Moje rozważania o noosferze na nowo odświeżyło kilka faktów. Po pierwsze to, że technomasa (czyli sztuczne tworzywa wytworzone przez człowieka w postaci betonu, stali, plastiku itp.) przewyższa już wagowo biomasę na Ziemi. Po drugie rozwój sztucznej inteligencji i nasilająca się symbioza człowieka z narzędziami generatywnej sztucznej inteligencji. I po trzecie coraz częstsze pisanie i mówienie o holobiontach i hologemomie. Wspólnotowość i poszerzanie zjawiska życia trwa od kilku miliardów lat. Teraz doświadczamy kolejnego, dużego przełomu. I dlatego wracam do nie tak nowej koncepcji noosfery - sfery myśli. Dostrzegamy jakiś proces i próbujemy go nazwać, a to noosferą, a to Gają, a to globalnym mózgiem itp. Możliwe, że nadchodzi czas intelektualnego przełomu i coś syntetycznego z tego się niebawem wykluje. Syntetycznego od syntezy, a nie od czegoś sztucznego (tak jak tworzywa syntetyczne).
Koncepcja noosfery, rozwijana przez Władimira Wiernadskiego i Pierre’a Teilharda de Chardin, należy do najwcześniejszych prób opisania Ziemi jako systemu, w którym ludzki rozum staje się czynnikiem planetarnym. Współczesne teorie - hipoteza Gai Jamesa Lovelocka, pojęcie anthropocenu oraz idea globalnego mózgu - rozwijają podobną intuicję, choć czynią to z odmiennych perspektyw epistemologicznych. Porównanie tych czterech ujęć pozwala uchwycić, jak zmienia się sposób myślenia o relacji człowieka z planetą oraz o roli świadomości i techniki w ewolucji Ziemi. Cztery różne przymiarki, a każdy jest jakoś niedoskonały i wadliwy. A jednocześnie mają coś wspólnego i intelektualnie intrygującego.
Noosfera Wiernadskiego (z początków XX wieku) wyrasta z nauk przyrodniczych i biogeochemii. Jest to nowy stan biosfery, w którym działalność człowieka - poprzez naukę, technikę i organizację społeczną - zaczyna wpływać na procesy geochemiczne na skalę planetarną. Wiernadski podkreśla materialny charakter tego procesu: rozum ludzki staje się siłą geologiczną, a nauka narzędziem reorganizacji materii i energii. Noosfera nie jest więc sferą duchową, lecz etapem ewolucji biosfery, w którym wiedza staje się czynnikiem kształtującym środowisko. Fakt, że technomasa przewyższa wagowo biomasę potwierdza trafność intuicji Wiernadskiego. A wzmacnia obserwowany rozwój technologii komputerowych ze sztuczną inteligencją włącznie.
Z kolei Teilhard de Chardin interpretuje noosferę jako sferę świadomości, powstającą w wyniku narastającej złożoności i refleksyjności życia (też koncepcja z początków XX w.). Ewolucja prowadzi tu ku coraz większej personalizacji i jedności, a jej celem jest Punkt Omega – transcendentny biegun przyciągania. W takim rozumieniu noosfera jest więc przede wszystkim procesem duchowym i poznawczym, w którym ludzkość zaczyna myśleć zbiorowo, tworząc globalną sieć refleksji. W odróżnieniu od Wiernadskiego, Teilhard kładzie nacisk nie na materialne przekształcenia Ziemi, lecz na ewolucję świadomości. W dobie widocznej i postępującej symbiozy ludzi z narzędziami AI oraz dostrzegania naszego konektywistycznego myślenia taka koncepcja noosfery jest również zachęcająco inspirująca.
Późniejsza, ale również XX wieczna hipoteza Gai Jamesa Lovelocka i Lynn Margulis, stanowi odmienny sposób myślenia o planecie. Gaia to Ziemia rozumiana jako system samoregulujący, w którym biosfera, atmosfera, hydrosfera i litosfera współdziałają w utrzymaniu warunków sprzyjających życiu. W przeciwieństwie do noosfery, Gaia nie zakłada szczególnej roli człowieka ani rozumu. Jest teorią systemową, w której życie jako całość stabilizuje planetę. W tym sensie Gaia jest bardziej „biocentryczna”, podczas gdy noosfera – zwłaszcza w ujęciu Wiernadskiego – jest „antropocentryczna”. Jednak obie koncepcje łączy przekonanie, że Ziemia jest systemem dynamicznym, a procesy biologiczne i informacyjne mają znaczenie planetarne.
Najpóźniej, z omawianych pojawiło się pojęcie anthropocenu, zaproponowane przez Paula Crutzena. Opisuje ono epokę geologiczną, w której działalność człowieka stała się dominującą siłą wpływającą na klimat, bioróżnorodność i obieg materii (doświadczamy tego teraz chociażby w postaci globalnych zmian klimatu). Anthropocen jest więc diagnozą kryzysu, a nie projektem ewolucyjnym. W przeciwieństwie do noosfery, nie zakłada teleologii ani harmonii. Jest raczej świadectwem niezamierzonego wpływu człowieka na planetę. Można jednak zauważyć, że anthropocen stanowi „ciemne odbicie” noosfery Wiernadskiego. Tam, gdzie Wiernadski optymistycznie widział racjonalną transformację biosfery, tam anthropocen pesymistycznie ujawnia jej destrukcyjne konsekwencje. Obie koncepcje opisują człowieka jako czynnik geologiczny, lecz różnią się oceną i kierunkiem tego procesu.
Idea globalnego mózgu, rozwijana w ostatnim czasie m.in. przez Francisa Heylighena, jest natomiast współczesną reinterpretacją intuicji Teilharda. Zakłada, że ludzkość wraz z technologiami komunikacyjnymi – zwłaszcza internetem i sztuczną inteligencją – tworzy system poznawczy o właściwościach analogicznych do mózgu. Globalny mózg jest siecią przetwarzania informacji, w której jednostkowe umysły pełnią funkcję neuronów, a technologie stanowią synapsy. W tym sensie jest to koncepcja bliska noosferze Teilharda, choć pozbawiona jej wymiaru teologicznego. Obie wizje opisują proces narastającej korefleksji i integracji poznawczej, prowadzący do powstania globalnej świadomości funkcjonalnej. Biologia na globalny mózg patrzy przez pryzmat dobrze znanych w przyrodzie pojęć hologionta, hologenomu i zintegrowanego ekosystemu.
Porównując te cztery koncepcje, można zauważyć, że każda z nich akcentuje inny aspekt relacji człowieka z planetą lub życia biologicznego w szerokim ujęciu. Gaia podkreśla autonomię systemu Ziemi i rolę życia jako całości. Anthropocen wskazuje na destrukcyjny wpływ człowieka. Noosfera Wiernadskiego podkreśla racjonalną transformację biosfery. Natomiast noosfera Teilharda i globalny mózg wskazują na ewolucję świadomości i informacji. Razem tworzą one wielowymiarowy obraz Ziemi jako systemu, w którym procesy biologiczne, geologiczne, techniczne i poznawcze splatają się w dynamiczną całość. W tym sensie współczesna refleksja planetarna nie jest prostą kontynuacją żadnej z tych teorii, lecz ich twórczą syntezą, w której rola człowieka, techniki i świadomości jest stale renegocjowana. Zapewne pojawią się i inne próby dostrzeżenia, opisania i nazwania tych procesów globalnych i planetarnych. I wcale człowiek nie musi być w centrum tych procesów. Być może czeka nas trzecia detronizacja ludzkiego egocentryzmu, po Koperniku i Darwinie, stracimy nie tylko uprzywilejowane miejsce w Kosmosie, centralne ukoronowanie ewolucji ale in wyjątkowa miejsce w procesach myślenia.
Globalny mózg (ang. global brain) to metafora naukowa i filozoficzna, która sugeruje, że dzięki sieciom telekomunikacyjnym (głównie internetowi) ludzkość, komputery i algorytmy zaczynają tworzyć jeden, planetarny system nerwowy. W tej wizji my ludzie pełnimy rolę podobną do neuronów, a internet to synapsy, które przesyłają informacje i łączą nas w jedną, inteligentną całość. Sztuczna inteligencja jako przejawi swoistej symbiozy detronizuje Homo sapiens w procesie kolektywnego i konektywnego myślenia. Stajemy się częścią, a nie uprzywilejowanym ukoronowaniem i ewolucji i samego procesu.
Kluczowe aspekty koncepcji globalnego mózgu to : samoorganizacja, inteligencja zbiorowa i sprzężenie zwrotne. Samoorganizacja jest immamentną cechą życia jako zjawiska trwającego na Ziemi od około 4 miliardów lat. Mózg globalny, podobnie jak mózg dziecka, uczy się poprzez tworzenie nowych połączeń. Sieć globalna ewoluuje bez centralnego „dyrektora”. Algorytmy i interakcje międzyludzkie same porządkują wiedzę (np. Wikipedia czy wyszukiwarki). Inteligencja zbiorowa to konektywistyczne podejście do procesu. Suma naszej wiedzy i mocy obliczeniowej maszyn pozwala rozwiązywać problemy, których żaden człowiek ani pojedynczy superkomputer nie byłby w stanie ogarnąć samodzielnie. Samo zaś konektywne myślenie jest starsze niż internet i obserwowane jest u gatunków społecznych, nie tylko u człowieka. I w końcu sprzężenie zwrotne, jako uniwersalny mechanizm procesów życia. Informacja krąży w systemie niemal natychmiastowo. Zmiana w jednym miejscu świata (np. krach na giełdzie lub odkrycie naukowe) błyskawicznie wpływa na resztę „organizmu” - globalnego ekosystemu.
Korzeni koncepcji globalnego mózgu dopatrzyć się można wcześniej. Koncepcja ta ewoluowała wraz z technologią i rozwojem cywilizacyjnym. Pierre Teilhard de Chardin już w połowie XX wieku pisał o noosferze - sferze ludzkiej myśli, która otoczy Ziemię. Peter Russell w latach 80. XX w. spopularyzował termin „Global Brain”, przewidując, że rosnąca gęstość połączeń między ludźmi doprowadzi do przełomu w świadomości. Francis Heylighen, współczesny badacz, który analizuje ten proces z punktu widzenia cybernetyki i ewolucji. Czy chociażby filozoficzna koncepcja konektywizmu, która narodziła się na początku XXI wieku. Tych myślowych strumyczków z pewnością jest więcej. Bo samo myślenie ma charakter wspólnotowy i kolektywny. Pojedyncze nazwiska są tylko przykładami.
Wielu badaczy uważa, że jesteśmy w fazie „embrionalnej” globalnego mózgu. Media społecznościowe, internet rzeczy oraz rozwój sztucznej inteligencji to kolejne etapy budowy tego systemu. Wyzwaniem pozostaje jednak to, czy ten globalny mózg będzie potrafił myśleć racjonalnie, czy może, tak jak ludzki mózg, będzie ulegał „chorobom”, takim jak dezinformacja czy polaryzacja. Jestem przekonany, że dostrzeżemy ogólnobiologiczne procesy, typowe dla życia istniejącego na Ziemi już od 4 miliardów lat.
Sądzę, że badając biologię lepiej zrozumiemy teraźniejszość i przyszłość noosfery i globalnego mózgu.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz