Gdy myślimy o ewolucji człowieka, przed oczami stają nam zazwyczaj krzemienne toporki, ucieczka przed drapieżnikami czy opanowanie ognia. Jednak z biologicznego i ewolucyjnego punktu widzenia naszym najbardziej spektakularnym narządem okazuje się wysoce społeczny mózg, a najskuteczniejszą strategią przetrwania – umiejętność tworzenia i dzielenia się opowieściami.
Zanim powstała Encyklopedia PWN, Wikipedia, podręczniki szkolne czy sieciowe algorytmy, tworzenie i rozpowszechnianie wiedzy (zarządzanie) wiedzą miało charakter głęboko prosumpcyjny. Każdy członek pierwotnej grupy był jednocześnie odbiorcą i autorem informacji o świecie. Nasz przodek patrzył własnymi oczami na otoczenie, a następnie relacjonował to, co dostrzegł, reszcie plemienia. I tak było przez setki tysięcy lat. Każdy widział swoimi oczami i opowiadał, relacjonował innym, czasem halucynował czyli zmyślał, fantazjował, konfabulował, czasem był to fałszywy obraz rzeczywistości. Tak powstawały także mity i baśnie. Bo mówienie w grupie to bycie wyżej w hierarchii społecznej. Chociaż przez moment. Dlatego niektórzy mają takie trudności z zakończeniem swojej wypowiedzi....
Nie był to jednak chłodny, cyfrowy zapis rzeczywistości. Biologiczny aparat sensoryczny oraz pamięć Homo sapiens nie działają jak kamera wideo. Są z natury ułomne, powiązane z emocjami i skłonne do uleganiu złudzeniom. Gdy brakowało twardych danych, mózg – biologicznie nieznoszący próżni poznawczej – łatał luki wyobraźnią. Zmyślaliśmy, fantazjowaliśmy i konfabulowaliśmy. Dzisiaj, po doświadczeniach ze sztuczną inteligencją, nazwałybyśmy ten proces „halucynowaniem”. W perspektywie ewolucyjnej była to jednak iskra, z której rozgorzała kultura. To właśnie na pograniczu niedokładnej percepcji i twórczej wyobraźni narodziły się mity, baśnie i pierwsze próby objaśnienia groźnego wszechświata. Co ciekawe, ten fałszywy lub wyolbrzymiony obraz rzeczywistości często pełnił funkcję adaptacyjną: strach przed hipotetycznym, zmyślonym potworem w ciemnym lesie skutecznie chronił przed realnym drapieżnikiem, chorobą czy pasożytem.
Tworzenie narracji pełniło również fundamentalną rolę w strukturze socjalnej. W biologii społecznej mowa jest odpowiednikiem iskania u naczelnych, ale o znacznie większym zasięgu. Mówienie na forum grupy oznaczało budowanie własnej pozycji w hierarchii. Dlatego właśnie opowiadaliśmy to, co widzieliśmy, czego doświadczyliśmy, co usłyszeliśmy. Niczym mrówka, przynosiliśmy informacje ze świata zewnętrznego. Dzięki nawet tym krótkim opowieściom każda osoba opowiadając przynajmniej na moment zyskuje prestiż poznawczy i społeczny. Osoba potrafiąca przykuć uwagę rodziny, grupy, plemienia, wzbudzić emocje czy skupić myśli innych wokół wspólnego mitu, automatycznie zyskiwała szacunek. Barwna opowieść była dowodem wysokiej sprawności intelektualnej i bogatych zasobów społecznych – odpowiednikiem pawiego ogona w świecie ludzkiej kognitywistyki.
W tym kontekście zabawianie opowieściami nie stanowiło ewolucyjnego luksusu ani zbędnej rozrywki. Z biologicznego punktu widzenia snucie narracji było równie kluczowe dla przetrwania jak przynoszenie wartościowego pożywienia czy obrona obozowiska przed przeciwnościami losu. Jedzenie dostarcza białka i kalorii, obrona przed zagrożeniem daje bezpieczeństwo grupie, a opowieść jest spoiwem społecznym, redukcją lęku, przekazem wiedzy i budowaniem tożsamości. Nawet gdy są to z pozory banalne informacje, dowcipy, anegdoty czy zagadki do rozwiązania. Zabawianie opowieściami jest równie ważne jak przynoszenie jedzenia czy obrona przed przeciwnościami losu.
Opowieść spajała grupę, budowała zaufanie i ułatwiała współpracę w skali, jakiej nie osiągnął żaden inny gatunek na Ziemi. Dostarczała pożywienia dla ducha, budując tkankę społeczną, bez której żaden osobnik nie przetrwałby samotnie w środowisku.
Jesteśmy potomkami tych, którzy potrafili opowiadać i słuchać. Choć współcześnie dysponujemy zaawansowanymi technologiami, wciąż napędza nas ta sama biologiczna potrzeba. Dawne ognisko zamieniliśmy na ekrany, ale nasza natura pozostała bez zmian: jesteśmy narracyjnymi małpami, dla których dobrze opowiedziana historia wciąż znaczy tyle samo, co codzienny chleb.
Prosumpcję wiedzy (gdy każdy był producentem i konsumentem jednocześnie) w dużym stopniu skomercjalizowaliśmy. W telewizji, gazetach, radiu czy mediach społecznościowych są zawodowi (komercyjni) opowiadacze i reporterzy zbierający informacje. Media społecznościowe, ze względu na ich prosumpcyjny charakter, pozwalają nam wrócić do społecznych korzeni. Skala jest tylko inna - ogrom słuchaczy. Kiedyś z wiedzy korzystaliśmy bezpłatnie. W miarę rozwoju cywilizacji i poszerzania się wielkości grupy, wiedza uległa znaczącej komercjalizacji. Może to efekt specjalizacji tak jak i innych zawodów czy umiejętności? Dawno temu każdy sam robił sobie ubranie, plótł koszyk, teraz specjalizujemy się w czynnościach. Dlatego wzrosła jakość usług i produkcji. Czy to samo dotyczy tworzenia i przekazywania wiedzy ogólnoludzkiej? I czy cała ta wiedza może zostać bezkarnie skomercjalizowana? Profesjonalizacja i komercjalizacja nie zawsze przynosi dobre efekty.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz