Gniewosz czy żmija, czyli dlaczego sztuczna inteligencja i ludzki mózg lubią zbyt szybko wiedzieć

Młoda żmija zygzakowata, miedziana forma barwna, okolice Olsztyna, fot. Tomasz Szmitkowski.

Z zainteresowaniem śledzę dyskusję na Facebooku pod zdjęciem i zapytaniem czy to gniewosz plamisty. Zaczęło się od krótkiego pytania na profilu Restauracji Cudne Manowce "Wieczorny obchód ogrodu i taki gość na liściach nagietka. Szefowa zapowiedziała, że w tym roku kwiatów już zbierać nie będzie. Mamy nadzieję, że to tylko młody, niegroźny gniewosz plamisty.". Są ludzie, którzy w ogóle wszelkiej "gadziny" się boją. To ponoć jest genetycznie uwarunkowane i dawno temu miało znaczenie przystosowawcze. Odpowiedziałem z pewną ostrożnością, że to raczej żmija zygzakowata. Sprawdziłem w swoich dwóch atlasach z krajowymi gadami. Potem pojawiły się także głosy specjalistów-herpetologów. Ale wcześniej zaczęły spływać jedna po drugiej lakoniczne odpowiedzi. Dominował gniewosz. Niektóre komentarze były tak stanowcze, że można było odnieść wrażenie, iż ich autorzy od trzydziestu lat badają gady, publikują atlasy i zimują razem z herpetologami. Potem odezwali się specjaliści. Zwrócili uwagę, że to jednak młoda żmija zygzakowata w miedzianej odmianie barwnej. Nietypowa, ale jak najbardziej mieszcząca się w granicach zmienności gatunku.

Sam potem spróbowałem dociec głosów za gniewoszem. Wykorzystałem rozpoznawanie obrazów przez AI. Wyszukiwarka Bing wskazywała na różne gatunki amerykańskie, Google Lens głownie na gniewosza ale były niżej i wskazania na żmije zygzakowatą. Rozumiem wiec, skąd wzięły się tak liczne głosy, wskazujące na gniewosza. Nie zdziwiło mnie, że sztuczna inteligencja wskazała gniewosza (poza wskazaniami przeglądarki Bing na różne amerykańskie gatunki). Algorytm rozpoznaje przede wszystkim podobieństwa. Nie zna pojęcia „rzadki przypadek”, nie zachwyca się ewolucją i nie wzrusza ramionami, mówiąc: „To ciekawe, muszę sprawdzić jeszcze kilka cech”. Liczy prawdopodobieństwa. Gdy widzi coś podobnego do tysięcy wcześniejszych obrazów, wybiera najbardziej prawdopodobną odpowiedź.

To działa znakomicie. Dopóki natura nie postanowi być sobą. A natura wręcz uwielbia wyjątki. Gdyby wszystkie żmije wyglądały identycznie, ewolucja byłaby najnudniejszym procesem we Wszechświecie. Tymczasem zmienność jest jej podstawowym tworzywem. Nie ma dwóch identycznych liści, dwóch identycznych chrząszczy ani dwóch identycznych ludzi. Dobór naturalny nie produkuje kopii. Produkuje różnorodność i dopiero z niej wybiera to, co okaże się korzystne. Biolog uczy się tego od pierwszych zajęć terenowych. W przyrodzie słowo „zawsze” należy stosować z najwyższą ostrożnością.

Najbardziej zaciekawili mnie jednak nie autorzy algorytmów, lecz autorzy komentarzy. Wielu wypowiadało się z pełnym przekonaniem. Im mniej argumentów, tym więcej pewności. To zjawisko nie jest nowe. Psychologowie opisują je od lat, a ewolucja prawdopodobnie przygotowała dla niego całkiem rozsądne uzasadnienie. Nasi przodkowie często musieli podejmować decyzje natychmiast. Czy ten szelest oznacza drapieżnika? Czy te owoce są jadalne? Czy uciekać, czy zostać? Nadmierne analizowanie mogło kosztować życie. Mózg ewoluował więc nie po to, by zawsze mieć rację, lecz by szybko podejmować decyzje. Lepiej sto razy pomylić wiatr z tygrysem niż raz pomylić tygrysa z wiatrem. Ten sam mechanizm działa do dziś. Nasz mózg nie przepada za niepewnością. Uwielbia domykać historie, uzupełniać brakujące informacje i szybko mówić: „Już wiem.”

Nauka działa dokładnie odwrotnie. Im dłużej zajmuję się biologią, tym częściej wypowiadam słowa, których kiedyś używałem znacznie rzadziej: „to zależy”, „nie mam pewności”, „potrzeba lepszego zdjęcia”, „sprawdźmy jeszcze jedną cechę”. Paradoksalnie wiedza nie daje wszechwiedzy. Daje świadomość własnych ograniczeń. Dobry specjalista nie jest człowiekiem, który nigdy się nie myli. To człowiek, który wie, kiedy może się mylić. Sztuczna inteligencja ma z tym pewien problem. Owszem, potrafi obliczyć prawdopodobieństwo odpowiedzi, ale sposób, w jaki komunikuje wynik, często brzmi jak kategoryczny werdykt. A użytkownik bardzo chętnie zamienia wysokie prawdopodobieństwo na stuprocentową pewność. W ten sposób powstaje zaskakujący sojusz dwóch różnych systemów poznawczych. Algorytm z natury upraszcza rzeczywistość, a ludzki mózg z natury nie lubi wątpliwości. Razem tworzą mieszankę wyjątkowo przekonaną o swojej nieomylności.

Ale istnieje jeszcze trzeci uczestnik tej gry. To sama przyroda. Od setek milionów lat z cierpliwością podsuwa nam organizmy, które nie pasują do schematów. Miedziana żmija wyglądająca jak gniewosz. Owad, który udaje gałązkę. Storczyk przypominający owada. Ryba, która chodzi po lądzie. Grzyb sterujący zachowaniem mrówki. Ewolucja nieustannie przypomina, że świat jest bogatszy od naszych kategorii.

Dlatego coraz bardziej dochodzę do wniosku, że największą kompetencją XXI wieku nie będzie umiejętność korzystania ze sztucznej inteligencji. To stanie się równie powszechne jak obsługa wyszukiwarki internetowej. Znacznie cenniejsza będzie umiejętność powiedzenia: „Nie wiem. Sprawdźmy jeszcze raz.” To krótkie zdanie odróżnia naukę od wiary we własną nieomylność. I, jak pokazuje historia z facebookowym wężem (a raczej żmiją), pozostaje najlepszym narzędziem zarówno dla biologa, jak i dla użytkownika sztucznej inteligencji.

A facebookowa przygoda z rozpoznawaniem obrazów i identyfikacja gatunku jest dobrym pretekstem by co nieco opowiedzieć i o samym gniewoszu i o żmii zygzakowatej. Zapraszam do lektury.  

Gniewosz plamisty (Coronella austriaca) to zwierzę, które w opowieściach przyrodników pojawia się jak gość z innego czasu bo jest nieagresywny, skryty i wyspecjalizowany. Dorasta zwykle do 60–75 cm, ma smukłą sylwetkę, okrągłe źrenice i charakterystyczną ciemną plamę na karku. Te cechy pomagają odróżnić go od żmii, choć mylony bywa często z powodu podobnej kolorystyki. Jest niejadowity i unika konfrontacji z człowiekiem.

Gniewosz nie jest zwierzęciem pospolitym. To gatunek o wyspowym rozmieszczeniu w Polsce, związany z suchymi, nasłonecznionymi mozaikami siedlisk: kamieniołomy, skarpy, ruiny, nasypy kolejowe, hałdy i polany z krzewami. W takich miejscach samice i młode znajdują ciepłe kryjówki, a samce przemieszczają się w poszukiwaniu partnerów. Populacje bywają lecz ogólnie rzadkie, rozproszone  i wrażliwe na zmiany krajobrazu.

Czy można go spotkać na Warmii i Mazurach? Tak, ale niezwykle rzadko. Warmia i Mazury to region znany z jezior i lasów, ale także z fragmentów krajobrazu antropogenicznego i suchych nasypów, które miejscami przypominają siedliska gniewosza. Zatem spotkanie gniewosza w tym regionie jest teoretycznie możliwe, zwłaszcza tam, gdzie występują ciepłe, kamieniste lub ruderalne miejsca. Jednak prawdopodobieństwo jest niskie, bo większość potwierdzonych stanowisk w Polsce koncentruje się na południu i zachodzie, a na północy wystąpienia mają charakter rozproszony i rzadki.

