Propozycja dla społeczności lokalnej - jak ratować Jezioro Zdworskie

Infografika wygenerowana do tekstu przez Chta GPT.

Główną przyczyną wysychania Jeziora Zdworskiego jest ocieplanie się klimatu Ziemi. A Europa ociepla się szybciej niż reszta świata.  Każdy z nas ma możliwość działania w tym zakresie. Owszem, pojedyncze działania to kropla w morzy aktywności ośmiu miliardów ludzi. I na dodatek efekty będą dopiero za wiele lat. Niemniej warto coś zrobić każdego dnia i od zaraz. Mamy wpływ i warto z tej sprawczości skorzystać.  Pogłębiająca się susza i obniżanie sie poziomu wód gruntowych, przy niekorzystnych warunkach geologicznych, powodują wysychanie Jeziora Zdworskiego, Ponadto problemem jest także eutrofizacja wód jeziornych. To drugie nie pływa co prawna na poziom wody w jeziorze lecz wpływa na ich jakość (pogarszanie)..

W nawiązaniu do wcześniejszych stwierdzeń można zaproponować działania w dwóch skalach: natychmiastowe, obywatelskie i organizacyjne oraz systemowe, wymagające współpracy z gminą, Wodami Polskimi, powiatem i ekspertami. Kluczowe jest, aby nie traktować jeziora jako odizolowanego zbiornika, lecz jako część całego układu: jezioro – Wielka Struga – rowy melioracyjne – wody gruntowe – zabudowa rekreacyjna – mokradła i zlewnia.

Najważniejsza zasada

Trzeba dążyć do tego, aby więcej wody zostawało w krajobrazie, a mniej odpływało rowami, ciekami, kanalizacją deszczową lub przez nadmierny pobór wód podziemnych. W przypadku Jeziora Zdworskiego badania wskazywały, że część wody może infiltrować z jeziora do osadów przyjeziornych, a straty do gruntu w latach 2008–2012 mogły wynosić od ok. 761 tys. do ponad 2 mln m³ rocznie.

1. Powołanie lokalnego zespołu społeczno-eksperckiego

Pierwszym krokiem powinno być powołanie Społecznego Zespołu ds. Ochrony Jeziora Zdworskiego, z udziałem mieszkańców, właścicieli działek, sołectw, gminy Łąck, powiatu płockiego, Wód Polskich, naukowców, wędkarzy, przedsiębiorców turystycznych i organizacji przyrodniczych. Taki zespół powinien:

• zbierać dane o poziomie wody,
• dokumentować miejsca odpływu i przesuszenia,
• zgłaszać nielegalne pobory wody,
• opiniować inwestycje w strefie brzegowej,
• naciskać na długofalowy program ratunkowy dla jeziora.

W 2026 r. lokalne media informowały już o postulacie powołania zespołu roboczego ds. ochrony jezior Zdworskiego, Górskiego i Ciechomickiego, więc społeczność może oprzeć się na istniejącej inicjatywie i domagać się jej realnego wdrożenia.

2. Obywatelski monitoring poziomu wody

Społeczność lokalna może uruchomić prosty, ale bardzo cenny monitoring społeczny. W praktyce oznacza to:

• ustawienie kilku stałych łat wodowskazowych,
• wykonywanie zdjęć z tych samych punktów raz w tygodniu,
• zapisywanie dat, poziomu wody, opadów i temperatury,
• dokumentowanie miejsc zarastania i odsłaniania dna,
• tworzenie publicznego archiwum zdjęć i pomiarów.

To ważne, ponieważ Wody Polskie deklarują regularny monitoring jeziora, ale społeczny monitoring może uzupełnić dane instytucjonalne i pokazać, jak sytuacja zmienia się lokalnie, np. przy pomostach, kąpieliskach i ujściu Wielkiej Strugi.

3. Inwentaryzacja rowów, drenów i odpływów

Jednym z najważniejszych działań lokalnych powinna być mapa rowów melioracyjnych, przepustów, drenów i miejsc szybkiego odpływu wody. Rowy odwadniające mogą obniżać poziom wód gruntowych i przyspieszać odpływ wody ze zlewni, co jest szczególnie groźne przy jeziorze podatnym na straty infiltracyjne.

