna, a w większej skali – wspólnota kulturowa i cywilizacja.

Ale skoro potrzebujemy wspólnego kanonu książek, piosenek, filmów, obrazów plastycznych czy rzeźb, może potrzebujemy także czegoś podobnego w nauce? Wspólnego kanonu danych i podstawowych faktów, do których możemy się odwołać niezależnie od tego, skąd jesteśmy, jaki kierunek studiów ukończyliśmy i jakiego używamy podręcznika. W świecie nadmiaru informacji problemem coraz częściej nie jest bowiem brak danych, lecz brak wspólnej płaszczyzny, na której możemy je ze sobą zestawiać i rozumieć.

Kanon lektur szkolnych jest czymś więcej niż listą książek, które trzeba przeczytać przed egzaminem. To próba stworzenia wspólnej przestrzeni kulturowej. Jeśli wiele osób zna „Pana Tadeusza”, „Lalkę”, „Dziady” czy „Małego Księcia”, łatwiej im rozmawiać o świecie za pomocą wspólnych odniesień. To tak, jakbyśmy mieli wspólne przeżycia w małej społeczności. Nie trzeba za każdym razem tłumaczyć, kim był Wojski, Siara Siarzewski, Kwinto, czym jest chocholi taniec albo dlaczego Syzyf stał się symbolem daremnego wysiłku. Wspólna znajomość pewnych tekstów tworzy rodzaj kulturowego skrótu. Jedno słowo, nazwisko czy metafora może uruchomić całą sieć znaczeń.

Podobnie potrzebujemy czegoś, co można nazwać kanonem danych podstawowych. Nie chodzi jednak o zamkniętą listę faktów do zapamiętania ani o encyklopedię, którą każdy człowiek powinien nosić w głowie. Chodzi o wspólny zestaw podstawowych pojęć i zależności pozwalających rozumieć rzeczywistość. Biologia jest tutaj szczególnie dobrym przykładem, ponieważ dostarcza narzędzi do rozumienia świata, którego jesteśmy częścią, a nie tylko zewnętrznymi obserwatorami.

Można wskazać kilka fundamentalnych idei biologicznych, które powinny należeć do takiego kanonu. Jedną z nich jest ewolucja, a drugą ekologia. Ewolucja pomaga zrozumieć, dlaczego organizmy są tak różnorodne, skąd biorą się ich przystosowania i dlaczego życie nie jest zbiorem przypadkowo zestawionych gatunków, lecz rezultatem bardzo długiej historii zmian. Ekologia z kolei pozwala dostrzec zależności pomiędzy organizmami oraz pomiędzy życiem a środowiskiem. Pokazuje, że pojedynczy organizm nigdy nie istnieje całkowicie samodzielnie. Żyje w sieci zależności, przepływu energii i materii, konkurencji, współpracy oraz wzajemnego oddziaływania.

Do tego dochodzi genetyka, czyli wiedza o dziedziczności i zmienności. Dzięki niej rozumiemy, dlaczego potomstwo przypomina rodziców, a jednocześnie nie jest ich dokładną kopią. Rozumiemy również, że zmienność jest jednym z warunków ewolucji. Genetyka łączy więc poziom pojedynczego organizmu z historią całych populacji i gatunków. Te trzy obszary – dziedziczność, ewolucja i ekologia – tworzą niezwykle mocne rusztowanie intelektualne. Pozwalają przechodzić od pytania „jak coś działa?” do pytań „dlaczego tak działa?”, „jak się zmienia?” oraz „z czym jest powiązane?”.

Taki kanon jest potrzebny nie po to, aby wszyscy zostali biologami. Tak samo kanon lektur nie ma sprawić, że wszyscy zostaną literaturoznawcami. Chodzi o coś bardziej podstawowego: o możliwość rozumienia się nawzajem. Jeżeli ktoś mówi, że gatunek „przystosował się do środowiska”, warto wiedzieć, co właściwie oznacza przystosowanie. Jeśli ktoś mówi o zmianach klimatu, dobrze rozumieć różnicę między pogodą a klimatem, znać podstawowe mechanizmy obiegu węgla i wiedzieć, że atmosfera, oceany, gleby, roślinność i działalność człowieka tworzą system wzajemnych zależności.

Bez takiego minimum łatwo zastąpić wiedzę intuicją. A intuicja bywa zdradliwa. Świat biologiczny jest bowiem znacznie bardziej skomplikowany, niż podpowiada nam codzienne doświadczenie. Możemy widzieć las jako zbiór drzew, choć ekolog widzi cały ekosystem. Możemy widzieć rzekę jako płynącą wodę, choć hydrobiolog dostrzega siedliska, organizmy, przepływ materii, energii i informacji. Możemy widzieć pojedynczy gatunek jako coś trwałego i niezmiennego, choć ewolucjonista widzi populację zmieniającą się w czasie.

Wspólny kanon danych staje się szczególnie ważny wtedy, gdy musimy działać razem. Doskonałym przykładem jest zmiana klimatu. Samo hasło niewiele jeszcze wyjaśnia. Potrzebujemy podstawowej wiedzy o funkcjonowaniu atmosfery, bilansie energetycznym Ziemi, obiegu węgla, wpływie działalności człowieka oraz sprzężeniach zachodzących w systemie klimatycznym. Dopiero wtedy możemy sensownie rozmawiać o ograniczaniu emisji, adaptacji, retencji wody, ochronie ekosystemów czy zmianach sposobu gospodarowania przestrzenią. A zarządzanie planetą jest zadaniem wyjątkowo trudnym. Nigdy wcześniej tak wielu ludzi nie musiało jednocześnie podejmować decyzji dotyczących wspólnego systemu przyrodniczego. Różnimy się interesami, doświadczeniami, językami i systemami wartości. Trudno negocjować wspólne działania, jeśli nie mamy nawet wspólnego zestawu podstawowych danych opisujących problem.

Kanon nie gwarantuje oczywiście zgody. Możemy znać te same fakty i wyciągać z nich różne wnioski. Jest jednak ogromna różnica między sporem ludzi, którzy posługują się wspólnym zestawem pojęć, a sporem osób funkcjonujących w całkowicie różnych światach informacyjnych. Można to porównać do rozwiązywania kalamburów. Aby odgadnąć hasło, potrzebujemy wspólnego kodu. Gest wykonany przez jedną osobę musi coś znaczyć dla drugiej. Jeśli każdy posiada zupełnie inny słownik odniesień, komunikacja staje się przypadkowa. Wspólne dane działają podobnie. Są rodzajem języka, który umożliwia skracanie komunikatów i budowanie bardziej złożonych rozumowań.

Wiedza jest więc trochę jak walizka, którą zabieramy ze sobą w dorosłe życie. Nie musi być wypełniona po brzegi. Ważne, żeby znalazły się w niej rzeczy naprawdę użyteczne. Jednocześnie wiedza przypomina rusztowanie. Samo rusztowanie nie jest budynkiem, ale bez niego trudno wznieść wysoką konstrukcję. Podstawowe pojęcia i modele pozwalają dokładać kolejne informacje, sprawdzać je, łączyć i reinterpretować. Problem zaczyna się wtedy, gdy rusztowanie jest źle skonstruowane. Jeśli podstawą jest błędna informacja, późniejsze rozumowanie może stać się coraz bardziej skomplikowane, a mimo to pozostanie wadliwe. Dlatego edukacja nie powinna być jedynie przekazywaniem dużej liczby informacji. Powinna przede wszystkim budować dobrze uporządkowane struktury wiedzy i uczyć odróżniania danych od opinii, hipotezy od faktu oraz wyjaśnienia naukowego od pozornie przekonującej opowieści.

W epoce sztucznej inteligencji znaczenie takiego kanonu jeszcze wzrasta. Możemy zapytać AI niemal o wszystko, ale odpowiedź ma sens tylko wtedy, gdy potrafimy ją ocenić. Im łatwiejszy staje się dostęp do informacji, tym ważniejsza staje się zdolność rozumienia informacji. Człowiek nie musi pamiętać wszystkiego. Powinien jednak wiedzieć, czego szukać, jak pytać, jak sprawdzać i jak łączyć fakty.

Dlatego warto myśleć o edukacji nie tylko jako o przekazywaniu wiedzy z poszczególnych przedmiotów. Jej ważnym zadaniem jest budowanie wspólnego intelektualnego podłoża. Tak jak wspólne lektury tworzą część wspólnego języka kultury, tak wspólny kanon podstawowych danych naukowych może tworzyć wspólny język rozumienia świata. Nie chodzi przy tym o stworzenie jednej, obowiązkowej listy wszystkiego, co człowiek powinien wiedzieć. Chodzi o znalezienie tych kilku fundamentalnych idei, bez których trudno rozumieć współczesność. W biologii należą do nich dziedziczność i zmienność, ewolucja, ekologia, współzależność organizmów oraz funkcjonowanie ekosystemów. To nie są tylko szkolne definicje. To narzędzia myślenia.

Być może właśnie tego najbardziej potrzebujemy w czasach nadmiaru informacji: nie kolejnych tysięcy danych, lecz wspólnej walizki podstawowych danych, dzięki którym potrafimy rozmawiać, rozumieć argumenty innych ludzi i wspólnie podejmować decyzje. Bo przyszłości nie zbudujemy wyłącznie z większej ilości informacji. Potrzebujemy jeszcze wspólnego języka, za pomocą którego te informacje będą mogły stać się wiedzą, a wiedza – podstawą wspólnego działania. W edukacji nie chodzi o bardzo rozbudowane treściowo podstawy programowe. Bardziej chodzi o wspólny kanon danych, które są podstawa do dyskusji i współdziałania.