Najważniejsze procesy antropogeniczne, które mogą obniżać poziom wód gruntowych i pośrednio drenować wodę z Jeziora Zdworskiego

Infografika wygenerowana do tekstu przez Chta GPT.

W uzupełnieniu do tekstu Dlaczego Jezioro Zdworskie wysycha i jak je ratować? przedstawiam kolejny fragment opinii  w sprawie przyczyn obniżania się poziomu lustra wody w Jeziorze Zdworskim i możliwych działań zapobiegających temu procesowi.

1. Melioracje odwadniające i rowy odprowadzające wodę

Najbardziej klasyczny mechanizm to sieć rowów melioracyjnych, drenarskich i odwadniających, która przyspiesza odpływ wody ze zlewni. Melioracje mogą obniżać zwierciadło wód gruntowych, skracać czas retencji w krajobrazie i powodować, że woda zamiast powoli zasilać jezioro oraz mokradła (oraz wody podziemne), szybko odpływa ciekami lub rowami. Rola melioracji w przekształcaniu obiegu wody i wpływ odwodnień na stosunki wodne są wskazywane jako istotny czynnik antropogenicznych przemian jezior i krajobrazu wodnego.

W rejonie Jeziora Zdworskiego szczególnie istotne mogą być rowy i urządzenia odwadniające w zlewni Wielkiej Strugi oraz w strefie zabudowy rekreacyjnej, ponieważ zmniejszają one lokalne podpiętrzenie wód gruntowych. Jeśli wody gruntowe opadają, jezioro może zacząć „oddawać” wodę do otaczających piasków.

2. Pobór wód podziemnych ze studni

Drugim ważnym czynnikiem jest pobór wód podziemnych z ujęć komunalnych, studni indywidualnych, studni na działkach rekreacyjnych, gospodarstwach i obiektach turystycznych. Intensywne pompowanie wody tworzy lokalny lej depresji, czyli obniżenie zwierciadła wód podziemnych wokół studni. Jeżeli taki lej znajduje się w pobliżu jeziora, może zwiększać gradient odpływu wody z jeziora do gruntu. Wieloletnia eksploatacja ujęć wody jest w literaturze hydrologicznej traktowana jako czynnik zmieniający warunki wód gruntowych.

W artykule o Jeziorze Zdworskim wprost wskazano, że w rejonie wsi Zofiówka, gdzie występuje gęsta zabudowa rekreacyjna, jednym z potencjalnych czynników odpływu wody w kierunku osadów przyjeziornych mogą być wykopy studzienne.

3. Zabudowa rekreacyjna i osuszanie działek

Zabudowa rekreacyjna wokół jeziora może wpływać na bilans wodny na kilka sposobów: przez osuszanie działek, podnoszenie i utwardzanie terenu, wykonywanie drenaży opaskowych wokół budynków, zasypywanie zagłębień bezodpływowych oraz likwidację lokalnych mokradeł. Autorzy artykułu o Jeziorze Zdworskim wskazywali, że w rejonie Zofiówki przyczyną odprowadzania wody z jeziora w kierunku osadów przyjeziornych może być m.in. osuszanie gruntów wokół budynków.

Taki proces jest szczególnie groźny przy jeziorach płytkich, bo nawet niewielkie obniżenie lokalnego poziomu wód gruntowych może zmienić kierunek wymiany: zamiast zasilania jeziora przez wody podziemne pojawia się drenaż jeziora do gruntu.

4. Uszczelnianie powierzchni i przyspieszony spływ opadowy

Drogi, parkingi, dachy, place, utwardzone podjazdy i infrastruktura turystyczna zmniejszają infiltrację wód opadowych. Woda, która dawniej wsiąkała w grunt i zasilała pierwszy poziom wodonośny, szybciej spływa powierzchniowo do rowów, kanalizacji deszczowej lub cieków. Urbanizacja i uprzemysłowienie są wskazywane w literaturze hydrologicznej jako czynniki transformujące składowe obiegu wody oraz zmieniające sieć wodną.

W praktyce oznacza to, że nawet gdy spada deszcz, zlewnia może gorzej odnawiać zasoby wód gruntowych. Dla Jeziora Zdworskiego jest to ważne, bo przy deficycie infiltracji i dużym parowaniu jezioro staje się bardziej zależne od dopływu Wielkiej Strugi oraz sztucznego zasilania.

5. Regulacja i utrzymywanie cieków w formie „kanałów odpływowych”

Cieki pogłębione, wyprostowane, odmulane i utrzymywane głównie pod kątem szybkiego odprowadzania wody działają jak drenaż zlewni. Zamiast spowalniać odpływ, zasilać mokradła i podnosić poziom wód gruntowych, odprowadzają wodę z krajobrazu. Renaturyzacja cieków nie polega na ich odmulaniu (czyszczeniu), wykaszaniu roślinności czy regulacji brzegów. Dotychczasowa praktyka Wód Polskich powinna być polnie zmieniona!  W przypadku Jeziora Zdworskiego szczególnie ważna jest Wielka Struga, ponieważ jest głównym ciekiem zasilającym jezioro.

6. Likwidacja mokradeł, torfowisk i stref podmokłych

Mokradła i torfowiska działają jak naturalne „gąbki”:  magazynują wodę, stabilizują poziom wód gruntowych i powoli zasilają cieki oraz jeziora. Ich odwadnianie, przekształcanie w grunty użytkowe, zalesianie odwodnionych torfowisk lub zabudowa powodują trwałą utratę retencji. Renaturyzacja mokradeł i torfowisk jest wskazywana jako jedno z działań poprawiających retencję naturalną i łagodzących skutki suszy.

Dla Pojezierza Gostynińsko-Włocławskiego ma to szczególne znaczenie, bo krajobraz ten obejmuje jeziora polodowcowe, mokradła, torfowiska i małe systemy rzeczno-jeziorne. Osuszanie takich terenów może obniżać regionalne zwierciadło wód gruntowych i pogarszać zasilanie jezior.

7. Rolnictwo intensywne i odwodnienia pól

Rolnictwo może wpływać na wody gruntowe przez systemy drenarskie, rowy, pobór wody do nawodnień (w tym deszczownie) oraz zmniejszenie retencji glebowej wskutek uproszczenia struktury krajobrazu, likwidacji miedz, oczek wodnych, zadrzewień i mokradeł. W opracowaniach dotyczących melioracji i gospodarki wodnej w rolnictwie podkreśla się znaczenie retencji glebowo-gruntowej, melioracyjnej i krajobrazowej dla zasobów wodnych.

Jeśli pola w zlewni są skutecznie odwadniane, poziom pierwszego poziomu wodonośnego może być niższy, a jezioro traci bufor wodny w otoczeniu. Dodatkowo szybki spływ z pól może przynosić biogeny, które nasilają eutrofizację i zarastanie jeziora. W przypadku Jeziora Zdworskiego duże ładunki azotu i fosforu dopływające Wielką Strugą były wskazywane jako problem jakościowy i przyczyna rosnącej eutrofizacji.

8. Eksploatacja piasku, roboty ziemne i zmiany przepuszczalności gruntu

Wszelkie prace ziemne, wykopy, pogłębianie rowów, budowa stawów, wyrobisk lub ingerencja w warstwy izolujące mogą zmieniać lokalne kierunki przepływu wód podziemnych. W rejonie Jeziora Zdworskiego ma to duże znaczenie, bo dokumentacja geologiczna wykazała obecność przepuszczalnych piasków i cienkich, nieciągłych warstw glin oraz namułów, które tylko częściowo izolują głębszy poziom wodonośny.

Jeżeli roboty ziemne przerwą lokalne warstwy słabiej przepuszczalne albo połączą płytki poziom wodonośny z głębszym, mogą zwiększyć pionowy odpływ wody. Taki mechanizm jest szczególnie niebezpieczny tam, gdzie jezioro ma wyższy poziom niż wody w sąsiednich piaskach.

9. Kanalizacja deszczowa i odprowadzanie wód opadowych poza zlewnię

Jeżeli wody opadowe z dachów, dróg i działek są kierowane rurami lub rowami poza lokalny obszar infiltracji, zlewnia traci część zasilania wód gruntowych. To zjawisko jest typowe dla terenów zurbanizowanych i zabudowanych rekreacyjnie, gdzie wzrasta udział powierzchni uszczelnionych. Urbanizacja jest wskazywana jako proces zmieniający składowe obiegu wody, w tym infiltrację i odpływ.

Wokół jezior lepszym rozwiązaniem jest zatrzymywanie deszczówki lokalnie: ogrody deszczowe, niecki chłonne, stawy retencyjne, odtwarzanie mokradeł i ograniczanie odpływu rowami. Takie działania wzmacniają retencję krajobrazową, która jest jednym z filarów adaptacji do suszy.

10. Nadmierne koszenie, usuwanie roślinności i uproszczenie krajobrazu

Roślinność przybrzeżna, zadrzewienia, mokradła i szuwary stabilizują wilgotność gleby, spowalniają odpływ i sprzyjają infiltracji. Nadmierne przekształcenie brzegów w plaże, trawniki i zabudowane działki ogranicza zdolność strefy przyjeziornej do retencji. W literaturze dotyczącej antropogenicznych przemian jezior wskazuje się gospodarkę rolną, leśną, urbanizację i przekształcanie obiegu wody jako ważne czynniki zmian hydrologicznych.

Trzeba jednak odróżnić to od kontrolowanego wykaszania trzciny w ramach rekultywacji, które w Jeziorze Zdworskim miało na celu usuwanie biomasy i biogenów z ekosystemu. Takie działanie może poprawiać jakość wody, ale nie zastępuje retencji w całej zlewni.

Najważniejsze procesy – podsumowanie

Najbardziej prawdopodobne antropogeniczne mechanizmy drenowania wody z Jeziora Zdworskiego to:

1. Rowy melioracyjne i odwadniające — obniżają poziom wód gruntowych i przyspieszają odpływ ze zlewni.
2. Studnie i pobory wód podziemnych — tworzą lokalne leje depresji, które mogą zasysać wodę z jeziora przez przepuszczalne osady.
3. Osuszanie działek rekreacyjnych — szczególnie ważne w rejonie zwartej zabudowy przyjeziornej, np. Zofiówki.
4. Uszczelnianie powierzchni — ogranicza infiltrację i odnawianie wód gruntowych.
5. Regulacja cieków i szybkie odprowadzanie wody — zmniejsza retencję korytową i dolinową.
6. Likwidacja mokradeł i torfowisk — usuwa naturalne magazyny wody.
7. Roboty ziemne naruszające warstwy izolujące — mogą zwiększać pionową ucieczkę wody do głębszych poziomów wodonośnych.

Podsumowując tę część: w przypadku Jeziora Zdworskiego najgroźniejszy jest splot antropopresji z niekorzystną budową geologiczną. Sama zabudowa czy melioracje nie musiałyby być katastrofalne, gdyby jezioro miało silne naturalne zasilanie i szczelne podłoże. Ale przy przepuszczalnych piaskach, okresowym zaniku dopływu Wielkiej Strugi i niższym poziomie wód gruntowych każdy drenaż, studnia, rów czy osuszana działka może zwiększać „ssanie” wody z jeziora do gruntu.