Społeczność może zgłosić do gminy i Wód Polskich potrzebę przeglądu:

• które rowy rzeczywiście muszą odprowadzać wodę,
• które można okresowo piętrzyć,
• gdzie można założyć zastawki,
• gdzie rowy wymagają renaturyzacji,
• gdzie woda jest odprowadzana zbyt szybko poza zlewnię jeziora.

Celem nie powinno być zalewanie posesji, ale spowolnienie odpływu i zatrzymanie wody tam, gdzie jest to bezpieczne.

4. Mała retencja na posesjach i działkach rekreacyjnych

Właściciele domków, pensjonatów i działek wokół jeziora mogą zrobić bardzo dużo, jeśli przestaną traktować deszczówkę jako problem do szybkiego odprowadzenia. Każda działka powinna możliwie dużo wody zatrzymać lokalnie.

Praktyczne działania:

• zbiorniki na deszczówkę przy rynnach,
• ogrody deszczowe,
• niecki chłonne,
• rozszczelnienie podjazdów,
• nawierzchnie przepuszczalne zamiast betonu,
• małe oczka retencyjne bez połączenia odpływowego z rowami,
• sadzenie drzew i krzewów,
• rezygnacja z drenowania działek tam, gdzie nie jest to konieczne.

To ważne, bo urbanizacja i uszczelnianie powierzchni ograniczają infiltrację wód opadowych, a szybki odpływ deszczu zmniejsza odnawianie płytkich wód gruntowych.  

5. Ograniczenie poboru wód podziemnych

Wokół jeziora należy bardzo ostrożnie podchodzić do studni i poborów wody. Intensywne pompowanie z płytkich wód podziemnych może tworzyć lokalne leje depresji i zwiększać gradient odpływu wody z jeziora do gruntu. W artykule o Jeziorze Zdworskim wskazano, że wykopy studzienne w strefie zabudowy rekreacyjnej mogły być jednym z czynników sprzyjających odpływowi wody z jeziora w kierunku osadów przyjeziornych.

Społeczność może postulować:

• kontrolę legalności studni,
• rejestr poborów wód,
• ograniczenie podlewania trawników wodą ze studni w czasie suszy,
• zakaz napełniania basenów wodą podziemną w okresach niskiego stanu jeziora,
• promowanie zbiorników na deszczówkę zamiast studni do celów ogrodowych.

6. Ochrona mokradeł, trzcinowisk i terenów podmokłych

Mokradła, torfowiska i podmokłe obniżenia są naturalnymi magazynami wody. Ich odwadnianie, zasypywanie lub zabudowa osłabia retencję całej zlewni. Renaturyzacja mokradeł i poprawa retencji dolinowej są wskazywane jako działania ograniczające skutki suszy i zwiększające naturalną retencję. Pierwszym krokiem może być inwentaryzacja wszystkich torfowisk, małych zbiorników wodnych, olsów i innych terenów podmokłych. Dla społeczności lokalnej oznacza to:

• nie zasypywać podmokłych obniżeń,
• nie pogłębiać rowów bez analizy hydrologicznej,
• chronić trzcinowiska poza miejscami rekreacyjnymi,
• odtwarzać oczka wodne i małe mokradła,
• zgłaszać nielegalne prace ziemne w strefie brzegowej.

Ważne: kontrolowane wykaszanie trzciny może być elementem rekultywacji, ale nie powinno oznaczać całkowitej likwidacji roślinności przybrzeżnej, bo strefa roślinna stabilizuje brzegi i wspiera retencję. 

7. Poprawa stanu Wielkiej Strugi

Wielka Struga jest kluczowym ciekiem zasilającym Jezioro Zdworskie. W przeszłości jej przepływ latem zanikał, a wody uciekały do głębszego poziomu wodonośnego, dlatego wykonano m.in. uszczelnienie odcinka ujściowego matą bentonitową. Społeczność powinna domagać się:

• regularnej kontroli drożności Wielkiej Strugi,
• sprawdzenia skuteczności dawnych uszczelnień,
• identyfikacji miejsc ucieczki wody do gruntu,
• ograniczenia nielegalnych poborów,
• poprawy jakości wód dopływających do jeziora,
• ograniczenia spływu nawozów i ścieków do cieku.

To ważne, bo w badaniach stwierdzono wysokie ładunki azotu i fosforu w wodach zasilających jezioro, a w 2010 r. ładunek azotu przekraczał poziom niebezpieczny 23-krotnie, a fosforu około 4,2–4,3-krotnie.

8. Kontrola szamb, ścieków i nawożenia

Choć zanieczyszczenia nie zawsze bezpośrednio obniżają poziom wody, przyspieszają degradację jeziora: zarastanie, zakwity sinic, zamulanie i utratę funkcji rekreacyjnych. W załączonym artykule wskazano, że Wielka Struga wnosiła do jeziora znaczne ilości biogenów i materii organicznej, co pogarszało jakość wód i osadów.

Działania lokalne:

• kontrola szczelności szamb,
• przyspieszenie kanalizacji terenów wokół jeziora,
• zakaz odprowadzania ścieków do rowów,
• ograniczenie nawożenia pól i trawników przy jeziorze,
• pasy buforowe z roślinności między polami a ciekami,
• edukacja właścicieli działek o wpływie nawozów na zakwity sinic.

9. Wspólna presja na program odbudowy retencji całej zlewni

Najważniejsze działanie polityczne i organizacyjne to doprowadzenie do opracowania kompleksowego programu odbudowy retencji zlewni Jeziora Zdworskiego i jezior sąsiednich. Nie wystarczy pompować wodę do jeziora, jeśli zlewnia nadal ją szybko traci. Program powinien obejmować:

• bilans wodny jeziora i zlewni,
• pomiary wód gruntowych,
• lokalizację miejsc infiltracji,
• audyt rowów i melioracji,
• analizę poborów wód,
• odtworzenie mokradeł,
• piętrzenia na rowach,
• ochronę Wielkiej Strugi,
• program ograniczenia biogenów,
• plan awaryjnego zasilania wodą.

Wody Polskie podawały, że w latach 2023–2025 pompowano do jeziora odpowiednio ok. 210 tys., 120 tys. i 132 tys. m³ wody rocznie, podczas gdy wcześniejsze badania bilansu wodnego wskazywały potencjalne roczne straty do gruntu rzędu 761 tys.–2,078 mln m³. To pokazuje, że samo ograniczone pompowanie może być niewystarczające.

10. Edukacja lokalna: „każda działka jest częścią zlewni”

Społeczność lokalna powinna prowadzić prostą kampanię edukacyjną: „Nie odprowadzaj lecz zatrzymaj wodę”. Można przygotować:

• ulotkę dla właścicieli działek (a także inforgafiki upowszechniane na Facebooku),
• tablice edukacyjne przy plażach,
• spotkania z hydrologiem,
• warsztaty budowy ogrodów deszczowych,
• akcje sadzenia drzew,
• mapę dobrych praktyk,
• lokalny regulamin odpowiedzialnego korzystania z wody.

To szczególnie ważne w kontekście zmian klimatu, ponieważ IMGW wskazuje, że Polska ociepla się, rośnie częstość susz i fal upałów, a jednocześnie opady są coraz bardziej zróżnicowane przestrzennie i czasowo.

Propozycja prostego programu lokalnego: „10 kroków dla Jeziora Zdworskiego”

1. Powołać społeczny zespół ds. jeziora.
2. Założyć obywatelski monitoring poziomu wody.
3. Zmapować rowy, dreny, przepusty i odpływy.
4. Zatrzymywać deszczówkę na każdej działce.
5. Ograniczyć pobór wody ze studni w czasie suszy.
6. Chronić mokradła, trzcinowiska i oczka wodne.
7. Kontrolować Wielką Strugę i jej dopływy.
8. Uszczelnić gospodarkę ściekową i ograniczyć nawożenie.
9. Domagać się programu retencji całej zlewni.
10. Prowadzić edukację: jezioro zaczyna się na każdej posesji.

Najważniejszy wniosek:

Społeczność lokalna nie zatrzyma wysychania jeziora samą akcją sprzątania plaży czy koszeniem roślinności. Nie zatrzyma także programami w telewizji. Potrzebne jest przejście od myślenia „ratujemy taflę wody” do myślenia „odbudowujemy retencję całej zlewni”. Największy sens mają działania, które podnoszą poziom wód gruntowych, spowalniają odpływ, ograniczają pobory wody i poprawiają zasilanie Wielkiej Strugi. To właśnie one mogą zmniejszyć drenaż jeziora i zwiększyć jego odporność na suszę.