Gniewosz jest objęty ochroną ścisłą; przy spotkaniu warto zachować dystans, zrobić zdjęcie i zgłosić obserwację do lokalnej organizacji przyrodniczej lub Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska. Dane te są cenne dla monitoringu i ochrony. Badania terenowe pokazują, że monitoring przy użyciu sztucznych kryjówek i modelowania siedlisk pomaga zrozumieć potrzeby gatunku i wskazać miejsca, gdzie ochrona powinna być priorytetowa. Gniewosz pozostaje symbolem delikatnej równowagi między człowiekiem a przyrodą: bywa blisko nas, gdy krajobraz tworzy dla niego nisze, ale jego obecność przypomina, że ciepłe skrawki natury trzeba chronić, jeśli chcemy nadal mieć szansę go spotkać.

Żmija zygzakowata (Vipera berus) to jedyny jadowity wąż w Polsce;. Występuje na Warmii i Mazurach i można ją tam spotkać, zwłaszcza na obrzeżach lasów, torfowiskach i wilgotnych łąkach, choć zwykle unika kontaktu z ludźmi. Zanim przejdę do opowieści, warto mieć na uwadze trzy kluczowe kwestie: rozpoznać żmiję po zygzakowatym wzorze i pionowej źrenicy, rozumieć że to gatunek płochliwy i rzadko atakujący, oraz wiedzieć, jak zachować się przy spotkaniu. Najlepiej spokojnie się wycofać i nie prowokować zwierzęcia. Te punkty pomogą czytelnikowi bezpiecznie poruszać się po warmińsko‑mazurskich lasach i łąkach.

Żmija zygzakowata w krajobrazie opowiada historię gatunku dobrze przystosowanego do chłodniejszego klimatu i mozaik siedlisk. Ma krępą sylwetkę, zwykle osiąga 50–80 cm długości, a jej najbardziej rozpoznawalnym znakiem jest ciemny zygzak biegnący wzdłuż grzbietu. Istnieją też odmiany melanistyczne, które bywają jednolicie ciemne. Takie prawie czarne żmije przypominają zaskrońca. Najczęściej spotykamy odmianę czarno-szarą z wyraźnym zygzakiem na grzbiecie. Ale są też formy miedziane, tak jak ta na zdjęciu wyżej. Jest to gatunek jadowity, ale jego zachowanie jest ostrożne — woli uciekać niż atakować, a ukąszenia zdarzają się najczęściej przy przypadkowym nadepnięciu.

Na Warmii i Mazurach żmija znajduje swoje miejsca tam, gdzie krajobraz łączy wilgotne łąki, torfowiska, skraje lasów i polany. A więc siedliska, które zapewniają zarówno kryjówki, jak i dostęp do drobnych gryzoni będących jej pokarmem. Region nasz, choć znany z jezior i lasów, ma wiele takich fragmentów, dlatego obecność żmii w tym regionie jest dobrze udokumentowana i stosunkowo częsta w porównaniu z innymi częściami kraju. Sezonowość życia żmii jest wyraźna. Budzi się z hibernacji wczesną wiosną, najbardziej aktywna jest w okresie godowym w kwietniu‑maju, a w cieplejsze dni często można ją zobaczyć wygrzewającą się na kamieniu lub pniu. Spotkanie najczęściej ma miejsce rano lub przedpołudniem. Wieczorem i w nocy żmije są mniej aktywne.

Jeśli natkniesz się na żmiję, zachowaj spokój: oddal się powoli, nie próbuj jej łapać ani zabijać, zrób zdjęcie z bezpiecznej odległości i jeśli to istotne dla ochrony przyrody zgłoś obserwację lokalnym służbom ochrony środowiska. Pamiętaj, że żmija jest gatunkiem chronionym i jej obecność świadczy o względnie naturalnym stanie ekosystemu.

Żmija zygzakowata pozostaje postacią, która budzi respekt, ale nie panikę, Jej obecność na Warmii i Mazurach jest realna i częstsza niż wielu się wydaje, a znajomość jej zwyczajów i zasad postępowania minimalizuje ryzyko i pozwala cieszyć się spotkaniem z dziką naturą.